جيىندا قازاقستان تاريحشىلارىنىڭ ۇلتتىق كونگرەسى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, «ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تۋعان جەر» اقپاراتتىق-تانىمدىق ەكسپەديتسياسى» بىرلەسكەن جوباسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. گۋمانيتارلىق ماماندىقتا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەردى جازعى دەمالىستا فولكلورلىق, تاريحي-ەتنوگرافيالىق جانە ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالارعا قاتىستىرۋ ارقىلى جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتكە دەگەن قۇرمەتىن وياتۋدى كوزدەيتىن العاشقى ەكسپەديتسيا تورعاي وڭىرىندەگى قازاقتىڭ ايگىلى كۇرەسكەر پەرزەنتى كەيكى باتىرعا ارنالماق. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن كەشەندى تۇردە جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ۇسىنىستارى شەڭبەرىندە «تۋعان جەر» مەن «اتامەكەن» ۇعىمدارىنىڭ باستاۋى, كىشى وتانىمىز – اۋىلعا ارنالعان كىتاپتاردى ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنان «تۋعان جەر تاريحى» اتاۋىمەن شىعارۋعا شەشىم قابىلدانعانىن جەتكىزدى. بۇل ورايدا كورنەكتى عىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن زيابەك قابۋلدينوۆتىڭ «استانا: پروشلوە ي ناستوياششەە» جانە سەمەيلىك ولكەتانۋشى بەكەن تەمىروۆتىڭ «سارجال» كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ە.سىدىقوۆ اتالعان جوبا اياسىندا «ولكەتانۋ» كۋرستارى مەن وقۋ باعدارلاماسىن ەنگىزۋ, « ۇلى دالا التىنى», «كوشپەندى وركەنيەت», «كيىز ءۇي» سياقتى تاقىرىپتىق تۇرعىدا مامانداندىرىلعان مۋزەيلەر اشۋدىڭ كەزەگى كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولاتبەك ءابدىراسىلوۆ ەلباسى ماقالاسى تاريح عىلىمىنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ باعىتتارىن انىقتاۋعا, جاس عىلىمي زەرتتەۋشىلەر شوعىرىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن جانە بيىل 1,5 مىڭنان استام عىلىمي جوبا جۇزەگە اسىرىلاتىنىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە تاريح پەن ارحەولوگياعا 46 جوبا ارنالىپ وتىر. بۇل زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 20 مىڭنان استام عالىم تارتىلماق. ەلىمىزدىڭ 42 جوعارى وقۋ ورنىندا تاريحشى ماماندار دايارلانادى. سوڭعى جىلدارى عىلىمي الەۋەتىمىزدى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بىلتىر ماگيستر ماماندارىنا وقىتۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس 7 مىڭ ادامدى, دوكتورانتۋراعا 485 ادامدى قۇراسا, بيىل ماگيستراتۋراعا 9500 ورىن, دوكتورانتۋراعا 1250 گرانت ءبولىنىپ, مەملەكەتتىك تاپسىرىس كولەمى 3 ەسەگە ارتتى. بۇل عىلىمنىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي سەرپىن بەرەدى, دەدى كوميتەت باسشىسى. ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حانگەلدى ءابجانوۆ پرەزيدەنت ماقالاسىندا «قازاقستان», «ۇلت», «تاريح», ء«تىل», «جەر» سوزدەرى 300 مارتە قولدانعانىن, ءماتىننىڭ 15 پايىزى ەلىمىز ءۇشىن قىمبات سوزدەردەن تۇراتىنىن ايتتى. « ۇلى دالانى العاشقى ادامدار ميلليون جىل بۇرىن مەكەن ەتىپتى. مۇندا سىرتتان كەلگەندەر دە, سىرتقا كەتكەندەر دە از بولعان جوق. عاسىرلارعا سوزىلعان وسىناۋ كۇردەلى ىلگەرىلەۋ مەن ىركىلىستىڭ وزەگىندە تۋعان جەرىنەن تابان اۋدارماعان ارعى قازاقتار تۇردى. تاريحقا تۇعىر بولعان جەر مەن ءتىل تاريحتى تۇزبەيدى, ولار تاريحتىڭ كۋاگەرلەرى. تاريحقا تاعزىم دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن جەرگە جانە تىلگە تاعزىم, دەدى ول. ح.ءابجانوۆ ءححى عاسىردىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا بوگەسىندەر ءالى بار ەكەنىن, سونىڭ ءبىرى «قازاقستان تاريحى» ءپانىن كەلتە, جارتىكەش كولەمدە وقىتۋ, بۇل ءوز تاريحىڭدى سىيلاماۋ ەكەنىن, ۇلتتىق تاريحتى سىيلاماۋدىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى – تاريحشىلاردىڭ سۇعاناقتىقتان, ياعني, پلاگياتتان ءالى دە قول ۇزبەگەندىگىنەن كورىنەتىنىن جەتكىزدى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى تۋعان جەر كىندىك كەسكەن جەرمەن عانا ولشەنبەيتىنىن ەتنو جانە ەپوستىق تانىمدار ارقىلى دايەكتەي كەلىپ: «تۋعان جەر قازاقستانمەن شەكتەلمەسە كەرەك, قاسيەتتى جەرلەر ەل شەكاراسىمەن تۇيىقتالماسا كەرەك. كيەلى جەرلەر – ۇلىتاۋ, سارايشىق, تۇركىستان, التاي جانە بۇكىل قازاق دالاسى. سونىمەن بىرگە كۇلتەگىن, تونىكوك ءومىر كەشكەن ورحون بويى, وتۇكەن قويناۋى, بەيبارىستاردىڭ ءىزى قالعان مىسىر, فارابي توپىراعىن جامىلعان شام, بابىر گۇلدەندىرگەن ءۇندىستان, مۇنىڭ بارلىعى ءبىز ءۇشىن قاستەرلى ولكەلەر», دەدى. وسى ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ورتاق تۇركى وقۋلىعىن ازىرلەگەنىن, تۇركى الەمىنىڭ ورتا مەكتەپتەرىنە ارنالعان تۇركى ەلدەرىنىڭ گەوگرافياسى وقۋلىعى دايىندالعانىن, سونىمەن قوسا تۇركى الەمىنىڭ توپونوميكالىق اتلاسى دا جاسالىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بۇل وقۋ قۇرالدارىندا تامىرلاس تۇركى ەلدەرىنىڭ كيەلى ورىندارى دا تۇزىلەدى, دەدى اكادەميا باسشىسى. ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەك- تورى باۋىرجان بايتاناەۆ قازاقستاننىڭ كيەلى ورىندارىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ جاعدايى ءار ايماقتا اركەلكى ەكەنىن ايتتى. ءدىني ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەر رەستاۆراتسيادان وتكىزىلگەنىن, بارىپ-قايتار جولى دا بارلىعىن, بۇل رەتتە نەگىزىنەن ءدىني ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ جاعدايى مۇشكىل ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ول العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىستان ورتا عاسىرلارعا دەيىنگى كەزەڭگە ءتان ەسكەرتكىشتەردىڭ ارعى بابالارىمىزدىڭ توتەمدىك, زورواستريلىك, تاڭىرشىلدىك جانە باسقا دا ءدىني تۇسىنىكتەرىن قامتيتىنىن, ولاردىڭ مادەني تۇرعىدان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىنىن, دەگەنمەن باسىم بولىگى يەسىز بولعاندىقتان جانە جەكە شارۋاشىلىق قاجەتىنە يگەرۋ بارىسىندا جەكە تۇلعالاردىڭ جاۋاپسىزدىعى سالدارىنان بۇزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. وسى ورايدا ارحەولوگيالىق مۇرالاردى ساقتاۋ مەن مۋزەيلەندىرۋ ءىسىن جانداندىرۋ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق, تامعالى, جوڭعار الاتاۋى, اقسۋ-جاباعىلى, مارقاكول سياقتى قورىقتاردا جارتاس سۋرەتتەرىن تانىمدىق تۋريزم نىساندارىنا اينالدىرۋدى جانداندىرىپ, ەلىمىزدە پەتروگليفتەردى زەرتتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىردى. مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىتباي اياعان كەڭەستىك داۋىرگە قاتىستى قورىتىندىلانۋى ءتيىس جايتتار تۋرالى ءسوز قوزعادى. ء«بىز شىن ءسوتسياليزمدى وتكەردىك پە, الدە نومەنكلاتۋرالىق پا؟ ەگەر ءبىز وسى سياقتى كەڭەس قوعامىنىڭ ىشكى مازمۇنىن تۇسىنسەك, اشتىق پەن رەپرەسسيانىڭ, جەتىستىكتەر مەن كەمشىلىكتەردىڭ نەگىزىن تابار ەدىك, دەدى ول. سونداي-اق, جوعارى وقۋ ورىندارىندا «قازاقستان تاريحى» كافەدراسى مەن ءپانىن قىسقارتۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ قويىلۋى الاڭداتاتىنىن, وعان توسقاۋىل قويىلۋى كەرەكتىگىن ايتتى. ال ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجان كسرو-نى قۇلاتۋ دوكتريناسىنىڭ رۋحاني قۇلدىراۋدى نەگىزگە العانى شەتەلدىك ەڭبەكتەردە جازىلعانىن, سوندىقتان, رۋحاني تۇلەۋ ۇلتتىڭ يممۋنيتەتى بولاتىنىن ايتسا, ۇلتتىق مۋزەيدە قۇرىلعان «قاسيەتتى قازاقستان» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بەرىك ابدىعالي ەلباسى ماقالاسىنىڭ ساياسي ءمانى بار ەكەنىن, ونىڭ نەگىزگى وزەگى جات يدەولوگياعا ۇلتتىق قۇندىلىقتار ارقىلى قارسى تۇرۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا سونىمەن بىرگە مامبەت قويگەلديەۆتىڭ جيىرما جىلدىق ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتى «الاش قوزعالىسى» مونوگرافياسىنىڭ ەكى تومى تانىستىرىلدى جانە جيىنعا ارنايى كەلگەن شەتەلدىك عالىمدار دا ەلباسى ماقالاسى مەن رۋحاني تۇلەۋ توڭىرەگىندەگى وي-پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
دۋمان اناش, سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»