مامان بايسەركە ۇلى. قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىگى بار, كەيدە بالاشا تازا, كەيدە قارتشا ادۋىن مىنەز تانىتىپ جۇرەتىن جان. «تۋراسىن ايتقان تۋعانىنا جاقپاس» مىنەزى اناۋ-مىناۋ كوكسوقى ارەكەتتەردەن اۋلاق جۇرۋىنە سەبەپشى ەكەنى دە راس. ارتىق ويىن-كۇلكى, ارزان ماقتاۋ-ماداق, ەرسى ءسوز, قاتتى ءزىل كورسەتپەيدى. بىراق, كورگەن كىسى سەسكەنىپ تۇرادى. ول دەگەنىمىز – مامان اعانىڭ تەرەڭ ءبىلىمى, باي پاراساتى, كاسىبي شەبەرلىگى قاسىندا تۇرعان ادامنىڭ مىسىن باسىپ كەتەتىنى. ول ءسوزسىز. ونەردىڭ زيالى ورتاسىن قالىپتاستىرعان تالانت يەسى. ونەر قۇدىرەتىن باعالاعان قايراتكەر.
مەن ءبىر كەزدەرى مامان اعا تۋرالى جان-جاقتى بىلمەك بولىپ بەلگىلى تەاتر سىنشىسى, ونەرتانۋ عىلىمىنىڭ قازاقستانداعى جالعىز دوكتورى اتانعان پروفەسسور باعىبەك قۇنداقباەۆتان سىر تارتقان ەدىم. ول كىسى سوندا بىلايشا اقتارىلعان: «مامان بايسەركە ۇلى – ەرەكشە تالانتتى تۇلعا. مۇنداي ىزدەنىمپاز, ىسكەر, قايراتكەر رەجيسسەردى مەن ءالى كورگەن جوقپىن. وتكەن عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا مامان قىزىلوردا تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرى قىزمەتىنە باردى. قۇداي-اۋ, قىزىلوردانىڭ بەس كىسى اينالمايتىن اياداي ساحناسىندا ۆسەۆولود يۆانوۆتىڭ «برونەپوەزد - 1460» سپەكتاكلىن قويدى. قىرىلداۋىعىڭدى دا, ماتروسوۆتى دا كۇشتى شىعاردى. ونى ءبىز ءىلياس وماروۆ ەكەۋمىز بارىپ كوردىك. تاماشا جاسادى. سول جولى جاستار سىيلىعىن الدى. ول رەجيسسەر رەتىندە بار ارەكەتتى جيناقتاپ, ميزانستسەنانى مىقتى جاسايدى. ودان سوڭ شتەيننىڭ «مەجدۋ ليۆنەي» سپەكتاكلىن قويدى. وقيعالار جىلدام, لەنيننەن باسقا كەيىپكەرلەر ءوز رەكۆيزيتتەرىن وزدەرى اكەلىپ, تاماشا ويناپ شىقتى. ماماننىڭ ەرەكشەلىگى – تالاپقا كۇشتى, ءوزى دە, اكتەرلەرى دە اياماي ەڭبەكتەنەدى, قاتتى دايىندالادى. ءسويتىپ, قىزىلوردا تەاترىنىڭ كوركەمدىك ساپاسىن بيىك دارەجەگە كوتەردى.
سودان سوڭ مامان جامبىلعا باردى. ونى دا بيىككە كوتەردى. وندا ا.چەحوۆتى قويدى. مامان سوزگە ەرەكشە ءمان بەرەدى. ءوزى دە شەشەن, اكتەرلاردى دا سايراتادى. وسى تەاترلاردىڭ الماتىعا كەلىپ شىعارماشىلىق ەسەپ بەرۋى – ول دا ماماننىڭ ويلاپ تاپقانى. ول كەزدەگى استانا – الماتى عوي. ءوزى باسقارعان تەاتردى اكەلىپ, استانا جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋ ءارى ءوسۋ جولىن كورسەتۋ, كەم- كەتىكتەرىن تۇگەندەۋ – وسى مامان رەجيسسەردان باستالعان.
كەيىن مىنا ءوزىمىزدىڭ تيۋز-عا كەلدى. ساكەن سەيفۋلليننىڭ «قىزىل سۇڭقارىن» قويدى. ساكەن اقىننىڭ پوەزياسى كەرەمەت قوي. دراماتۋرگيا جاعىن مامان ەكەۋمىز ويلاستىردىق. ال ەندى ساكەننىڭ ءرولىن سول كەزدەگى ورىمدەي جاس اكتەر نۇرقانات جاقىپباي وينادى. ءبىر قاراسام, الدىڭعى قاتاردا وتىرعان قاپان بادىروۆ اعامىز جىلاپ وتىر. مەن: نە بولدى, اعا؟ – دەپ ەدىم, مىناۋ ناعىز ساكەن عوي! – دەپ ەگىلدى. مىنە, ويىننىڭ شىندىعى. مامان بۇل ارادا س.ءجۇنىسوۆتى دە, باسقا دراماتۋرگتەردى دە قويدى. مىقتى رەجيسسەر. ەندى ءبىرجولا شاكىرت تاربيەلەۋگە كوشتى عوي. بەرەرى كوپ». بۇل بەلگىلى سىنشى, پروفەسسور باعىبەك قۇنداقباەۆتىڭ بىزگە كوزى ءتىرى كەزىندە ءوز اۋزىمەن ايتقان پىكىرى.
مامان بايسەركە ۇلى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, بەلگىلى تەاتر رەجيسسەرى, كينوعا دا ءتۇسىپ جۇرگەن دارا اكتەر, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى. اعانىڭ شىعارماشىلىق جولى تۋرالى فيلم-پورترەت جاساپ بەرۋ ءۇشىن سۇحبات العان ەدىم. جالپى قازاق ونەرى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق تەاترلار تىنىسى مەن دامۋ باعىتى, دراماتۋرگيا جايىندا ءبىراز وي تولعادى. ايتارى بار كىسىمەن قانشا سۇحباتتاسساڭ دا وي ورىلە بەرەدى, ورىلە بەرەدى...
– مامان اعا, ءسىز ءۇشىن تەاتر نەدەن باستالدى؟ قانداي وقۋدى ءبىتىردىڭىز؟
– مىنا الماتى وبلىسى, تالدىقورعان ماڭايىندا دۇنيەگە كەلدىم. مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ جوعارى ءبىلىم كەرەك ەكەنىن سەزىپ الماتىعا تارتتىم. جاسىمنان «ونەردى قۋامىن, ءارتىس بولامىن» دەپ ارمانداعان ادام ەمەسپىن. كەلىپ انا اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ كەتتىم. سودان مىنا كونسەرۆاتوريادا ءبىر دوسىم وقيتىن ەدى, سوعان كەلىپ ءجۇرىپ, وسى ونەرگە جابىستىم دا قالدىم.
– سودان بەرى ونەردىڭ «جىلىگىن شاعىپ, مايىن ءىشىپ» كەلەسىز. ونەر دەگەن نە ءوزى ءسىز ءۇشىن؟
– ونەر دەگەن – ءبىر تۇسىنىكسىز قۇدىرەت. ونەر تۋرالى ءسوز قوزعاپ, قالام تەربەسەڭ ءارى قاراپايىم, ءارى تۇسىنىكتى بولۋ كەرەك. كەمەل ءسوز شاكىرتتىڭ ۇرەيىن ۇشىرادى. دانا ءسوز – جۇرەكتى قوزعاماي, ميدى قوزعايدى. سونىڭ سالدارىنان شىعارماشىلىق شابىت ساتىندە ءبىزدىڭ ونەرىمىزدىڭ باعىتى بويىنشا اسا ماڭىزدى ءرول جۇكتەلەتىن سانادان تىس سەزىم مەن ارتىستىك تەبىرەنىستى, ەموتسيانى ايتام, ادامي پاراسات باسىپ تاستايدى.
– سوندا دا ونەرگە جاقىنداعان كىسى سول ارادان شىعا الماي دال بولاتىنى نەسى؟ قانداي قۇپيا؟ ءسىز وقۋلىقتار جازىپ جۇرگەن بىلگىر ۇستازسىز عوي.
– ءيا, جازىپ تاستاعانىمىز بار, ءبىر-ەكى كىتاپ. نەگىزىنەن «ارۋاعىڭنان اينالايىن» كونستانتين سەرگەەۆيچ ستانيسلاۆسكي دانا وسى اكتەر شەبەرلىگى مەن رەجيسسۋرا جۇيەسىن جاساپ, ايتىپ كەتكەن عوي. ودان اسىپ كەرەمەت وي ايتۋ قيىن. نەگىزىندە اسا كۇردەلى شىعارماشىلىق پروتسەسس تۋرالى اشەيىن ايتىپ, نە بولماسا قالام تەربەپ وتىرۋ وڭاي دا ەمەس. ۇستاتپايتىن, سانادان تىس سەزىمدەردى تاسىمالداۋعا كەلگەندە ءسوز تىم ەبەدەيسىز ءارى يكەمسىز كەلەدى.
– سوندا قالاي, ءسىز شاكىرتتەرىڭىزدى قالاي ۇيرەتەسىز؟
– مەن سول باياعى, كونستانتين سەرگەەۆيچ ايتقانداي, «شاكىرتتەرىمنىڭ جاتتىعۋلار مەن ەتيۋدتەرىنە ولاردىڭ وزدەرى مەكتەپ قابىرعاسىندا جاساعان جۇمىستارىن جازىپ وتىرۋى ارقىلى وبرازدىق مىسالداردىڭ جاردەمى بويىنشا قول جەتكەرۋگە تالپىنىس جاساتامىن». ويتكەنى, ادام بالاسىنىڭ «ۇستاتپايتىن» سەكەمشىل سەزىم يىرىمدەرىن, پسيحولوگيالىق تەرەڭ تولعانىستارىن مولدىرەتىپ اق قاعازعا ءتىزىپ شىعۋ, ءارى قاراپايىم, ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ ايتىپ جەتكىزۋ قيىننىڭ قيىنى دەر ەدىم.
– مامان اعا, وسى «اكتەر تابيعاتى» دەپ جاتامىز. ول اكتەردىڭ ويىنى ما, ادامي بولمىسى ما, نە ءوزى؟
– ونەر مەن تۆورچەستۆو دەگەنىمىز – اكتەردىڭ ءوز تابيعاتى, ونىڭ جانى مەن ءتانى. بار تەتىك, بار تىلسىم ادامنىڭ تابيعات قويناۋلارىندا بولىپ شىقتى. ال اكتەر تابيعاتى – كاۋسار سەزىم, قۋانىش پەن قايعى, ماقسات-مۇرات, وي مەن ارمان, قيمىل-ءىس, ءرول تابيعاتىنان باستاۋ الاتىن ويىن ورنەگى. وقيعالار وشاعى, يدەيا ىزگىلىگى, شىعارماشىلىق شابىت سياقتى كوڭىل-كۇي پەرنەلەرىنەن ءۇن توگەتىن كۇردەلى قۇبىلىس. شىعارماشىلىقتا ەڭ باستى كوركەمدىك كريتەري تابيعاتقا عانا تيەسىلى بولسا, سول تابيعات تۋدىرعان تۆورچەستۆو ىرگەتاسى – اكتەر سەزىمىنىڭ تۇيسىگى. ياعني, اكتەر تابيعاتى ءوز سەزىمىنىڭ تۇيسىگىنەن تامىر تارتادى, انىعىن ايتساق, قۋانۋ ءۇشىن دە, جابىرقاۋ ءۇشىن دە ادام اۋەلى تۇيسىنەدى, سوسىن بارىپ نە قۋانادى, نە جابىرقايدى.
– تۇسىنىكتى. مامان اعا ءبىز ستۋدەنتتىك شاعىمىزدا, وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى مىنا جەردەگى تيۋز-دان, انا اكەمتەاتردان شىقپاۋشى ەدىك. قازىر دراماتۋرگتەر ءالسىز بە, اكتەرلار ويىنى قىزىقتىرماي ما, زيالى ورتانى تەاترلاردان سيرەك كورەمىز؟
– ول ءسوزىڭنىڭ جانى بار. ءوزىڭىز ايتىپ كەتكەن اناۋ كۇلاش, قاللەكي, قۇرەكەڭ, سەراعا, قاپان اعالار, سولار ءۇشىن باراتىنبىز. انا نۇرمۇحان جاساعان شوقان, ماكبەت, ياگو قايدا قازىر؟ ءانۋارلار, ءسابيرا اپامىز, بيكەن اپامىز سياقتى الىپتار تەاترلار كوركى ەدى عوي, نەسىن ايتاسىڭ. ولار قازىر شىڭىنا جەتكىزبەيتىن, كوز تارتاتىن – الاتاۋ سىندى بيىك تۇلعالار. بۇگىنگى توقىراۋدىڭ سەبەبى, مىناۋ ساحنا ءتىلىنىڭ, بەينە شىعارۋدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ولار اسا ءبىلىمدى بولماسا دا «تابيعي تالانت» يەلەرى ەدى عوي. ورىستىڭ دا تەاتر ونەرىن قالىپتاستىرعان اناۋ كوراتەلي, موچالوۆ, ششەپكين, ەرمولوۆا... ولار دا مەكتەپ كورمەگەن, وزدەرى باستاپ مەكتەپ قالىپتاستىردى. ءبىز قازىر جوسپار بويىنشا وقۋعا قابىلدايمىز, جوسپار بويىنشا بىتىرتەمىز, ولار ءارى قاراي مامان بولىپ, نانىن ادال جەي الا ما, وعان باس قاتىرمايمىز. شىن تۋما تالانتتار وقۋى كەرەك. تەوريالىق ءبىلىمدى سولار الۋ كەرەك.
– قازىرگى تەاترلاردا بەتكە ۇستار جىگىتتەر مەن قىزداردى كورەسىز بە, رەجيسسەرلاردان شە؟
– بۇگىن دە جاقسى, ءتاۋىر وينايتىندار بار, الدا-جالدا تەاتر فەستيۆالى بولسا, ونداي تالانتتار كورىنىپ قالادى. رەجيسسەرلاردان انا باتىستا جۇرگەن گۇلسينا دەگەن قىزىم بار, شىعىستا دا رۇستەم دەگەن بالام بار ەدى, ومىردەن ەرتە كەتتى, وكىنىشتى...
– وسى تەاتر توڭىرەگىندە ءسوز قوزعالسا, دراماتۋرگيانىڭ اقساپ جاتقانىن كوپ ايتامىز. شىنىندا سولاي ما؟ كەشەگى قالتاي مۇحامەدجانوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ سىندى كوكەلەرىمىزدىڭ ءىزىن باسىپ جۇرگەندەر قايدا؟ دۋلات يسابەكوۆ, يران-عايىپ, يسرايل ساپارباي سىندى دارىن يەلەرى جاپ-جاقسى قالام تارتىپ ءجۇر ەمەس پە؟
– ءبىزدىڭ قازاقتا وزا دامىعان ادەبي جانر – پوەزيا. سوناۋ بۇقار جىراۋ بابامىزدان باستاپ, بەرگى بەيىمبەت مايلين, ءسابيت مۇقانوۆ سىندى قالامگەرلەردىڭ ءبارى ولەڭنەن باستاعان. ال ەندى كەنجە قالىپ قالعان جانر, ول – دراماتۋرگيا. اسىرەسە, ءبىزدىڭ, تەاتر دراماتۋرگياسى. اكتەردىڭ ءوسۋى, رەجيسسەردىڭ ءوسۋى سوعان بايلانىستى, ونى ءوزىڭىز مەنەن دە جاقسى بىلەسىز. دراماتۋرگيا جوق ەمەس, بار. ايتكەنمەن, ايتارلىق جاڭالىق, جاڭاشا وي تۋىڭقىراماي قىنجىلتىپ جاتىر عوي. سوندىقتان دا ءالى جەتىلمەي كەلە جاتقان سالا – دراماتۋرگيا. قازىر ول ماماندىققا دا اكادەميا شاكىرت تاربيەلەپ جاتىر, مۇمكىن, جاقىن ارادا جاڭالىق بولىپ قالار.
– ادام بالاسىنىڭ ارمانى تاۋسىلمايدى. «ارمانسىز ادام – قاناتسىز قۇس» دەپ جاتادى. بۇعان نە ايتاسىز؟
– ءوزىڭ ايتپاقشى, ادام بولعان سوڭ ارمان بولادى. ارمان – تىرشىلىكتىڭ وزەگى. بىرەۋ باقتى, بىرەۋ تاقتى ارماندايدى. بىرەۋ اسا ءبىر باي بولسام دەپ ارماندايدى. كوپ نارسەنى كورە جۇرە, بايلىقتى دا, قىزمەتتى دە كورىپ كەلە جاتقان مەن ءدال قازىر تەك دەنساۋلىقتىڭ مىقتى بولعانىن ارماندايمىن. بايلىق, باق, تاق مەنىڭ ۇعىمىمدا جوق! دەنىم ساۋ بولىپ, ونەرگە قىزمەت ەتە بەرسەم بولعانى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ءوزىڭىز تىلەگەندەي, اللا سىزگە قۋات بەرسىن, زور دەنساۋلىق يەسى بولىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولىپ ارامىزدا جۇرە بەرىڭىز.
جاقىندا عانا ومىردەن وتكەن, اسا ءبىر بىلگىر ادام, تەاتر پەداگوگيكاسىنىڭ نەگىزىن سالعانداردىڭ ءبىرى, قازاق ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر, قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى رابيعا مۇقايقىزى قانىباەۆا پىكىرىنە قۇلاق سالايىق: «مامان – تالانتتى ءارى اقىلدى رەجيسسەر. ول سياقتى اكتەرلارمەن, جالپى شىعارماشىلىق ورتادا جانىن سالىپ جۇمىس جاسايتىن ادام كەمدە-كەم. ول كەزىندە م.شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىن» قويدى. ونى وسى الماتىعا الىپ كەلدى. حالىق زالعا لىق تولدى. بىرنەشە قايتالاپ قويعىزدى. ەش جەردە وقىماعان اكتەرلەرمەن الىپ شىقتى. مامان كەيىپكەردى جاقسى اشادى. بار بولمىسىن تاپتىشتەپ شىعۋعا تىرىسادى. ولاردىڭ ىشكى جاندۇنيەسىن سۋىرىپ الادى. كەيىپكەردىڭ مىنەز-قۇلقىن ىزدەگەندە مامانعا تەڭ كەلەر ەشكىم جوق. مەن ءوزىم ماماندى ادام رەتىندە دە, شىن مامان رەجيسسەر رەتىندە دە, ۇستاز رەتىندە دە قاتتى سىيلايمىن. ول كىسىنىڭ ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز. وقىماعانى جوق شىعار-اۋ. كوپ جاساسىن!».
مامان اعانىڭ بولمىسىن تانىماۋ مۇمكىن ەمەس. ول كىسىمەن جولىعىسا كەتسەڭىز, ول تەاتردىڭ ءىشى مەن سىرتىنداعى ادەمى ءازىل-قالجىڭعا دەيىن, كەشەگى ۇلكەن اعالارىمىز بەن اپالارىمىز سالىپ كەتكەن سارا جولداعى ىزدەر جونىندە سىر شەرتىپ توگىلەدى كەپ... ءسىزدىڭ تىڭداي بەرگىڭىز, تىڭداي بەرگىڭىز ءارى ويعا تۇيە بەرگىڭىز كەلەدى. مامان اعادان ءدارىس الىپ جۇرگەن شاكىرتتەر باقىتتى جاندار ەكەنىن سەزىنە مە ەكەن دەپ تە ويلايسىڭ...
عاينيجامال ءابىلدينا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى
الماتى