گرافەننىڭ مۇمكىندىكتەرى جانە كيىز ءۇي
قازاقستان دا حالىقارالىق كورمەنىڭ باستاپقى دەڭگەيىن, دارەجەسىن ساقتايدى دەگەن ۇمىتتەمىز. بيىلعى بايراقتى باسقوسۋعا دايىندىق بارىسى وسىنداي وي تۇيگىزەدى. ايتالىق, بريتان پاۆيلونى – كورمەدەگى ەڭ ءىرى نىسانداردىڭ ءبىرى. جالپى اۋماعى 1100 شارشى مەتردى قۇرايتىن پاۆيلون تانىمال ساۋلەتشى اسيف حاننىڭ شەشىمىمەن قازاقتىڭ كيىز ءۇيى پىشىنىندە بەزەندىرىلگەن. ء«بىز – ەنەرگيامىز» تاقىرىبىن تۋ ەتكەن ۇلىبريتانيا كورمەدە وزىق تەحنولوگيالار مەن جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ سالاسىنداعى يننوۆاتسيالاردى تانىستىرادى. ماسەلەن, «بولاشاقتىڭ ماتەريالى» دەپ اتالىپ كەتكەن گرافەننىڭ مۇمكىندىگىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. بۇل ماتەريال قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن سالادا تەڭدەسى جوق ءونىم رەتىندە باعالانادى. الەمدەگى ەڭ جەڭىل ءارى بەرىك ماتەريال ەنەرگيا جيناقتاۋ قاسيەتىنە دە يە. سونداي-اق, كورمە اياسىندا بريتاندىقتار كەلۋشىلەرگە ەلىنىڭ تاريحىن تانىستىرىپ, جەتىستىكتەرىمەن ءبولىسۋدى جوسپارلاپ وتىر. ۇلىبريتانيا پاۆيلونى كورولدىكتىڭ ۇلتتىق كۇنىندە – 26 ماۋسىمدا اشىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
شاعىن ەل – شەكسىز ەنەرگيا
تەڭىز دەڭگەيىنەن تومەن ورنالاسقان مەملەكەت رەتىندە نيدەرلاند تاسقىن سۋمەن تالاي كۇرەس جۇرگىزدى. جەرگىلىكتى بيلىك تابيعاتتىڭ الىپ كۇشىنە توتەپ بەرىپ, سۋدى بالامالى ەنەرگيا كوزىنە اينالدىرا ءبىلدى. سوندىقتان ولاردىڭ ەكسپو-2017 كورمەسىندەگى پاۆيلونىنىڭ جۇمىسى «شاعىن ەل, شەكسىز ەنەرگيا: بولاشاق ەنەرگياسىن قالىپتاستىراتىن دۇنيەتانىممەن تانىس بولىڭىزدار» دەگەن ۇرانمەن وتەدى. «جاقىن ارادا قازاقستان بۇكىل الەمنىڭ نازارىندا بولماق. كوپتەگەن ەلدەر كورمەگە «جاسىل» ەنەرگەتيكاعا قالاي قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن, ونى قولجەتىمدى, تۇراقتى ەتۋدىڭ ءتۇرلى ادىستەرىن تالقىلاۋ ءۇشىن كەلەدى. نيدەرلاند بۇل سالاداعى ءتۇرلى شەشىمدەردى ۇسىنىپ, وزگەلەرمەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناس جاساۋعا نيەتتى. ءبىزدىڭ ەل ەنەرگەتيكاداعى وزگەرىستەردى ەنگىزۋگە ارقاشان دايىن», دەيدى پاۆيلون ديرەكتورى ەۆەلين بيايل. نيدەرلاند جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن ىزدەستىرىپ, ونى پايدالاناتىن ەل رەتىندە تانىمال. بۇكىل الەمدە گوللاندتىق ونەركاسىپتىك تەحنولوگيالار, وزىق نوۋ-حاۋ جانە يننوۆاتسيالار ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. ال كۇن ەنەرگياسى سالاسىنداعى قۇرال-جابدىقتاردىڭ جارتىسى گوللاندتىق تەحنولوگيالار نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. كورولدىكتىڭ وكىلدەرى وسىنىڭ ءبارى استاناداعى ەكسپو كورمەسى كەزىندە كورسەتىلەدى دەپ ۋادە ەتتى. كەلۋشىلەر گوللاندتىقتاردىڭ بولاشاق ەنەرگياسىن قالىپتاستىرۋدا پايدالاناتىن بارلىق ءادىس-تاسىلدەرىمەن تانىسادى. پاۆيلون ءۇش ايماققا بولىنەدى: گوللانديانىڭ شىعارماشىلىق جانە يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىنىڭ كورمە زالى, گولوگرامما, 5 مينۋتتىق لازەرلىك شوۋ جانە 3D تەحنولوگيالاردى ۇسىناتىن مۋلتيمەديالىق زال, ال سوڭعىسى, ەرەسەكتەر مەن بالالارعا ارنالعان ويىن-ساۋىق ايماعى. مۇنىڭ بارلىعى گوللاندتىق جانە رەسەيلىك ديزاينەرلەردىڭ كومەگىمەن جاسالادى. كورمە اياسىندا نيدەرلاند كورولدىگى مەن قازاقستاننىڭ دارىندى جاستارى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان ورتاق جوباسىن تانىستىرادى. بۇعان قوسا, تاياۋ ۋاقىتتا پاۆيلوننىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن تانىسۋعا ارنالعان ۆەب-قوسىمشا ىسكە قوسىلادى. پاۆيلوندا 20 مينۋتقا ەسەپتەلگەن, جارىق شاشقان شوۋدى ءبىر مەزەتتە جەتپىسكە جۋىق ادام تاماشالاي الادى. ەكسپوزيتسيادا قازاق, ورىس جانە اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن 20 قازاقستاندىق جانە 5 گوللاندتىق مامان جۇمىس ىستەيتىن بولادى.
نەمىستەر نە كورسەتەدى؟
ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىندە گەرمانيا ءوز پاۆيلونىن «ەنەرگيا الەمدى وزگەرتە الادى» دەگەن ۇرانمەن تانىستىرماق. نەمىستەردىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىسى رولف مافاەلدىڭ ايتۋىنشا, پاۆيلوننىڭ مازمۇنى اسا قىزىقتى بولادى. ء«بىزدىڭ پاۆيلونىمىز 1700 شارشى مەتردى الىپ جاتىر, بۇل – قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن اۋماق. ەنەرگيا تيىمدىلىگى, كليماتتى ساقتاۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ – گەرمانيا ءۇشىن اسا ماڭىزدى. بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ ماسەلەسى الەمدىك دەڭگەيدە تالقىلانىپ جاتقاندا, ءبىز دە ۇلەسىمىزدى قوسۋعا نيەتتىمىز», دەيدى ول. نەمىس پاۆيلونىن ۇيىمداستىرۋمەن اينالىساتىن كومپانيانىڭ كرەاتيۆتى ديرەكتورى اندرەاس حوربەلتتىڭ سوزىنشە, گەرمانيا – ەۋروپادا جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن تۇراقتى تۇردە پايدالانىپ, ءالى دە جەتىلدىرىپ وتىرعان العاشقى مەملەكەت. 30 ساۋىردەن بەرى ەلدەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 85 پايىزى بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشكەن. بۇل – گەرمانيا ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك, تاريحتا بولماعان وقيعا. ء«بىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى بولاشاق ەنەرگياسىن «بولاشاق قالاسى» الاڭىندا تاماشالاي الاسىزدار. جالپى, پاۆيلوندا بەس جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزى – جەل, كۇن, سۋ, جىلى سۋ جانە بيوماسسا كورىنىس تابادى. «ەنەرگيا الەمدى وزگەرتە الادى» دەگەن ءسوز تەك ەنەرگياعا قاتىستى ەمەس. كەلەشەكتىڭ وزگەرۋى جەر شارىندا تۇرىپ جاتقان ميللياردتاعان ادامنىڭ ەنەرگياسىنا بايلانىستى», دەيدى اندرەاس حوربەلت. پاۆيلونعا تابان تىرەگەن ءار ادامعا «smart-stick» كىلتى بەرىلەدى ەكەن. بۇل باتارەيا ارقىلى قاتىسۋشىلار كورمە زالىنداعى بارلىق ينتەراكتيۆتى ەلەمەنتتەردى ىسكە قوسىپ, ەكسپوناتتاردى كورە الادى. ەلەكتروندى كىلتتەر قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا جانە نەمىسشە كودتالعان. قوناقتار بالامالى ەنەرگيا جايلى كوپتەگەن ماعلۇماتتارعا قانىعىپ, وي-ءورىسىن كەڭەيتەدى. سونىمەن قاتار, گەرمانيانىڭ ەنەرگيا تيىمدىلىگى كارتاسى سول سالاداعى ەڭ ۇزدىك 35 جوبانى ۇسىنادى. يننوۆاتسيالار ادام ءومىرىن جاقسارتا وتىرىپ, قورشاعان ورتاعا كەلەتىن زيان مولشەرىن نەعۇرلىم ازايتۋدى كوزدەيدى. ماسەلەن, «اقىلدى ءۇي» تەحنولوگياسىنان باستاپ «BMW» ماركاسىنداعى ەلەكتروموبيل جانە موتوتسيكلدىڭ سوڭعى ۇلگىلەرىنە دەيىن قۇرىلىس جانە كولىك سالاسىنداعى جاڭالىقتار مەن ونىمدەر تانىستىرىلادى. بۇل جەردە قازبا وتىندى پايدالانباي-اق پلاستماسسا شىعارۋدى ويلاپ تاپقان ونەرتاپقىشتاردىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ قاجەت. كورمەدە نەمىستەر جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنەن قۋات الاتىن ەلەكتر كولىكتەردى كەڭىنەن ناسيحاتتاماق. وعان ليمۋزين, «ە فورمۋلاسى» جارىس اۆتوكولىگى, ەلەكتر قوزعالتقىشى بار ەكى دوڭگەلەكتى كولىك جانە زاماناۋي قۋاتتاۋ جۇيەلەرى كىرەدى. پاۆيلونداعى ەڭ قىزىقتى ساتتەردىڭ ءبىرى دەپ «ەنەرگەتيكالىق شوۋدى» ايتۋعا بولادى. لازەرلىك شوۋعا قوناقتاردىڭ بارلىعىن قاتىستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. پاۆيلوندى ارالاعان ءار ادام ورتاداعى دوڭگەلەك ۇستەلگە كىلتتى قويسا, ودان جينالعان ەنەرگيا لازەرلىك شوۋعا ۇلاسپاق. كورمە ايماعىنان بولەك, نەمىستەر كادەسىي ساتاتىن دۇكەندى, ۇلتتىق تاعامدار مەن سۋسىنداردى ۇسىناتىن مەيرامحانانى جانە VIP ايماقتى اشۋدى ويلاستىرۋدا. نەمىس پاۆيلونى ءبىر ساعاتتا 400-گە دەيىن قوناقتى قابىلداۋعا قاۋقارلى. اۋماقتا 80 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى, قىزمەتكەرلەردىڭ 75 پايىزى قازاقستاندىقتار بولسا, قالعانى گەرمانيادان كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
اسحات رايقۇل, «ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»