الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا تىعىز ينتەگراتسيالانۋدى جۇزەگە اسىرۋى اسا قاجەت. سونىڭ ىشىندە ماسەلەن, قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ بىرلەسكەن ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ جانە ءوزارا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋى بەرەكەلى ءىستىڭ باستاۋى ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ قازاقستان, بەلارۋس رەسپۋبليكالارى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىندا بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف كۇشىنە ەندى.
جالپى, قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوموبيلدىك وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ شەكارالىق, سانيتارلىق-كارانتيندىك, ۆەتەرينارلىق, فيتوسانيتارلىق, كولىكتىك جانە كەدەندىك تۇرلەرىن ۇقك شەكارا قىزمەتى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىكتەرى مەن قم كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتى جۇزەگە اسىرادى. مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ وسىنداي التى ءتۇرىن جۇزەگە اسىراتىن بەس بىردەي مەملەكەتتىك ورگاننىڭ بولۋى اۆتوكولىك قۇرالدارى مەن جۇكتەردى وتكىزۋ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ, قىزمەتتىڭ قايتالانۋىن تۋدىرىپ, قۇجاتتاردى تەكسەرۋ كەزىندە جاۋاپسىزدىققا اكەپ سوعادى. كولىكتىك, سانيتارلىق-كارانتيندىك, ۆەتەرينارلىق, فيتوسانيتارلىق باقىلاۋلاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانىڭ جوقتىعى جانە وسىعان وراي تيىسىنشە جۇمىس تيىمدىلىگىنىڭ تومەندىگى ەڭ باستى كەدەرگى كەلتىرەتىن بۇلتارتپاس فاكتى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى, ۇستىمىزدەگى جىلى ەلباسى “كەدەن ءىسى ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قويدى. اتالعان زاڭدى قارجى مينيسترلىگى دايىندادى. سوعان سايكەس مينيسترلىك وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە ناقتى ىقپالداسقان باقىلاۋدى ەنگىزۋدى ۇسىنادى. مۇنىڭ ناتيجەسىندە وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە ەكى مەملەكەتتىك ورگان عانا جۇمىس ىستەيتىن بولادى, ياعني شەكارا قىزمەتى شەكارالىق باقىلاۋدى ال, كەدەن ورگاندارى كەدەندىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. بۇل رەتتە, كەدەن ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ قالعان تۇرلەرى (سانيتارلىق-كارانتيندىك, ۆەتەرينارلىق, فيتوسانيتارلىق جانە كولىكتىك) كىرەدى. اتالعان بۇل شارالار شەكاراداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ نىساندارىن وڭتايلاندىرۋعا, كولىك قۇرالدارىن نەگىزسىز كىدىرتۋدى بولدىرماۋعا, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇزەگە اسىراتىن راسىمدەردەن ءوتۋدى جەدەلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق, مۇنداي باقىلاۋدى ەنگىزۋ بارىسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلىپ, ونى دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيىمى قولداپ وتىر. ويتكەنى, مۇنداي قاعيدات حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭىنەن قولدانىلادى. ماسەلەن, اقش-تا شەكاراداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدى تەك كەدەن ورگاندارى عانا جۇزەگە اسىرادى. ەندى بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندىق كەدەن قىزمەتى اۆتوكولىك وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە كولىكتىك جانە سانيتارلىق-كارانتيندىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋدى ءوز قۇزىرەتىنە الۋىنا مۇمكىندىك بار. ال ۆەتەرينارلىق جانە وسىمدىكتەر كارانتينىن باقىلاۋدى وسى سالانىڭ ماماندارى كەدەن ورگاندارىنىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, اتالعان زاڭدا كاسىپكەرلىكتى تەجەيتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋعا باعىتتالعان نورمالار قابىلداندى, ياعني كەدەندىك رەسىمدەۋ كەزىندەگى ارتىق قۇجاتتار (قاعاز تاسىمالداعىشتار) الىنىپ تاستالدى. سونىمەن ەلىمىزدىڭ كەدەندىك زاڭناماسىن بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ نەگىزگى كەلىسىمدەرىنە تولىق سايكەس كەلتىرۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت. بۇل ورايدا وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ەلباسى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەدەن كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قول قويدى. بۇل زاڭدى دا قارجى مينيسترلىگى ازىرلەگەن ەدى. سوندىقتان تۇتاستاي العاندا, ۇلتتىق كەدەن زاڭناماسى اتالعان بسۇ كەلىسىمىنە تولىقتاي سايكەس كەلەتىندىگىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى دە كونستيتۋتسيا مەن ءوز قۇزىرەتى شەگىندە جانە كەدەندىك, باسقا دا زاڭنامالار شەڭبەرىندە, مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. ال وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءبىرى – كونترابانداعا قارسى كۇرەس. بۇل ورايدا مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن, سونىمەن بىرگە, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىن قورعاپ, كەدەن ورگانىنىڭ جۇمىسىن الەمدىك دەڭگەيدە جاقسارتۋ بارىسىندا كوميتەت ۇجىمى ايتارلىقتاي جۇمىستار جۇرگىزدى. ولار كونتراباندالىق جولمەن ۆاليۋتانى قازاقستاننان شەتكە الىپ كەتىپ جاتقان فاكتىلەردىڭ ءىزىن كەسۋ, اشۋ جانە اشكەرەلەۋ بويىنشا بىرقاتار جەتىستىكتەرگە جەتتى. اتالعان فاكتىنى اشۋ تەندەنتسياسى, اسىرەسە 2007 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ بىرنەشە ەسە ءوستى. تەك, 2009 جىلى زاڭسىز اينالىمنان 393 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن شەتەل ۆاليۋتاسى الىنىپ, اۆتوكولىك كونترابانداسى بويىنشا 106 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 239 ملن. تەڭگە تاركىلەندى. ءسويتىپ, 2009 جىلى كەدەن ورگاندارى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ قورجىنىنا 575,4 ملرد. تەڭگە كىرىس اكەلدى. الەكساندر تاسبولاتوۆ. كاسىپورىندار ماقساتى ايقىن جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرى ENRC, ياعني ەۋرازيالىق تابيعي رەسۋرستار كورپوراتسياسى قۇرامىنا ەنەتىن “قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى” “قازاقستان اليۋميني زاۋىتى” اكتسيونەرلىك قوعامدارى, “ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى” “قازحروم” ترانسۇلتتىق كومپانياسى اق-تىڭ فيليالى بولىپ تابىلاتىن اقسۋ فەرروقورىتپا زاۋىتى باسشىلارىنىڭ باسىن قوسقان ءوڭىردى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعىتتا دامىتۋ جايلى ەلىمىزدىڭ يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى جانىنداعى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وسى جيىندا الپاۋىت كاسىپورىن باسشىلارى وزدەرى باسقارىپ وتىرعان ءوندىرىس ورىندارىنىڭ الداعى جىلداردا تاعى دا ۇلكەن ماقساتتار مەن تابىستارعا قول جەتكىزەتىندىكتەرىن باياندادى. 2010 جىل دا تابالدىرىقتان اتتادى. بۇل ۋاقىت ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا جۇمىس ىستەپ تۇرعان الىپ وندىرىستەردىڭ وركەندەۋ قارقىنى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا تۇسكەنىن كورسەتەدى. ۋاقىتقا ساي مۇنداي باعالاۋ ءمانىسىن ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا جينالعان ءوندىرىس باسشىلارىنىڭ الداعى بەس جىلدا ىسكە اساتىن ينۆەستيتسيالىق جوبالارىمەن تانىستىرعاندارىنان-اق بايقالدى. ال, كەڭەسكە قاتىسقان وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ەلىمىزدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ءوڭىر بويىنشا قۇنى 1 تريلليون تەڭگە تۇراتىن 49 جوبا ەنگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇلاردىڭ قاتارىنداعى 13 ينۆەستيتسيالىق جوبا جالپى رەسپۋبليكالىق باعدارلاما بويىنشا جۇزەگە اسادى. بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي “يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا” جوسپاردا تۇرعان ۇلكەندى-كىشىلى 25 جوبا ىسكە قوسىلماقشى. مىسالى, 2013 جىلى قۇنى 118,1 ملرد. تەڭگە تۇراتىن ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ №3 ەنەرگوبلوگىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. سونىمەن قاتار, كەلەر جىلى “كاۋستيك” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى وندىرىستىك قۋاتتىلىعى جىلىنا 30 مىڭ توننانى قۇرايتىن حلور-ءسىلتى سۇيىقتىعىن شىعارادى. ودان كەيىن, “قازاقمىس” كورپوراتسياسى جۇزەگە اسىراتىن بوزشاكول كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن اتاپ وتۋگە بولادى. ياعني, بۇل قۇرىلىس جوباسى ىسكە اسقان كۇنى وڭىردە مىس ءوندىرۋ دە جاقسى جولعا قويىلادى. قىرۋار قارجى بولىنگەن وسىنداي الىپ جوبالار جۇيەسى ەلىمىزدىڭ “يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا” نۇكتەدەي بولىپ تۇسكەنى بەلگىلى. ەندى وسى كىشكەنتاي نۇكتەلەردىڭ الىپ ءوندىرىس ورىندارىنا اينالىپ, ەل يگىلىگىنە وراي, ەلىمىزدىڭ قارقىندى دامۋىنا ۇلەس قوسا الاتىنداي ايبىنى قاجەت. دەگەنمەن, ءوندىرىستى ءوڭىر ءۇشىن بيىلعى جىلى ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ ىسكە قوسىلۋى, ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيانىڭ اقسۋ گرەس-ءنىڭ كەزەكتى بلوگىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋى وسى جوبالاردىڭ ماڭىزدىلارى بولىپ سانالادى. ال, وسى كورپوراتسياعا قاراستى جالپى قۇنى 17,8 ملرد. تەڭگە بولاتىن ەكىباستۇزداعى “شىعىس” كومىر كەنىشىنىڭ كومىردى جەر بەتىنەن ارشىپ الۋ كەشەنىن سالۋ جانە اقسۋداعى فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ اگلومەراتسيالىق تسەحىنىڭ قۇرىلىستارى دا اياقتالۋعا جاقىن. وسىعان وراي “قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى الماز يبراگيموۆ وسى زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى بەلگىلەنگەن كەستەگە ساي جۇمىس جاساپ جاتقاندارىن ايتىپ ءوتتى. قازىر زاۋىتتا العاشقى كەزەكتە ىسكە قوسىلعان ەلەكتروليز-قازاندىقتار توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. جۇمىسشىلار دا ءوز ورىندارىندا. الايدا, ۇلكەن زاۋىتتىڭ دا ءبىر باسىنا جەتەرلىكتەي “اتتەگەنايلارى” جوق ەمەس. ماسەلەن, ستانسالار تاراپىنان ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن تاريفتەر ءوسىپ, باعانىڭ شارىقتاپ بارا جاتقانى ايتىلدى. بۇل ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە, جاڭا جوبالاردىڭ تەزىرەك ىسكە قوسىلۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى انىق. ءوندىرىس باسشىسى وسىنداي ءتۇيىندى ماسەلەنى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسىنا قاتىسىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى ونەركاسىپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان ابىدبەكوۆكە جەتكىزدى. الماز يبراگيموۆتىڭ ەكىنشى ءبىر ايتقانى, ول اليۋميني زاۋىتىنا اسا قاجەتتى كۇكىرت قىشقىلىن شىعىسقازاقستاندىق “كازتسينك” كاسىپورنىنان ساتىپ الۋعا بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلە دە ەكى جاقتى شەشىمگە ءالى كەلمەگەن كورىنەدى. وسى ورايدا ەلباسى تاپسىرماسىمەن جۇزەگە اسا باستاعان قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ساياساتىنا وراي “كازتسينك” باسشىلىعىمەن قايتادان كەلىسىم جاسالماقشى. وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ بۇل ماسەلەنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆپەن دە اڭگىمە تاقىرىبىنا اينالعانىن, ال, ءتىپتى دە وسكەمەندىك كاسىپورىن ەكى جاقتى كەلىسىمگە كەلمەگەن جاعدايدا, وندا, كورشىلەس رەسەي ەلىنەن دە تاسىمالداپ, ساتىپ الۋدىڭ دا ەش قيىندىعى جوق ەكەنىن ايتتى. كەرەك دەسەڭىز, جاڭا جىلدان باستاپ ەنەتىن ەكى مەملەكەت اراسىنداعى بىرەگەي كەدەندىك تاريف وندىرىستىك جوبالارعا جاقسى جول اشىپ وتىر. “قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى” اق پرەزيدەنتى الماز يبراگيموۆتىڭ ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن باعانىڭ شارىقتاپ ءوسىپ بارا جاتقانىنا وراي ايتىلعان پىكىرىنە مىناداي ءبىر جاقسى ۇسىنىس جاسالدى. مىسالى, جوعارىدا ايتىلعان اقسۋ گرەس-ءنىڭ №2 بلوگى تەحنيكالىق جاڭارتۋ مەن جاڭعىرتۋدىڭ بولماۋىنان ابدەن توزىپ وندىرىستىك قۋات الا الماي كەزىندە توقسانىنشى جىلدارى جۇمىسى توقتاپ قالدى. “ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى” اق پرەزيدەنتى ابدۋگاني رۋستامباەۆ ءوزى باسقارىپ وتىرعان بۇل ءوندىرىس ورنىنىڭ بۇل بلوكتى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى ناقتى, دۇرىس شەشىم قابىلداعانىن ايتتى. ياعني, ەگەر №2 بلوك ىسكە قوسىلاتىن بولسا, وندا اقسۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ دا قۋاتى ەكى ەسە ارتىپ, ەكى ملرد.كۆت. ساعاتقا ارتادى ەكەن. بۇل دەگەنىمىز, جەرگىلىكتى كاسىپورىندار قاجەت ەتىپ وتىرعان ەلەكتر قۋاتى وندىرىستەرگە مولىنان جەتەدى دەگەن ءسوز. جەرگىلىكتى كاسىپورىنداردىڭ الداعى جىلدارعا دەگەن جوبالارى ايقىن دا انىق ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. جيىن قورىتىندىسى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولعاندا عانا ناقتى ىسكە اساتىنىن كورسەتتى. ال, كەلەسى ءبىر كوشپەلى وتىرىس ەنەرگەتيكا جانە مەتاللۋرگيا سالالارى بويىنشا وتكىزىلەدى دەپ بەلگىلەندى. فاريدا بىقاي, پاۆلودار. اعىمداعى جىلدىڭ ايشىقتى جوبالارى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى اياسىندا اعىمداعى جىلى سىر بويىندا جۇزەگە اساتىن جوبالاردىڭ اتقارىلۋىن قاداعالاۋ جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلىپ, باستى باقىلاۋعا الىنۋدا. بۇگىنگى كۇنى جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىن باقىلايتىن شتابتار قۇرىلىپ, جوسپارلى جۇمىس جاساۋدا. وبلىس اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, سىر وڭىرىندە الداعى بەس جىلدا قۇنى 2 ملرد. اقش دوللارىن قۇرايتىن 92 جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. ەگەر سارالاپ ايتار بولساق, اعىمداعى جىلى قۇنى 22,4 ملرد. تەڭگەگە باعالانعان 18 جوبا قولعا الىنباق. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا 19,4 ملرد. تەڭگەنىڭ 7 جوباسى ىسكە قوسىلسا, جىل اياعىنا دەيىن 11 جوبا ەل يگىلىگىنە اينالماق. جەتى جوبانىڭ جاي-جاپسارىن اتاپ ايتساق, “كازگەرمۇناي بك” اق گازدى ءتيىمدى پايدالانۋ كەشەنىنىڭ 2-ءشى كەزەڭىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتايدى. وعان قوسا, “پەترو قازاقستان قۇمكول رەسورسيز” اق قۋاتتىلىعى 25 مۆت. بولاتىن 2 گاز-تۋربينالى قوندىرعىنى پايدالانۋعا بەرەدى. ەنەرگەتيكالىق قۋاتتىڭ ارتۋى وڭىرىمىزدە بۇعان دەيىن جوسپارلانعان بىرقاتار ءوندىرىس ورىندارىنىڭ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى. “ۋاد” جشس قولعا العان جوبالار دا ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سەرىكتەستىك بيتۋم, قيىرشىق تاس جانە اسفالت شىعارۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. سونداي-اق, “شالقيا-نەرۋد” جشس دە ساپالى قيىرشىق تاس وندىرۋگە ىنتا تانىتىپ وتىر. جول سالۋعا قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەرگىلىكتى جەردە ءوندىرۋدىڭ تيىمدىلىگى الدەقاشان دالەلدەنگەن. وسىلايشا, بۇرىندارى رەسەيدەن تاسىمالداناتىن تاۋارلار بۇدان بىلاي وزىمىزدە وندىرىلمەك. ونىڭ ۇستىنە, وبلىس اۋماعىنان وتەتىن “باتىس قىتاي- باتىس ەۋروپا” كولىك ءدالىزى حالىقارالىق ستاندارتقا ساي جول قۇرىلىسى ماتەريالدارىنا سۇرانىستى ارتتىرا تۇسەدى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرى ەلباسىنىڭ قازاقستاندىق تاۋارلار مازمۇنىن ۇلعايتۋ تاپسىرماسىنا سايكەس وسىنداي ءىرى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كورىنىس تابادى. العاشقى التى ايدا وبلىستا جۇزەگە اساتىن جەتىنشى جوبا –“شاپاعات ءسۇت” جشس-ءنىڭ نان زاۋىتى قۇرىلىسى. ناقتى كەزەڭدە قالا تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىسىن شاعىن نان زاۋىتتارىنىڭ قىزمەتى قاناعاتتاندىرماي تۇرعانىن ەسكەرسەك, جاڭا زاۋىت وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرماق. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل جوسپارلار جۇزەگە اسقان جاعدايدا 260 تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلماق كورىنەدى. وسى جوبالارعا بايلانىستى ارنايى وڭىرلىك يندۋستريالىق كارتا ازىرلەنىپ, ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى باعىتتا كاسىپورىن, ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ جانە بيزنەس جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ كۇن تارتىبىنە بەكىتىلىپ قويىلعان. وڭىردەگى ىشكى ساياسات سالاسىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋ جوسپارعا ەنىپ وتىر. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن جاستار قوعامدىق بىرلەستىكتەرىن قولداۋ ماقساتىندا ارنايى مەموراندۋم ازىرلەنىپ, وندا بىرقاتار الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسىن باستى نازاردا ۇستاۋ, قۇرىلىس ساپاسىن ۇنەمى باقىلاۋعا الۋ, قىزىلوردا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىن گازعا قوسۋ, ايماق تۇرعىندارىن ەلەكتر جارىعى, اۋىز سۋ, اياق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, بۇقارالىق مادەني-سپورتتى دامىتۋ جوبالارى دا بار. وتكەن جىلى قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋدىڭ باستى باعدارى بولعان “جول كارتاسى” باعدارلاماسى دا بيىلعى جىلى جالعاسىن تابا بەرمەك. ايماق باسشىسى جۇمىس بابىمەن تەمىر-بەتون بۇيىمدارى, برۋسچاتكا شىعارۋمەن اينالىساتىن “ارال-قۇرىلىس” جشس-ءنىڭ وندىرىستىك بازاسىندا بولدى. سەرىكتەستىك ديرەكتورى و. قۇلمىرزاەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن دايىنداۋ تسەحتارىن قايتا جابدىقتاۋ ماقساتىندا 120,0 ملن. تەڭگەگە جوبا جاسالعان. جوبا بويىنشا 25 ادام تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلماق. اعىمداعى جىلى تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن قىس ايلارىندا دايىنداۋ ءۇشىن ارنايى جابىق عيمارات سالۋ قولعا الىنباق. “قامباش بالىق” جشس “كىشى ارال” وندىرىستىك بىرلەستىگى “ستك جانە “وڭتۇستىك” اكك-مەن بىرلەسىپ, سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىعىن قۇرعان ەكەن. اتالعان ورتالىق بۇگىندە بالىق وڭدەۋ ىسىمەن اينالىسۋدا. 2011 جىلى 300 توننالىق كوكونىس ونىمدەرىن ساقتايتىن قويما تولىق پايدالانۋعا بەرىلمەك. سونداي-اق, مۇندا ۇكىمەت تاپسىرماسىنا سايكەس تاۋلىكتىك قۋاتتىلىعى 10,0 توننا بولاتىن مال سويۋ پۋنكتى دە سالىنباق. جوعارداعى جوبالار تولىق جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا جاڭادان 48 جۇمىس ورنى اشىلماق. ارال اۋدانى بويىنشا قالالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 289,6 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. وسى جوبالار ىسكە اسقان جاعدايدا 329 جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلماق. قۇنى 4500 ملن. تەڭگە قۇرايتىن كۆارتس قۇمىن قازۋ جوباسىن “دانا” جشس-ءى جۇزەگە اسىرماق. اتالعان جوبا 2008 جىلدان باستاۋ الىپ, 2011 جىلى اياقتالىپ, 200 دەن استام ادامعا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلماق كورىنەدى. سونداي-اق, تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا يە اس تۇزىن شىعارۋدى ماقسات ەتكەن “ارالتۇز” اق قۇنى 1500,0 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن “ەكسترا” ماركالى تۇزدى شىعارۋعا ۇمتىلىس جاساۋدا. ال, بۇگىندە “قۇمساي” جشس كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتى شىعارۋدى قولعا الىپ جاتسا, “گۇلدەندى” جشس قىزاناق پەن قيار ءوسىرۋ ءۇشىن سوڭعى ۇلگىدەگى جىلىجاي سالماق كورىنەدى. قازىر ونىمدەردى وسىرەتىن جەر بەلگىلەنىپ, ەگىستى باستاۋعا بەتبۇرىس جاساۋدا. تاعى ءبىر ءتيىمدى جوبا ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتار بولساق, “تورجىمباي تورە” جشس قامباش كولى جاعاسىنا كيىز ءۇي پىشىندەس قوناق ءۇي سالۋدى كوزدەپ وتىر. جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى 2010-2013 جىلدارى بولماق. ال, “جەر انا گرۋپ” جشس اقەسپە ەلدى مەكەنىنەن تەڭىز ءونىمى – اس شايانىن ءوندىرۋدى قولعا الماق ەكەن. ايماق باسشىسى ساپار بارىسىندا “كەڭقياق - قۇمكول” مۇناي قۇبىرىنا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن “قازاقستان – قىتاي قۇبىرى” جشس جۇمىسىمەن دە تانىستى. سونداي-اق, ارالدا بۇعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان اۋقىمدى جوبا – “اتامەكەن حولدينگ” كومپانياسىنىڭ قارجىسىنا سالىنعان ۆاگون قۇراستىرۋ زاۋىتى العاشقى ونىمدەرىن شىعارا باستاعان. بۇگىندە مۇندا 200 ادام جۇمىسقا تارتىلعان كورىنەدى. وسى ساپار بارىسىندا ەلباسى باقىلاۋىنداعى “ساراتس” باعدارلاماسى اياسىنداعى اقلاق سۋ توسپاسى قۇرىلىسىندا بولىپ, وسى ءبىر اۋقىمدى قۇرىلىستىڭ اياقتالعانىنىڭ كۋاسى بولدىق. بولاتبەك قۋاندىقوۆ جۇمىس ساپارى بارىسىندا اۋدان تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, الداعى ۋاقىتتا اۋدان اۋماعىندا بىرنەشە جارقىن جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. اتاپ ايتقاندا, بۇل اۋدان ايماعىنان “كەڭقياق – قۇمكول” مۇناي قۇبىرى مەن “بوزوي – سامسونوۆ” گاز قۇبىرى وتەتىن بولادى. سونداي-اق, “جەزقازعان - سەكسەۋىل” تەمىر جولى دا سالىنباق. وسى ايماقتا اۋىز سۋ, ەلەكتر جەلىلەرى, اۆتوكولىك جولدارى سياقتى ينجەنەرلىك-ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى ىسكە قوسۋ جوسپارعا ەنىپ وتىر. قازالى اۋدانىنداعى “قازالى – كەلەشەك” جشس ۆاگون جوندەۋمەن اينالىسادى. بۇل سەرىكتەستىك وتكەن جىلى 1712 ۆاگوندى جوندەۋدەن وتكىزگەن. وسى اۋداندا “داۋلەت ا” اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تەپلوۆوز جوندەۋ زاۋىتى دا قونىس تەپكەن. بۇل زاۋىتتا 750-گە جۋىق ەڭبەككەر قىزمەت جاسايدى ەكەن. قازالى اۋدانىنداعى سان-سالالى شارۋاشىلىقپەن اينالىساتىن “رزا” اق-تىڭ ونىمدەرى تەك سىر ايماعىنا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارى تۇرعىندارىنىڭ سۇرانىستارىنا يە بولىپ كەلەدى. وزدەرىنىڭ كاسىپتەرىن ودان ءارى وركەن جايدىرۋدى مۇرات تۇتقان ۇجىم اعىمداعى جىلى 600 باسقا ارنالعان ءىرى قارا ءوسىرۋ كەشەنىن سالۋدى جوسپارعا ەنگىزىپ وتىر. بۇل كەشەن تولىقتاي ىسكە قوسىلعاندا تاۋلىگىنە 30 توننا ءسۇت ءوندىرىلىپ, جاڭادان 120 جۇمىس ورنى اشىلماق. ال, “اسىل-عاني” جشس جالپى قۇنى 35 ملن. تەڭگە تۇراتىن كىرپىش شىعارۋ مەن قۇرىلىسقا قاجەتتى تەمىر-بەتون بۇيىمدارىن دايىندايتىن كومبينات سالۋعا ۇمتىلىس جاساۋدا. “قازالى جولشى” جشس اۋدان كولەمىندەگى اۆتوكولىك جولدارىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن سوڭعى ۇلگىدەگى تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان زاۋىت قۇرىلىسىن سالۋدى جوبالاپ وتىرسا, “قازالى قۇرىلىس” جشس-دە وسىنداي زاۋىت سالۋدى قولعا الماق. سونداي-اق, “مبە-وڭتۇستىك” جشس تاۋلىگىنە 96 مىڭ دانا كىرپىش شىعاراتىن زاۋىت جانە “سىر مارجانى” جشس جالپى قۇنى 215 ملن.تەڭگە تۇراتىن قۇراما جەم ونىمدەرىن دايىنداۋ جوبالارىن ىسكە اسىرماق. جەكە كاسىپكەر ب.ابدىرەيموۆا كۇنىنە 10 توننا نان ونىمدەرىن دايىندايتىن زاۋىت پەن ۇن ساقتاۋ قويماسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا قۇلشىنىس بىلدىرۋدە. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلى اۋداندا قۇنى 2,4 ملرد.تەڭگە تۇراتىن 8 جوبا ۇسىنىلىپ وتىر. وبلىس اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە ءىرى قارا مال وسىرۋگە بايلانىستى بەس جوبا بار ەكەن. سودان دا قازالى اۋدانىنداعى “رزا” اق-تىڭ جوعارىداعى باستاماسى اسا قۇپتارلىق. سونداي-اق, قازالى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارىن مازالاپ جۇرگەن اۋىز سۋ, اياق سۋ, ەلەكتر جەلىلەرىن جاڭارتۋعا ءتيىستى قاراجات كەزەڭ-كەزەڭمەن بولىنبەك. بالىق شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى رەسەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ جاڭا جوبا دا ازىرلەنبەك كورىنەدى. اۋداندا جاڭا ۇلگىدەگى مادەنيەت ءۇيىن سالۋعا دا جوبا ازىرلەنگەن. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى سول, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان سىر ايماعىنداعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ءوڭىردىڭ وركەن جايۋىنا سونى سەرپىلىس اكەلەتىندىگىنە جولساپار بارىسىندا كوز جەتكىزىپ قايتتىق. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ اگەنتتىگى ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى www.ءdemomىgratىon.kz