پارلامەنت دەپۋتاتتارى كوشپەلى وتىرىس وتكىزبەس بۇرىن بىرقاتار ءوندىرىس نىساندارىن ارالاپ, وبلىستاعى قۇرىلىس, تۇرعىنداردىڭ اۋىز سۋمەن قامتىلۋ جاعدايىمەن تانىستى. تەرەكتى اۋدانى نوۆوپاۆلوۆ اۋىلىنداعى سۋ قۇبىرىن كۇردەلى جوندەۋ بارىسىن كورىپ, اقسۋات اۋىلدىق وكرۋگىندە ورنالاسقان «تەرەكتى ماي كومبيناتى» جشس جۇمىسىمەن تانىسىپ, دولين اۋىلدىق وكرۋگىندەگى «ماحورين» شارۋا قوجالىعىن ارالاعان دەپۋتاتتار ودان ءارى ءبورلى اۋدانىنىڭ بەرەزوۆ, بەستاۋ ەلدى مەكەندەرىنىڭ تۇرعىندارىمەن جۇزدەسىپ, اقساي قالاسىندا سالىنعان 100 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىمەن تانىسىپ قايتتى.
اۋىز سۋ جايى الاڭداتارلىق
- باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكى اۋدانىن ارالاپ, ونداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارىسىمەن تانىستىق. ءوڭىر وركەندەپ كەلەدى, جاقسى ناتيجەلەر بار. جالپى, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل-ايماقتارىنا ورتالىقتاندىرىلعان سۋ تارتۋ ءۇشىن 2015-2017 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 8 ملرد 93 ملن تەڭگە بولىنگەن ەكەن. بيىلدىڭ وزىندە عانا 5 ملرد. 637 ملن. تەڭگە قاراجات وسى ماقساتقا ءبولىندى. الداعى جىلى 1 ملرد 650 ملن تەڭگە قاراستىرۋ ۇسىنىسى ءتۇسىپ وتىر, ونى ءبىز, دەپۋتاتتار, قولدايمىز. دەگەنمەن, باتىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن وتە وزەكتى ەكى ماسەلە بار: ونىڭ ءبىرى – وڭىردەگى اۆتوجولداردىڭ جاي-كۇيى, ەكىنشىسى – تۇرعىنداردىڭ تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندىگى, - دەدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي ءسابيليانوۆ.
بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىندا «وڭىرلەردى دامىتۋ-2020» جəنە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اۋقىمىندا 5 637 ملن تەڭگەگە 33 جوبا جۇزەگە اسىرىلادى. قازىرگى احۋال مىناداي: بقو-داعى 443 ەلدى مەكەننىڭ 164-ءى نەمەسە 37 پايىزى عانا تازا اۋىز سۋمەن قامتىلعان. 275 ەلدى مەكەن ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلماعان. ءتورت اۋىل اۋىز سۋدى سىرتتان تاسىمالدايدى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى بويىنشا حالىقتىڭ تازا سۋمەن قامتىلۋ ورتاشا كورسەتكىشى – 52% ەكەندىگىن ەسكەرسەك, باتىسقازاقستاندىقتاردىڭ جاعدايى الاڭداتارلىق كۇيدە. بيىل جوسپارلانعان جۇمىستاردى اتقارعاننىڭ وزىندە بۇل كورسەتكىش 40%-عا عانا كوتەرىلەدى. سوندىقتان, بۇل باعىتتا اتقارىلاتىن ءىس ءالى كوپ, - دەدى نۇرتاي ساليح ۇلى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنداعى تۇيتكىلدەر
كوشپەلى وتىرىستا تالقىلانعان تاعى ءبىر تاقىرىپ – قۇرىلىس سالاسىنداعى ماسەلەلەر بولدى. پارلامەنت دەپۋتاتى باقتيار مəكەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 46-49 قادامدارى بويىنشا جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارىسىن ايتىپ بەردى. قر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ر.ۆ.سكليار ساۋلەت-قۇرىلىس قىزمەتى جانە سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى جونىندە بايانداما جاسادى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان كەزدەسۋى مۇمكىن كەدەرگىلەردى بارىنشا جويۋ جونىندە كەشەندى شارالار جاسالىپ جاتىر. قۇرىلىسقا رۇقسات بەرۋ مەرزىمى 1 ايعا دەيىن قىسقاردى. ۇلت جوسپارىنىڭ 47-قادامى بويىنشا جوبالاۋ-سمەتالىق جانە جوبالاۋ قۇجاتتارىن ساراپتامادان وتكىزۋگە بايلانىستى مەملەكەتتىك مونوپوليادان باس تارتىپ كەلەمىز. بۇل سالادا بۇرىن جەكەمەنشىكتىڭ ۇلەسى 20% بولسا, قازىر 60%-عا جەتتى. 2020 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 90%-دى قۇرايتىن بولادى. ۇلت جوسپارىنىڭ 49-قادامىنا سايكەس, سوۆەتتىك كەزەڭنەن بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان قۇرىلىستىڭ ەسكىرگەن نورمالارى مەن ەرەجەلەرىنىڭ ورنىنا ەۋروكودتار جۇيەسىن ەنگىزۋ قولعا الىندى. جاڭا نورماتيۆتەردى قابىلداۋ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن ماتەريالداردى قولدانۋعا, قۇرىلىس قىزمەتى نارىعىنداعى قازاقستاندىق مامانداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, سونىمەن بىرگە قۇرىلىس سالاسىنداعى شەتەلدىك قىزمەت نارىعىنا قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىز 1992 جىلعا دەيىن قابىلدانعان سوۆەتتىك نورمالاردىڭ كۇشىن تولىعىمەن جويامىز, - دەدى ءوز سوزىندە رومان سكليار.
«اتامەكەن» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلدوس رامازانوۆ «قۇرىلىس سالاسىندا ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ بيزنەسكە قاتىستى باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ پراكتيكاسىنىڭ جەكەلەگەن ماسەلەلەرى» اتتى ارنايى بايانداما جاسادى. ەربول مۇرات ۇلى ءبىر اي بۇرىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسۋ ءوتىپ, بىرىككەن ارەكەت جوسپارى تالقىلانعانىن ايتتى.
- بۇگىنگى كەزدەسۋدى جۇيەلى ۇيىمداستىرىپ, كونسترۋكتيۆتى كەڭەس جاساعانى ءۇشىن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلىعىنا راحمەت ايتامىن. سىزدەردىڭ نازارىڭىزعا قۇرىلىسشىلار الدىنداعى كەيبىر ءتۇيىندى ماسەلەنى سالعىم كەلەدى. بۇل - مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ جانە تەحنيكالىق قاداعالاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتىنە قاتىستى. وزگە قاداعالاۋشى مەكەمەلەردىڭ تەكسەرۋ جيىلىگى, ءتارتىبى زاڭمەن رەتتەلىپ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا تىركەلەتىن بولسا, جوعارىداعى ەكى مەكەمە قۇرىلىس نىساندارىن كۇن سايىن شەكسىز تەكسەرە الادى. بۇل ءوز كەزەگىندە كاسىپكەرلىككە كەدەرگى جاساۋى مۇمكىن, سىبايلاس جەمقورلىققا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. مسقب (گاسك) ءتىپتى تەك قۇرىلىس ساپاسىن ەمەس, قوسىمشا وكىلەتتىكتەردى دە موينىنا جۇكتەپ العان, نىسانداعى تازالىق, قۇرىلىس قورشاۋى, ونداعى جارناماعا بايلانىستى دا شاعىم جاساعان وقيعالار كەزدەستى. سوندىقتان, بۇل ورگانداردىڭ ناقتى مىندەتىن بەلگىلەپ, ءاربىر تەكسەرۋ فاكتىسى تىركەلۋى ءتيىس, - دەدى ءوز سوزىندە ەلدوس مۇرات ۇلى.
«وەككا» جشس باس ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ينجينيرينگتىك كومپانيالار وداعىنىڭ وكىلى قۇندىز نۇروۆ تا جوبالاۋ جانە قۇرىلىس سالاسىنداعى نورماتيۆتىك بازانى جەتىلدىرۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىنە توقتالىپ ءوتتى. ول وسىدان 30 جىل بۇرىن باتىس قازاقستان وڭىرىندە قىزمەت اتقارعانىن, سوندىقتان وسى ەكى كۇندىك ساپار جۇرەگىنە جىلى تيگەنىن ايتىپ, وڭىردە قۇرىلىس سالاسىندا كوپ جۇمىس اتقارىلعانىنا ريزاشىلىق ءبىلدىردى.
ورالدىقتاردىڭ ويلارى
وتىرىستا ورال قالاسىنىڭ əكىمى ناريمان تورەعاليەۆ 2017 جىلى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا 11,1 ملرد تەڭگەگە شاھاردا 8 ءۇي تۇرعىزىلىپ, 1152 پəتەر پايدالانۋعا بەرىلەتىنىن ايتتى. وتكەن جىلى وبلىس ورتالىعىندا كوپقاباتتى 11 ءۇي تۇرعىزىلىپ, 1247 پاتەر يەلەرىنە بەرىلگەن. وسىلايشا 4 مىڭنان اسا ورالدىق قونىس تويىن تويلاپتى.
- بۇگىنگى جيىندى پايدالانىپ, كەيبىر كۇردەلى ماسەلەنى دەپۋتاتتاردىڭ نازارىنا ۇسىنعىم كەلەدى. ءبىزدىڭ ەسەبىمىزشە, «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» ارقىلى پاتەر العىسى كەلىپ, قارجى جينايتىن تۇرعىندار بانك تالاپ ەتكەن 30%-دى (2 بولمەلى پاتەر ءۇشىن شامامەن 7 ملن تەڭگە) جيناۋ ءۇشىن كەمىندە 8 جىل كەرەك ەكەن. بۇل وتە كوپ ۋاقىت. الەۋمەتتىك از قامتىلعان وتباسىلار ءۇشىن وسى تابالدىرىقتى ازايتۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. تاعى ءبىر ماسەلە – ءبىز ورال قالاسىندا اپاتتى ۇيلەردە تۇراتىن تۇرعىنداردىڭ ءۇيىن بۇزىپ, ولارعا باسقا ءۇي بەرۋدى قولعا الدىق. وسى جەردە قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا اپاتتى ءۇي تۇرعىندارىنا ءۇي بەرۋ جالپى كەزەكپەن جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس ەكەن. ءۇيى قيراپ قالعان تۇرعىن كەزەكتى كۇتە الا ما؟ سوندىقتان مۇنداي كاتەگوريالى تۇرعىندارعا پاتەر كەزەكتەن تىس بەرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز, - دەدى ناريمان تورەعالي ۇلى.
ءبورلى اۋدانىنىڭ اكىمى الديار حالەلوۆ ءوندىرىستى اۋداندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ەسەبىن بەرىپ ءوتتى. وڭىردەگى بەلگىلى قۇرىلىس كومپانياسى «بولاشاق-ت» جشس-نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى نۇرجان ساحاروۆ بيىل 900 پاتەرلىك 5 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالاتىنىن ايتتى. «وتدەلستروي» جشس ديرەكتورى ۆالەنتينا ميحنو دا ءوز ۇجىمىندا 11 ۇلتتىڭ وكىلى تاتۋ-ءتاتتى قىزمەت ەتىپ, تالاي جەتىستىككە جەتكەنىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى.
- ارينە, جۇمىسىمىزدا قيىندىق تا كەزدەسەدى. مىسالى, اقتوبەدە قۇرىلىستا پايدالاناتىن قيىرشىق تاستىڭ تونناسى 1600 تەڭگە بولسا, ورالعا جەتكىزگەندە 5-6 مىڭ تەڭگەگە شىرقاپ كەتەدى. تەمىرجول شىعىندارى وتە جوعارى. تاعى ءبىر ماسەلە, قۇرىلىس كومپانيالارىنا جەڭىلدىكتى نەسيە بەرىلسە دەيمىز. مىسالى, مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورى, «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» تۇرعىنداردان جينالعان مول قوردى از پايىزدى نەسيە ەتىپ قۇرىلىس كومپانيالارىنا بەرسە, ەكىجاقتى پايدا بولار ەدى, - دەيدى ۆالەنتينا پاۆلوۆنا.
كوشپەلى وتىرىستا قۇرىلىس سالاسىنا قاتىستى زاڭنامالىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋ, سوعان بايلانىستى əكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ تۋىنداۋى, قۇرىلىس ساپاسى تومەندەپ, مەرزىمىندە تاپسىرىلماۋى جəنە مەملەكەتتىك پورتال ارقىلى قۇجات رəسىمدەۋگە قاتىستى كەزدەسەتىن مəسەلەلەردى ءمəجىلىس دەپۋتاتتارى كەڭىنەن تالقىلادى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ەل ىشىنە شىعىپ, ناقتى كاسىپ يەلەرىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ, ولاردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى اشىق تالقىعا سالۋى بولاشاقتا جەمىسىن بەرەرى ءسوزسىز. بۇل كەزدەسۋگە قاتىسقان بارلىق تاراپتىڭ ءتۇيىندى ويى وسى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»