ۇيىمنىڭ ىرگەسى كەڭەيىپ, قۋاتى ارتا ءتۇستى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ اشىلۋ كۇنىمەن ورايلاستىرىلا وتكىزىلگەن بۇل القالى جيىندا شىۇ-نىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلى وسە ءتۇستى. ويتكەنى, جيىن بارىسىندا العاشقىدا قازاقستان, قىرعىزستان, قىتاي, رەسەي جانە تاجىكستان مەملەكەتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «شانحاي بەستىگى» رەتىندە قۇرىلىپ (1996 ج.), كەيىننەن, ياعني 2001 جىلى اتالعان بىرلەستىك قاتارىنا وزبەكستان قوسىلعاننان كەيىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دەپ اتالعان بۇل قۇرىلىمنىڭ ىرگەسى ودان ءارى كەڭەيىپ, اۋقىمى ۇلعايىپ, قۋاتى ارتا تۇسكەنىنە بۇكىل الەم كۋا بولدى. شىۇ-نىڭ قالىپتاسۋ تاريحىندا قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەلسەندى ءرولى, حالىقارالىق بەدەلى انىق كورىنەدى. سوندىقتان, ۇيىمنىڭ بۇگىنگىدەي ابىرويىنىڭ ارتۋىنا ەلباسىنىڭ قوسقان ۇلەسى ايرىقشا ەكەنىن اتاپ ءوتۋىمىز قاجەت... شىۇ-نىڭ بۇل كەزەكتى باسقوسۋىنا قحر توراعاسى سي تسزينپين, رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, شىۇ بايقاۋشى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى: اۋعانستان پرەزيدەنتى اشراف عاني احمادزاي, موڭعوليا پرەزيدەنتى تساحياگين ەلبەگدورج, بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو مەن يران يسلام رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يبراگيم راحيمپۋر, سونداي-اق, ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا مودي مەن پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مۋحاماد ناۆاز شاريف, شىۇ باس حاتشىسى راشيد اليموۆ, شىۇ-نىڭ تەرروريزمگە قارسى وڭىرلىك قۇرىلىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني سىسوەۆ, بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريش, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گۋن تسزيانۆەي, تمد اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى امانجول جانقۇليەۆ, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى لە لىونگ مين قاتىستى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى الدىمەن شاعىن قۇرامدا ءوتتى. وتىرىستى اشقان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىرىنشى كەزەكتە قاتىسۋشىلار اتىنان وزبەكستان پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنە العاش رەت قاتىسىپ وتىرعان شاۆكات ميرزيەەۆتىڭ قىزمەتىنە تابىس تىلەدى. ودان ءارى ەلباسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءوزىنىڭ 16 جىلدىق دامۋ تاريحىندا حالىقارالىق تۇرعىدان مويىندالىپ, كوپ سالالى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى قۇرىلىمىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
– ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ەلدەرىمىز اراسىنداعى ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى ىلگەرىلەتۋ جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. شارتتىق-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى. ۇيىمنىڭ بەرىك ينستيتۋتتىق نەگىزى جاسالىپ, ايماقتىق جانە جاھاندىق ىقپالى ارتىپ كەلەدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان پرەزيدەنتى شىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى ۇيىمنىڭ جاڭا تاريحىنا باستاۋ بولىپ وتىرعانىنا توقتالدى. – بۇل وتىرىس التى تاراپتى فورماتتا سوڭعى رەت ءوتىپ وتىر. بۇگىن ءبىز ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى مەن پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىن قابىلداۋ ءراسىمىن اياقتاپ, ولارعا شۇى-نىڭ مۇشە مەملەكەتى مارتەبەسىن بەرۋ جونىندەگى شەشىمگە قول قويامىز. جاڭا مۇشەلەردى قابىلداۋ ۇيىمنىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرىپ, ونىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى, – دەدى قازاقستان باسشىسى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ جۇمىسىندا گەوساياساتتاعى كەيىنگى ۇردىستەر مەن الەمدىك ەكونوميكاداعى نەگىزگى ترەندتەر ەسكەرىلىپ وتىراتىنىن ءسوز ەتتى. – باستى ماقساتتارعا بىرتىندەپ قول جەتكىزۋ جانە بارلىق بىرلەسكەن شەشىمدەردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە تونگەن جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەردى ەڭسەرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. اتاپ ايتقاندا, وسى سامميت اياسىندا حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى مالىمدەمە قابىلداپ, ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى كونۆەنتسياعا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وسى جاھاندىق زۇلماتپەن كۇرەسۋگە قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى بولماق, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. بۇدان كەيىن وتىرىس كەڭەيتىلگەن قۇرامدا جالعاستى. وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىنە سايكەس, تاراپتار شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا جانە ونى دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, ۇيىم اياسىندا ىنتىماقتاستىقتى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن قادام جاساۋ جايى, سونداي-اق, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك وزەكتى ماسەلەلەر جونىندە پىكىر الماستى. وتىرىستى اشقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءۇندىستان مەن پاكىستاندى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى ەتىپ قابىلداۋ ءراسىمىنىڭ اياقتالعانىنا نازار اۋدارىپ, ءسامميتتىڭ تاريحي ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. – ۇيىمنىڭ قۇرامى العاش رەت كەڭەيىپ وتىرعاندىقتان, ءبىزدىڭ وسى كەزدەسۋىمىز تاريحي شاراعا اينالادى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇگىننەن باستاپ ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى مەن پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى بولدى. ەندى ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىك اياسى 3 ميللياردتان استام حالقى بار اۋماقتى قامتيدى. سونىمەن, ول «شانحاي سەگىزدىگى» سياقتى ينستيتۋتتىق دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. بۇگىندە ءبىز شىۇ كەڭىستىگىنە ىرگەلەس كەيبىر ايماقتاردا جاعداي ۋشىعىپ, گەوساياسي شيەلەنىستىڭ ءورشي تۇسكەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. وسى ورايدا شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى مالىمدەمەسىن قابىلداۋىمىز دەر كەزىندە جاسالعان قادام بولدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان باسشىسى قول قويۋعا ۇسىنىلعان ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى شىۇ كونۆەنتسياسىنىڭ وزەكتىلىگىنە دە توقتالدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتى «بەيبىت ميسسيا» اتاۋىمەن وتكىزىلگەن بىرلەسكەن انتيتەررورلىق جاتتىعۋلاردىڭ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبە جۇزىندەگى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتىپ, بيىلعى ءساۋىر ايىندا استانا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان «ەسىرتكىسىز الەم ءۇشىن» اتتى حالىقارالىق اكتسياعا قاتىسقانى ءۇشىن بارلىق تاراپقا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە شىۇ-نىڭ حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە بىرلەستىكتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جونىندەگى جۇمىسىنا جەكە توقتالدى. – 2016 جىلعى قاراشادا بۇۇ باس اسسامبلەياسى شىۇ-مەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قارار قابىلدادى. ترانسۇلتتىق ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى جونىندەگى شىۇ-بۇۇ جوعارى دەڭگەيدەگى بىرلەسكەن ءىس-شاراسىنىڭ قورىتىندىلارىن باعالايمىز. شانحاي ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق قىزىل كرەست كوميتەتىمەن قارىم-قاتىناستارىن راسىمدەۋدىڭ بولاشاعى زور. شىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن جانە يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ورناتۋىن دا قولدايمىز, – دەدى قازاقستان باسشىسى. قازاقستان پرەزيدەنتى ۇيىم اياسىندا ەكونوميكالىق كووپەراتسيانى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ, وسى سالاداعى جاڭا ينستيتۋتتىق مۇمكىندىكتەردى اتاپ ءوتتى. – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ جونىندەگى كەلىسىم كۇشىنە ەندى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جوبالارىنىڭ «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋى» باستاماسىمەن ۇشتاسۋىن ەسكەرەر بولساق, وڭىرلىك ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنى بايقالادى. كەلەشەكتە شىۇ ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ ءوزارا ساۋدانىڭ ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق تا قىزمەتىمىزدىڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرۋ جانە ونىڭ قىزمەتى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعانىمەن قۇتتىقتايمىز, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونداي-اق, قازاقستان باسشىسى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۋريزم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىس جوسپارى اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ بەلسەندى بولاتىنىنا نازار اۋداردى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاقتىعىستاردى شەشۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالۋعا ۇمتىلاتىنىن مالىمدەدى. – اۋعانستان باسشىلىعىنىڭ ەل ىشىندەگى ساياسي ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ مەن ونى تۇراقتى ءارى ورنىقتى دامۋشى مەملەكەتكە اينالدىرۋدى كوزدەيتىن شارالار جونىندەگى قادامدارىن قولدايمىز. قازاقستان «استانا پروتسەسى» باسقوسۋىندا سيرياارالىق داعدارىستى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە ءوز ۇلەسىن قوسۋىن جالعاستىرا بەرمەك. وسى كەلىسسوزدەرگە مۇددەلى بارلىق تاراپتاردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان باسشىسى ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ يدەياسىن بەرىك قولدايتىنىن اتاپ ءوتىپ, ەلىمىز سولتۇستىك كورەياداعى يادرولىق قارۋعا قاتىستى پروبلەمانى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەردى تەزىرەك قايتا باستاۋدى قۇپتايتىنىن ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى «جاسىل ەنەرگەتيكانى» دامىتۋ باعىتىندا ەلىمىزدە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا دا توقتالدى. – بۇگىن بارلىعىمىز «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» ۇرانىمەن دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو-2017 مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىسامىز. بىرنەشە اي بويى بۇل جەردە ەكولوگيالىق تازا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەڭ وزىق تەحنولوگيالار كورسەتىلەتىن بولادى. استاناداعى ەكسپو كورمەسى ناتيجەلەرىنىڭ شىۇ-نىڭ بارلىق ەلدەرى جانە جالپى حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن پايداسى زور بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن, – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى ۇيىمدى دامىتۋدىڭ بارلىق باستى باعىتتارى بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوعارى دەڭگەيىنە مەملەكەتتەر ورتاق كۇش-جىگەر جۇمساعاندا عانا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇدان كەيىن ءسوز كەزەگىن شىۇ-عا الداعى ۋاقىتتا توراعالىق ەتۋشى ەل – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى سي تسزينپين الدى. ءوز كەزەگىندە قحر توراعاسى شىۇ جۇمىسىن جوعارى قارقىنمەن جان-جاقتى دامىتۋداعى قازاقستاننىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىن جوعارى باعالاي كەلىپ, ۇيىم قىزمەتىنە قاتىستى ءوز ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. – بۇگىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر قاتارىنا ءۇندىستان مەن پاكىستان قوسىلدى. قىتاي ۇيىم اياسىنداعى بارلىق ارىپتەستەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا دايىن, – دەگەن سي تسزينپين ەلدەردى بىرىكتىرەتىن «شانحاي رۋحىنىڭ» كۇشى ەڭ الدىمەن ۇيىمنىڭ دامۋىنا كەپىلدىك بەرەتىنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇيىمعا بۇرىننان مۇشە جانە جاڭادان قوسىلعان مەملەكەتتەر كۇش بىرىكتىرىپ, ساياسي بايلانىس پەن سەنىمدى نىعايتىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋى كەرەك. – ءبىز ۇزاق مەرزىمدى تاتۋ كورشىلىك جانە دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتتىڭ ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 5 جىلدىق كەزەڭگە ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىز. ءبىز شىۇ-نىڭ ساۋدانى جەڭىلدەتۋ رەسىمدەرى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋدى باستاي الار ەدىك. حالىقارالىق اۆتوموبيل تاسىمالى ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ تۋرالى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كەلىسىمدە قاراستىرىلعان ترانسشەكارالىق باعىتتاردىڭ بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا اشىلۋىن جاقتايمىز. ءبىزدىڭ ۇيىم قاۋىپ-قاتەرلەرگە توتەپ بەرەدى. قىتاي ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل كونۆەنتسياسىن ورىنداۋعا قولداۋ بىلدىرەدى. وسى ورايدا ءبىز قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىس سالالارىنا ارنالعان فورۋم وتكىزۋدى ۇسىنامىز. بۇل ماقساتتا سىزدەرمەن بىرىگىپ, الداعى 3 جىلعا باعدارلاما قۇرامىز. سونداي-اق, اۋعانستان ماسەلەلەرىنە قاتىستى بارلىق تاراپتى بەيبىتشىلىك پەن ورتاق كەلىسىمگە كەلۋگە شاقىرامىز, – دەدى قحر توراعاسى. سونداي-اق, ول قىتايدىڭ ۇيىمعا توراعالىق ەتەتىن كەزەڭدە اتقاراتىن جۇمىسىنا توقتالا كەلىپ, باق-پەن ءتيىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ قاجەتتىگىن جانە قىتاي تاراپى شىۇ حاتشىلىعىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرۋ ءۇشىن قوسىمشا 10 ملن يۋان بولەتىنىن جەتكىزدى. – باق-پەن قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەرىن ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. سونداي-اق, شىۇ-نىڭ ءبىرىنشى مەديا-ءسامميتىن ۇيىمداستىرامىز. قىتاي ۇيىمعا تولىققاندى مۇشەلىككە نەمەسە بايقاۋشى ءارى سەرىكتەس رەتىندە وتكىسى كەلەتىن مەملەكەتتەردىڭ ءوتىنىشىن قاراستىرۋعا دايىن. قىتاي تاراپى شىۇ حاتشىلىعىنا قوسىمشا 10 ملن يۋان بولەدى, – دەدى قىتاي باسشىسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا سي تسزينپين قازاقستاننىڭ شىۇ-داعى اتقارعان جۇمىسىنا جوعارى باعا بەرە وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا قىتاي ۇيىمنىڭ توراعالىعىن قابىلدايتىنىن, شىۇ-نىڭ كەلەسى ءسامميتى 2018 جىلدىڭ ماۋسىمىندا وتەتىنىن ءمالىم ەتتى. قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ ءوز كەزەگىندە شىۇ-نىڭ بۇل ءسامميتى ۇيىمنىڭ دامۋ تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىنىن جەتكىزدى. ول ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ شىۇ-عا تولىق قۇقىلى مۇشە بولىپ قابىلدانۋى ۇلكەن وقيعا ەكەنىن, اتالعان قوس مەملەكەتتىڭ ۇيىم قاتارىنا ءوتۋىن قىرعىزستان تاراپى قولدايتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, شىۇ اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋى ۇيىمنىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلىن كوتەرەدى ءارى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. ودان ءارى ا.اتامباەۆ قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ بىرقاتار نۇكتەلەرىندە الەمدىك قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن جاعدايلار ورىن الىپ وتىرعانىن, سوندىقتان بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ماسەلەسى ايرىقشا نازاردا بولۋى ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق, ول شىۇ-عا مۇشە ەلدەر اراسىنداعى شەكارالاردى بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتىڭ بەلدەۋىنە اينالدىرۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. – تۇراقسىزدىق فاكتورلارىنىڭ الدىن الۋ اياسىندا شەكارالىق اۋداندارداعى سەنىمدى نىعايتۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ ءوتىم كەلەدى. ءبىز ەلدەرىمىز اراسىنداعى شەكارانى بەيبىتشىلىك پەن دوستىقتىڭ بەلدەۋىنە اينالدىرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان «شانحاي رۋحىنا» بەرىك بولىپ قالا بەرۋگە جانە شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ شەكارا ماسەلەلەرى جونىندەگى ىنتىماقتاستىعى جانە ءوزارا ءىس-قيمىلى تۋرالى كەلىسىمگە سايكەس ناقتى ءىس-قيمىل جاساۋعا ءتيىسپىز. بۇل كەلىسىم 2015 جىلى قابىلدانعان ەدى, – دەدى قىرعىزستان باسشىسى. سونىمەن قاتار, ول شىۇ دامۋ بانكىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشەتىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنىن ايتتى. «قىرعىزستاننىڭ «شانحاي بەستىگىن» قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعاندىعىن, سودان بەرى شىۇ دامۋ بانكىن قۇرۋعا باسىمدىق بەرىپ كەلە جاتقانىن تاعى دا ءبىر مارتە ەسكە سالعىم كەلەدى. قىرعىزستان شىۇ بانكى قۇرىلىپ, ونىڭ بىشكەك قالاسىندا ورنالاسۋىن قالايدى», دەدى المازبەك اتامباەۆ. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين وتىرىستا شىۇ-عا ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ مۇشە بولۋى ماڭىزدى وقيعا ەكەنىن, بۇل قادام ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى قۋاتى مەن ىقپالىنىڭ ارتا تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىن جەتكىزدى. – بۇگىن شىۇ جاڭا تولىق قۇقىلى مۇشەلەرمەن تولىقتى. بۇل مەملەكەتتەردى قابىلداۋ پروتسەسىن ىسكە قوسۋ تۋرالى شەشىم رەسەي توراعالىعى كەزىندە, 2015 جىلى ۋفادا وتكەن سامميتتە قابىلدانعان بولاتىن. ەكى جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءۇندىستان مەن پاكىستان بارلىق شارتتاردى ورىنداپ, قاجەتتى رەسىمدەردى اياقتادى. ەندىگى ۋاقىتتاعى ءبىزدىڭ ماقساتىمىز جاڭا سەرىكتەستەردىڭ شىۇ اياسىنا بەيىمدەلۋىنە كومەك كورسەتۋ بولماق, – دەدى ۆلاديمير پۋتين. رەسەي پرەزيدەنتى الەمدىك تەرروريزم مەن ەكسترەميزم ماسەلەسiنiڭ تالقىلانۋى بۇگiنگi جيىننىڭ ءمان-ماڭىزىن ارتتىرا تۇسكەنىن ءسوز ەتتى ءارى سيريا داعدارىسىن رەتتەۋدەگى «استانا پروتسەسىنە» جوعارى باعا بەردى. – ءبىز تاياۋ شىعىستاعى, ونىڭ ىشىندە سيرياداعى جانجالداردى رەتتەۋدەگى كۇش-جىگەرىمىزدى بىرلەسە وتىرىپ جانداندىراتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. سوڭعى ۋاقىتتا سيريا داعدارىسىن رەتتەۋدە كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتاتىن مۇمكىندىكتىڭ پايدا بولعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل رەسەي, تۇركيا جانە يراننىڭ كومەگىمەن وسى جەردە, استانادا سيريا بويىنشا حالىقارالىق كەزدەسۋدىڭ باستالۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەندى سونىڭ نەگىزىندە اسكەري ءىس-قيمىلدى توقتاتۋعا جانە جەنەۆاداعى كەلىسسوزدەر پروتسەسىنە سەرپىن بەرۋگە شىنايى مۇمكىندىك پايدا بولىپ وتىر, – دەدى ۆ.پۋتين. سونىمەن قاتار, رەسەي پرەزيدەنتى تەرروريزممەن كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىنە باسا نازار اۋداردى. ۆ.ءپۋتيننىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل كەلەڭسىز جاعدايمەن بارلىق ەلدىڭ حالىقارالىق قۇقىقتى قورعاۋ جۇيەسىن شىنايى جانە كونسترۋكتيۆتى بىرىكتىرۋ ارقىلى كۇرەسۋگە بولادى. تەرروريستەرمەن كۇرەس كەشەندى ءارى قاتال بولۋى كەرەك. وسى ورايدا, شىۇ وڭىرلىك تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمىنىڭ ءرولى كۇشەيە تۇسەدى. قۇقىقتىق نەگىزدى كۇشەيتۋدەگى ماڭىزدى قىزمەت – ەكسترەميزمگە قارسى تۇجىرىمداما. اتالعان تۇجىرىمداماعا وسى جولعى جيىندا قول قويىلعان بولاتىن. بۇعان قوسا, ۆ.پۋتين 2009 جىلى قولعا الىنعان شىۇ-اۋعانستان بايلانىس توبىنىڭ قىزمەتىن قايتا جانداندىرۋدى ۇسىندى. اۋعانستاندا ەسىرتكى ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايىپ وتىرعاندىقتان, شىۇ-نىڭ ءتيىستى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەيىندى قۇرىلىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ارتتىرۋ قاجەت. – وڭىردە ەسىرتكىگە قارسى قاۋىپسىزدىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋعا بارلىعىمىز مۇددەلىمىز. ەكونوميكالىق اسپەكتىلەرگە كەلەتىن بولساق, شىۇ-نىڭ بارلىق كەڭىستىگىندە ۇلتتىق ستراتەگيالار مەن كوپجاقتى جوبالاردى ۇيلەستىرۋدە كۇش بىرىكتىرۋ كەرەك دەگەن ويدامىن, – دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون ءوز سوزىندە شىۇ-عا تولىق قۇقىلى مۇشە بولىپ قابىلدانعان ءۇندىستان مەن پاكىستان ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مەن دەلەگاتسيالارىنا تابىس تىلەي وتىرىپ, ۇيىمنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. – وتكەن كەزەڭدەردە شىۇ شەڭبەرىندە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدا كوپتەگەن جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. بيىلعى جىل ءبىزدىڭ ۇيىم ءۇشىن ەرەكشە جىل بولىپ تۇر. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن دۋشانبەدە وتكەن شىۇ سامميتىندە قابىلدانعان قۇجاتتار ۇيىمىمىزدىڭ كەڭەيۋىنە جول اشىپ بەردى. بيىلعى جىلى ءۇندىستان مەن پاكىستاندى شىۇ قاتارىنا قابىلداۋعا قاتىستى ۇدەرىستەر اياقتالدى. سوندىقتان, ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ شىۇ-عا قابىلدانۋىنا بايلانىستى وسى ەلدەر دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى نارەندرا مودي مەن مۇحاماد ناۆاز ءشاريفتى قۇتتىقتايمىن, – دەدى ە.راحمون. تاجىكستان پرەزيدەنتى سوڭعى كەزەڭدەردە الەمدە زورلىق-زومبىلىقتىڭ, تەررورلىق وقيعالار مەن ءتۇرلى قاقتىعىستاردىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىنا الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ, بۇل باعىتتا حالىقارالىق دەڭگەيدە كوپتەگەن شارالار قولعا الىنعانىمەن, وڭ ناتيجە بەرمەي تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, شىۇ-نىڭ ايماقتىق انتيتەررورلىق قۇرىلىمىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋ قاجەت. ە.راحمون تەرروريزممەن جانە زاڭسىز ەسىرتكى تاسىمالىمەن كۇرەستە شىۇ اياسىندا كۇش بىرىكتىرۋدىڭ اسا قاجەت ەكەنىن, تاجىكستان بۇل ماسەلەدە بۇۇ جانە وزگە دە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ناتيجەلى ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا مول تاجىريبە جيناقتاعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا ە.راحمون ءوز ارىپتەستەرىن بۇعان دەيىن ايتىلعان, تاجىكستاندا شىۇ-نىڭ ەسىرتكىگە قارسى ورتالىعىن قۇرۋ باستاماسىن قولداۋعا شاقىردى.
قاۋىپسىزدىكتىڭ كىلتى – ايماقارالىق تىنىشتىقتا القالى جيىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وسى جولعى وتىرىسىنا وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيەەۆتىڭ العاش رەت قاتىسىپ وتىرعانىن مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ال ءوز كەزەگىندە ءسوز العان وزبەكستان پرەزيدەنتى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلى جوعارى وسى ۇيىمعا رەسمي تۇردە مۇشە مەملەكەت رەتىندە قابىلدانىپ وتىرعان تاريحي ساتىمەن پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مۇحاماد ناۆاز شاريف پەن ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا ءموديدى قۇتتىقتادى. سونداي-اق, ول اتالعان ەكى ەلمەن بىرلەسە وتىرىپ, كوپ سالالى ناقتى جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرىپ, قارىشتى دامۋعا ءۇمىت ارتاتىندىعىن ءبىلدىردى. «شەتى مەن شەگى كورىنبەيتىن اسكەري قاقتىعىستار مەن شيەلەنىسكەن دۇردارازدىقتار جەر دۇنيەگە وراسان زور قاۋىپ-قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان قازىرگىدەي شاقتا ءبىز ءبىر عانا ەلدىڭ ەمەس, بىرنەشە مەملەكەتتىڭ ۋايىمىنا اينالعان اۋعانستانداعى جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنان ءۇمىتتىمىز جانە سول ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساپ ارەكەتتەنەمىز. وزبەكستان بۇل ەلدە تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ورناپ, حالىق بەيبىتشىلىك زاماندا مامىراجاي تىرشىلىك كەشەدى دەگەن سەنىمدە جانە وسى باعىتتاعى بارلىق جۇمىس, جوسپارلاردى تولىقتاي قولدايدى», دەگەن ش.ميرزيەەۆ وسى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, شىۇ-نىڭ كەلەشەكتەگى كەمەلدى دامۋى ءۇشىن وزەكتى دەپ تانىلعان بىرقاتار باسىمدىقتاردى اتادى. – ونىڭ ءبىرى – حالىقارالىق شەڭبەردەگى تەرروريستىك ۇيىمدار مەن كەرەعار جات اعىمدارعا قارسى كۇرەستە جاستاردى جات اعىمنىڭ يدەولوگياسىنىڭ قۇربانى بولۋدان ولاردى قورعاۋدا شىۇ اياسىندا كەڭ كولەمدى قارسى ارەكەتتەر جاساۋ قاجەتتىگى دەپ ەسەپتەلسە, ەندى ءبىرى – جاستاردىڭ رۋحاني دۇنيەلەرمەن سۋسىنداپ, ءدىني كوزقاراسىن قالىپتاستىراتىن ماتەريالداردىڭ بارلىعىن دا مۇقيات سۇزگىدەن وتكىزىپ, ساراپتاۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەكپىز. وسىلايشا, ادامزاتتى ىزگىلىككە ۇندەيتىن, باۋىرمالدىققا باۋليتىن يسلام ءدىنىن ۇدايى زەرتتەپ, جات اعىمداردىڭ قوقىسىنان قورعاۋدى قاجەت دەپ سانايمىن, – دەدى وزبەكستان پرەزيدەنتى. ءوز كەزەگىندە بۇل كەزدەسۋدىڭ تاريحي تۇرعىداعى ءبىر ەرەكشەلىگى – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ەكى جاڭا مۇشە مەملەكەتتىڭ قوسىلۋى ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ن.نازارباەۆ مۇنداي شەشىم ارقىلى شىۇ الەمدىك ساياسات پەن جاھاندىق ەكونوميكادا ءوزىنىڭ جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ باسىن قوسقان بۇگىنگىدەي قۇرامىمەن ۇيىمنىڭ بەدەلى ارتىپ, پلانەتامىزدىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوساتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. وسىنداي ايشىقتى ويلارىمەن وتىرىس تىزگىنىن ۇستاعان مەملەكەت باسشىسى شىۇ-نىڭ بۇل جولعى كەڭەسىنە ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى دارەجەسى وزگەرگەن ەل رەتىندە قاتىسىپ وتىرعاندىعىن ەسكەرتىپ, ءسوز كەزەگىن ءۇندىستان پرەمەر-ءمينيسترى نارەندرا موديگە بەردى. – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ايماقتىق جانە جاھاندىق دەڭگەيدەگى قاۋىپسىزدىككە باسىمدىق بەرەتىندىگىمەن الەمدىك قوعامداستىق الدىندا بەدەلى ارتىپ وتىر. ءۇندىستان مۇشە مەملەكەت اتانعانعا دەيىن دە مۇنداعى ءاربىر مەملەكەتپەن قارىم-قاتىناسىن ارتاراپتاندىرعان بولاتىن. بۇدان كەيىنگى بايلانىسىمىز دا جالعاسىن تاۋىپ, ارىپتەستىگىمىز تەرەڭدەي تۇسەدى دەگەن ۇمىتتەمىن, – دەدى ن.مودي. تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس جۇرگىزۋ شىۇ باسىم باعىتقا يە باعدار بولعاندىقتان ءۇندىستان اتالعان حالىقارالىق ۇيىممەن ىنتىماقتاسۋ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋ قادامىن قۇپتايدى. سونىمەن قاتار, قازىر الەمدە ادامزات بالاسىنىڭ ادامگەرشىلىككە ۇندەيتىن قۇندىلىقتاردى ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلۋى تىرشىلىكتىڭ باستى تالاپتارىنا اينالا باستاعانىن جانە سول ءۇشىن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, وسى ماقساتتاعى جۇمىستاردى جانداندىرۋعا كۇش سالاتىنىن مالىمدەگەن ن.ءموديدىڭ ىزگى ويىن ونىڭ ارىپتەسى, پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مۋحاماد ناۆاز شاريف تە قۇپتاي ءتۇستى. – پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت اتانىپ وتىرعانىنا بىزدەر زور قۋانىشتىمىز. وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىستارعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, نيەتتەستىك تانىتقاندارىڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرەمىز. ال ەندى الەمدەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ العاشقى ارەكەتى – ايماقتىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدان باستالاتىندىعىن ەسكەرسەك, شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ماقسات-مىندەتىنىڭ ايقىندىعىنا قاراپ, ونىڭ ماڭىزدىلىعى ارتا تۇسەتىندىگىن ۇعامىز. سوندىقتان دا, ءبىز ۇيىمنىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى اتانا وتىرىپ, جوسپارلى جۇمىستارىمىزدى جۇيەلى تۇردە بىرگە جۇرگىزەمىز دەپ سەنەمىن, – دەگەن ن.شاريف شىۇ الەمدەگى قاۋىپسىزدىكتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, تابىستى ەكونوميكالىق قاتىناس ورناتۋدىڭ تەتىگى بولا الاتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. ۇيىمنىڭ تولىققاندى مۇشە مەملەكەتى اتانىپ وتىرعان ەكى ەل پرەمەر-مينيسترلەرىنىڭ ماڭىزى زور مالىمدەمەلەرىنەن كەيىن ولارعا ايرىقشا قوشەمەت بىلدىرگەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ كەلەسى ءسوزدى شىۇ-عا بايقاۋشى-مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى – اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇحامماد اشراف عانيگە بەردى. – ەگەر ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى سوڭعى 15-20 جىلدىق جاعدايدى باعامداپ قارايتىن بولساق, ءبىزدىڭ باعىتىمىز ناقتىلانىپ, ايماقتارداعى احۋالىمىز جاقسارعان دەپ ايتا الامىز, – دەدى ول. وسىلايشا, جالپىلاما تۇردە العاندا سوڭعى جىلدارى الەمدىك الەۋەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى مەن قاۋىپسىزدىككە كوڭىل ءبولۋى قاتتى سەزىلەتىندىگىن ءسوز ەتكەن ول وركەنيەتكە بەت بۇرىپ, قارىشتى دامىپ جاتقان الەم ەلدەرىنىڭ كوشىنەن اۋعانستان دا قالىس قالمايتىنىن العا تارتتى. – اسىرەسە, بىزدەگى ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارداعى جۇمىستاردىڭ ىلگەرىلەۋى اۋعانستاندى الىس-جاقىن ەلدەرمەن جاقىنداستىرا ءتۇستى. ايتالىق, كورشى مەملەكەتتەرمەن اۆتوموبيل مەن تەمىر جول جانە اۋە قاتىناسىن قالىپقا كەلتىرۋدەمىز. وسى باعىتتاعى ماقساتىمىز ناقتىلانىپ, باعىت-باعدارىمىز ايقىندالاتىن بولسا, بولاشاعىمىز جارقىن بولادى دەگەن ويدامىن. بۇل رەتتە ءبىز شىۇ سەكىلدى بەدەلدى ۇيىممەن بىرلەسە ەڭبەك ەتىپ, ارىپتەستىگىمىزدى تەرەڭدەتۋگە مۇددەلىمىز. سەبەبى, ازيانىڭ قاق ورتاسىندا ورنالاسقان اۋعانستان ازاماتتارى ءوز ومىرلەرىن قاۋىپ-قاتەرگە تىگىپ, ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ ورناۋىنا مۇددەلىلىك تانىتۋدا, – دەدى اشراف عاني. سونىمەن قاتار, ول كەلەر جىلى ۇيىمعا توراعالىق ەتەتىن قىتاي ەلىنىڭ توراعاسىنا قۇتتىقتاۋ لەبىزىن ءبىلدىرىپ, جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان وسى جيىن ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دا زور العىسىن ايتتى. ورايى كەلگەندە ءسوز العان شىۇ-نىڭ بايقاۋشى-مەملەكەتى – بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو شىۇ ەڭ ىقپالدى حالىقارالىق قۇرىلىمداردىڭ بىرىنە جىلدام اينالىپ كەلە جاتقاندىعىن باسا ايتتى. – وڭىرلىك جانجالداردىڭ قانات جايىپ كەلە جاتقان جاعدايىندا عالامشارداعى جارتى الەمنىڭ تۇرعىندارى اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە جاقىنداي ءتۇسۋ پروتسەسى ايرىقشا قۇندىلىققا يە بولۋدا. وسىندايدا اۋىزبىرشىلىك پەن بىرلىك – تەرروريزم, ەكسترەميزم, ۇيىمداسقان قىلمىستى قوسا العانداعى قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى, – دەدى بەلارۋس پرەزيدەنتى. سونداي-اق, ول بۇعان شىۇ بەدەلىنىڭ نىعايۋى مەن وعان مۇشە ەلدەر سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى دالەل بولا الاتىندىعىن العا تارتتى. – قۋاتتى ەكى مەملەكەت – ءۇندىستان مەن پاكىستان ونىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسىنە اينالادى. مۇنىڭ ماڭىزدى ناتيجە ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇل – ۇيىمنىڭ باتىل ءارى جاۋاپتى قادامى. ەندەشە, وسىنداي قۋاتتى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ بەلگىلى ءبىر تۇيتكىلدى پروبلەمالارى دا بار ەكەندىگىن جاسىرمايىق جانە بۇگىن ولاردى شىۇ قۇرامىنا قابىلداۋلارىڭىز جاۋاپتى قادام بولىپ تابىلادى. جانە وسىلايشا سىزدەر بۇل پروبلەمانىڭ شەشىمىن وزدەرىڭىزگە الىپ وتىرسىزدار, – دەدى ا.لۋكاشەنكو. بەلارۋس پرەزيدەنتىنەن كەيىن ويىن ورتاعا سالعان شىۇ-نىڭ بايقاۋشى-مەملەكەت مارتەبەسىن يەلەنگەن موڭعوليا پرەزيدەنتى تساحياگين ەلبەگدورج ۇيىم جۇمىسىن ءار كەز جوعارى باعالايتىندىعىن ءبىلدىردى. – شىۇ بايقاۋشى-مەملەكەتى مارتەبەسىن العاننان كەيىن موڭعوليا ارقاشاندا وسى ۇيىمنىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلى جيىن, شارالارىنا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ۇيىمنىڭ وسى كەزگە دەيىنگى جۇمىستارىن جوعارى باعالايدى جانە ونىڭ بولاشاعىنا زور سەنىممەن قارايدى. قىتاي باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىنا موڭعوليا دا قاتىسۋعا ىقىلاستى. سول ماقساتتا حالىقارالىق تالاپتارعا ساي ءوزىمىزدىڭ ماقسات-مىندەتتەرىمىزدى ورىنداۋعا ءازىرمىز, – دەگەن تس.ەلبەگدورج ۋاقىت وتكەن سايىن ابىروي-بەدەلى اسقاقتاپ كەلە جاتقان شىۇ-عا بايقاۋشى-مەملەكەت مارتەبەسىن العاننان كەيىن ءوز ەلىندەگى عىلىم-ءبىلىم مەن مادەنيەت, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس سالالارىنداعى بايلانىستار نىعايىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, موڭعوليا ۇيىم اياسىنداعى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىن تەرەڭدەتە وتىرىپ, ينفراقۇرىلىمدىق دامۋعا ينۆەستيتسيالىق الەۋەتتى قاتىستىرۋعا نيەتتى ەكەنىن جەتكىزدى.
بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا بىرقاتار ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جەتەكشىلەرى دە ارنايى كەلىپ قاتىسقان ەدى. سولاردىڭ اراسىنان العاشقى بولىپ ءسوز بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريشكە بەرىلدى. ساياساتكەر ءوزىنىڭ سوزىندە قازىرگى كەزدەگى وتكىر ماسەلەلەردى شەشۋدە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. باس حاتشىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, بۇگىندە الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان پروبلەمالار از ەمەس. زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمى, بوسقىندار ماسەلەسى, كەدەيشىلىك پەن ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن جاعدايلار بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ءتۇرلى جانجالدار مەن قارۋلى قاقتىعىستار جيىرەك كورىنىس بەرە باستادى. ال ولاردىڭ الدىن الۋ, كۇردەلى ماسەلەلەردى ورنىقتى ۇنقاتىسۋ ارقىلى قالپىنا كەلتىرۋ جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ عانا ەمەس, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دا بەلسەندى ءىس-قيمىل كورسەتۋلەرىن قاجەت ەتەدى. باس حاتشى جاھاندىق پروبلەمانىڭ تاعى ءبىرى كليمات اۋىتقۋشىلىعىنا قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالدى. ا.گۋتتەريشتىڭ نازار اۋدارتقانىنداي, جاھاندىق وسى ماسەلەگە بايلانىستى بۇۇ كوپ جىلداردان بەرى ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. ءتيىستى قۇجاتتار دا قابىلداعان. وكىنىشتىسى, كەيبىر ەلدەر ولاردىڭ ورىندالۋىنا ونشا كوڭىل بولمەيدى. باس حاتشى, سونداي-اق, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم سياقتى قاتەرلەرمەن كۇرەسۋ ماسەلەلەرىن دە قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى باعىتتا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇعان قوسا, ول جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ, ولاردىڭ وقىپ – ءبىلىم الۋىنا قولداۋ كورسەتۋ ماسەلەلەرىن اتاپ ءوتتى. شىۇ-نىڭ باس حاتشىسى راشيد اليموۆ الدىمەن ۇيىمعا توراعالىعىن جوعارى دەڭگەيدە جانە اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارعان قازاقستان باسشىلىعىنا زور العىسىن ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, قازاقستان شىۇ-عا توراعالىق ەتكەن ءبىر جىل ىشىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەرەكشە نازارىن اۋدارعان اۋقىمدى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرعان. ۇيىمنىڭ باس حاتشىلىعى قازاقستان پرەزيدەنتىنە شىۇ-عا توراعالىق ەتكەن مەرزىم ارالىعىنداعى قىزمەتىنە بايلانىستى تولىققاندى بايانداما ۇسىندى. ول قۇجاتتا اتقارىلعان جۇمىستار مەن جۇزەگە اسىرىلعان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى كورىنىس تاۋىپ وتىر. – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ۋاقىت سىنىنان ويداعىداي ءوتتى, – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ول. – بۇگىندە ۇيىم وڭىرلىك جانە جاھاندىق ساياساتتى ورنىقتىرىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ باعىتىندا كوپتەگەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدە دە تابىستارى از ەمەس. تەرروريزم جانە ەكسترەميزممەن, زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىمەن, ترانسشەكارالىق ۇيىمداسقان قىلمىس تۇرلەرىمەن كۇرەس ۇيىمنىڭ نازارىنان ەشقاشان تىس قالمايدى». باس حاتشى ءارى قاراي شىۇ-نىڭ وزگە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىعىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇيىم امەريكادا, ەۋروپادا جانە باسقا دا وڭىرلەردە وتكەن ءىرى حالىقارالىق كونفەرەنتسيالار مەن جيىنداردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا اينالدى. ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنىڭ استانادا وتكىزىلۋى شىۇ ءۇشىن ۇلكەن ابىروي بولماق. وسى كورمە ارقىلى ۇيىم ەلدەرى وزگە مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىن دامىتا تۇسەدى. ال شىۇ وڭىرلىك انتيتەررورلىق قۇرىلىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى ەۆگەني سىسوەۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى ءوز سوزدەرىنە وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, قاۋىپ-قاتەرلەرمەن كۇرەس, تاعى باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرگە جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى. – وتكەن 2016 جىلى بىرلەسە ءىس-قيمىل كورسەتۋدىڭ ناتيجەسىندە 40-تان استام تەررورلىق ارەكەتتىڭ جولى كەسىلدى, 100-گە جۋىق حالىقارالىق تەرروريستىك توپتىڭ مۇشەسى ۇستالدى. تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس بارىسىنداعى ءىس-ارەكەتتەردىڭ ارقاسىندا الدى الىنعان وسى جانە باسقا دا مالىمەتتەر شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەڭەسىنە ۇسىنىلعان باياندامادا كورسەتىلگەن», – دەدى ە.سىسوەۆ ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن قۇرىلىم جۇمىسىنا قاتىستى. وسىلاي دەگەن ول ءارى قاراي انتيتەررورلىق قۇرىلىمنىڭ ەكسترەميزممەن كۇرەس جونىندەگى كونۆەنتسيا جوباسىنا نازار اۋدارتتى. قۇرىلىم باسشىسىنىڭ حاباردار ەتۋىنشە, قۇجاتتا ەكسترەميزممەن, تەرروريزممەن بىرلەسىپ كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ جولدارى كورسەتىلگەن. اسا ساقتىقتى قاجەت ەتەتىن قاتەرمەن جالعىز-جارىم كۇرەسۋ ناتيجە بەرمەيتىنىن وتكەن ۋاقىت دالەلدەپ وتىر. سونىمەن قاتار, ول قۇرىلىمنىڭ شىۇ اياسىندا حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدارمەن تاجىريبە الماسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. بۇعان مىسال رەتىندە قازاقستاننىڭ توراعالىعى كەزىندە قۇرىلىم بۇۇ-نىڭ ۇنقاتىسۋ الاڭىنداعى جيىندارعا قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ پىكىرلەرىمەن بولىسكەنىن جانە بىرقاتار انتيتەررورلىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسقاندارىن كەلتىردى. ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ ۇيىمعا مۇشە بولىپ قابىلدانۋى قۇرىلىم جۇمىسىنا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. تمد اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ توراعاسى, اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ ءوز سوزىندە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ونىڭ ىشىندە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى رولىنە باسا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, دوستاستىققا مۇشە توعىز مەملەكەت وڭىرلىك جانە جاھاندىق وزەكتى ماسەلەلەردى شىۇ-مەن بىرلەسە وتىرىپ تالقىلاپ كەلەدى. ەكى حالىقارالىق ۇيىم ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا. اسىرەسە, ەكى ۇيىمنىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىعىنىڭ بولاشاعى زور. – ءسوز جوق, شانحاي ىنتىماق- تاستىق ۇيىمىنىڭ وڭىرلىك جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ورنى ەرەكشە بولەك, – دەدى س.لەبەدەۆ. – شىۇ سياقتى تمد دا حالىقارالىق تەرروريزممەن جانە ەكسترەميزممەن بىرلەسىپ كۇرەسۋگە باسىمدىق بەرەدى. دوستاستىق بۇۇ-مەن جانە ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋدى ءوزىنىڭ مىندەتى سانايدى. وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ باس حاتشىسى لە لىونگ مين ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن ۇيىمنىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى وي قورىتتى. ونىڭ اتاپ وتكەنىندەي, ۇيىم وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. وڭىردەگى ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن جانە ولاردىڭ وزگە ايماقتارداعى مەملەكەتتەرمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىن دامىتۋعا دا ىقپال ەتىپ وتىرادى. الداعى ۋاقىتتا اسەان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىقتى ءارى قاراي تەرەڭدەتەتىن بولادى. وعان قاجەتتى قۇجاتتار بار, نەگىزى قالانعان. وتىرىستا, سونداي-اق, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گۋن تسزيانۆەي مەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى امانجول جانقۇليەۆ ءسوز سويلەدى. شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قورىتتى. – بۇگىن قازاقستان استاناسىندا ءبىزدىڭ ۇيىم ءۇشىن تاريحي وقيعا بولدى. ءبىز بارلىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداپ, ۇيىمعا ءۇندىستان مەن پاكىستاندى قابىلدادىق. وسىلايشا, شىۇ-نىڭ الەمدىك ساياساتتا جانە عالامدىق ەكونوميكادا بەدەلى ارتتى. وسى ورايدا نارەندرا مودي مەن مۋحاماد ناۆاز ءشاريفتى شىۇ-عا تولىققاندى مەملەكەت رەتىندە وتۋىمەن قۇتتىقتايمىن, – دەدى قازاقستان باسشىسى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مىناداي قۇجاتتار قابىلداندى: شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ استانا دەكلاراتسياسى; ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى شىۇ كونۆەنتسياسى; ءۇندىستان رەسپۋبليكاسىن شىۇ مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋ ءراسىمىن اياقتاۋ جانە وعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن بەرۋ جونىندەگى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى; پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىن شىۇ-نىڭ مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋ ءراسىمىن اياقتاۋ جانە وعان شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت مارتەبەسىن بەرۋ جونىندەگى شىۇ مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى; ءۇندىستان رەسپۋبليكاسى مەن پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسىنا شىۇ-نىڭ مۇشە مەملەكەتى مارتەبەسىنىڭ بەرىلۋىنە بايلانىستى شىۇ مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلەستىك جارنالارى تۋرالى شىۇ مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى; شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ وتكەن جىلداعى قىزمەتى جونىندەگى ۇيىمنىڭ باس حاتشىسىنىڭ بايانداماسىن بەكىتۋ تۋرالى شىۇ مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى; وڭىرلىك انتيتەررورلىق قۇرىلىمىنىڭ 2016 جىلعى قىزمەتى جونىندەگى شىۇ وڭىرلىك انتيتەررورلىق قۇرىلىم كەڭەسىنىڭ بايانداماسىن بەكىتۋ تۋرالى شىۇ مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى; شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ شىۇ وڭىرلىك انتيتەررورلىق قۇرىلىم جانىنداعى تۇراقتى وكىلى جونىندەگى ەرەجەنى بەكىتۋ تۋرالى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى; شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسى شەشىمدەرىنىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى شىۇ مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ شەشىمى; شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلى تۋرالى مالىمدەمە (قول قويۋسىز قابىلدانادى); شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر كەڭەسى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اقپاراتتىق حابارلاما (قول قويۋسىز قابىلدانادى). وتىرىستىڭ بارلىق رەسمي ءىس-شارالار