ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق قىزمەتىنە وراي مەملەكەت باسشىسى ۇندەۋىندە ەلىمىزدىڭ ۇستانىمى مەن مىندەتتەرى ناقتى ايقىندالىپ بەرىلدى. نەگىزىنەن الەمدەگى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن سەنىم. سونىمەن قاتار, بۇل مارتەبەلى ورىنتاق بىزگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تە جۇكتەپ وتىرعاندىعىن نازاردان شىعارماعانىمىز ءجون.
مەنىڭ ويىمشا, 2010 جىل قازاقستان الەم الدىندا ۇلكەن ءبىر سىناقتان وتەتىن جىل بولعالى تۇر. ەندى ناقتى قانداي ءمىندەتتەر تۇر, قاي باعىتتا جۇمىس ىستەيتىندىگىمىزدى ەلباسى ءوز ءسوزىندە جاقسى ايتىپ كەتتى. ەڭ باستىسى, مەنىڭ ماقتانىش سەزىمىمدى تۋدىرعانى – ەۋروپاداعى ۇلكەن بەلدى حالىقارالىق ۇيىمدى ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ وكىلى باسقارۋى. سوندىقتان ەقىۇ-عا مۇشە 56 ەلدىڭ كورەرمەندەرى مەن تىڭدارماندارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇندەۋىنە ەرەكشە نازار اۋدارعانىنا ەشقانداي كۇمان جوق. ويتكەنى, “قالاي بولار ەكەن؟” دەگەن سۇراق كوپتىڭ كوكەيىندە, وعان سەبەپ اتالعان حالىقارالىق ۇيىمنىڭ باسىندا پروبلەمالار تۋىنداي باستاعانى بەلگىلى ءجايت. مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر وسىنى انىق بايقاتتى, ونىڭ نەسىن جاسىرامىز. ەقىۇ قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارى ساقتالادى دەگەندى پرەزيدەنت قاداپ تۇرىپ ايتىپ, ساياسات سول باعىتتا جۇرگىزىلەتىندىگىنەن حاباردار ەتتى. بۇل كۇپتى كوڭىلگە باسۋ ايتقانداي جىلى قابىلداندى.
ۇيىم الدىندا لاڭكەستىكپەن, ەسىرتكى ساۋداسىمەن, كەدەيشىلىكپەن جانە اشتىقپەن كۇرەسۋ, سونداي-اق گۋمانيتارلىق, ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ مىندەتتەرى تۇرسا, سولاردى ەڭسەرۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ اتالعان ۇيىمعا توراعالىعى ءتىپتى ءبىر وزگەشە كوزقاراس الىپ كەلۋى ءتيىس. پرەزيدەنت ءوز ءسوزىندە ەقىۇ ءسامميتىنىڭ 10 جىلدان بەرگى ءۇزىلىسى توقىراۋ احۋالىندا تۇرعانىنىڭ كورىنىسى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. 2010 جىلى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋى تۋرالى ەلباسىنىڭ ۇسىنىسى اتالعان ۇيىم جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدەن تۋىنداعان ۇسىنىس دەپ قابىلداۋ كەرەك. سول ارقىلى كوپتەگەن شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالاردى ەڭسەرۋگە بولادى.
قازاقستان ءۇشىن مۇنداي ماڭىزدى جۇمىستى اتقارۋ مەملەكەتىمىزدىڭ بۇكىل الەمدە ساياسي بەدەلىن وسىرەتىنى كۇمانسىز. ەكىنشىدەن, وسى لاۋازىم ەكونوميكامىزعا دا ءوز پايداسىن تيگىزۋى ءتيىس. مىسالى, ينۆەستيتسيا تارتۋعا مول مۇمكىنشىلىكتەر بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە 2008 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن الساق, قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ تاۋار اينالىمى 39,5 ميلليارد دوللارعا جەتسە, سول جاقتان تارتىلعان ينۆەستيتسيا 2009 جىلعا دەيىن 40 ميلليارد دوللاردى قۇراعان.
سوندىقتان توراعالىق ءوزارا قارىم-قاتىناستارعا دا ۇلكەن سەرپىن الىپ كەلەدى. ولاي بولسا, توراعالىق بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىكتەر مەن ىزدەنىستەردىڭ ءمۇمكىندىكتەرىن الدىمىزعا توسىپ وتىر.
شاۆحات وتەمىسوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
بارىسشا بيىككە ۇمتىلايىق
جاھان ەلدەرىنىڭ نازارى قازاقستانعا ايرىقشا اۋاتىن كۇن تۋدى. سەبەبى, كەشەدەن بەرى ءبىزدىڭ تاۋەلسىز ەلىمىز ەۋروپا تورىندەگى مارتەبەلى ۇيىم – ەقىۇ-عا توراعالىق جۇمىسىنا كىرىستى. بۇل – قازاقستان حالقى, سونىڭ ىشىندە قازاق حالقى ءۇشىن شىن قۋاناتىن, مارتەبە سانايتىن ەرەكشە ءسات. ەندى الەم جۇرتشىلىعى قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى بەدەلىنە, ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا بۇرىنعىدان دا سىني كوزبەن قارايدى. ەلدىڭ ابىرويى مەن ايبىنىن اسقاقتاتار وسىناۋ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى مىندەتتى ويداعىداي اتقارۋ بارشا قازاقستاندىقتاردى بيىك بەلەسكە, ۇيىمشىلدىق پەن تاتۋلىققا باستار ۇلكەن قادام بولعالى تۇر. مىنە, وسى ساتتە ەلىمىزدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ, قازاق حالقى مەن ءتۇرلى ەتنوستار اراسىنداعى دوستىقتىڭ, تاتۋلىقتىڭ بۋىنى قاتايا بەرسە ەكەن دەيمىن. ءويتكەنى, ءبىز ەقىۇ-نىڭ توراعالىعىنا وڭاي قول جەتكىزگەن جوقپىز. بۇل قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ءۇردىستەردىڭ, ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ, ەڭ باستىسى, ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولدى.
ەقىۇ تورىندەگى توراعالىق تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى ساياسي بەدەلى مەن ساياساتكەرلىگىنىڭ جەمىسى ەكەنى تالاس تۋدىرمايتىن شىندىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىمىزعا وراي جاساعان ۇندەۋىندە قازاقستاننىڭ ۇستانار باستى قاعيداتتارىنا قانىقتىق. شىنىندا دا ءبىزدىڭ ەلىمىز توراعالىققا اسا كۇردەلى كەزەڭدە كىرىسىپ وتىر. سوعان قاراماستان, قازاقستاننىڭ ءىس باسىنداعى توراعالىعى كەزىندە تالقىلاناتىن ماسەلەلەر اۋقىمى شەكتەلمەيتىنى ناقتى ايتىلدى. اسىرەسە, قازاقستاننىڭ توراعالىق كەزىندەگى ۇرانى وتە ورىندى تاڭدالعانى كوڭىلگە قوندى, ەرەكشە قۋانتتى. سەبەبى, قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن سەنىم مەن داستۇرگە, اشىقتىق پەن توزىمدىلىككە بەرىكتىگى دالەلدەنگەن. دەمەك, قازاقستان وسى ۇراندى ۇستانۋ ارقىلى ەۋروپا ەلدەرىنە دە ۇلگى-ونەگە كورسەتە الاتىنىنا سەنەمىز.
ەلباسىنىڭ ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ يدەياسىن دا قۇپتايمىن. ون جىل بويىنا ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن ەلدەر سامميت وتكىزۋگە كوڭىل اۋدارماي كەلگەن ەكەن. دەمەك, مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە شەشۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەر جيناقتالىپ قالعانى انىق. سونداي-اق بۇل ءسامميتتى قازاقستاندا وتكىزۋ ەلىمىزدىڭ جاۋھار ەلورداسى – استانانى ەۋروپا ەلدەرىنە جانە ءبىر رەت تانىتۋعا دا تاپتىرمايتىن مۇمكىندىك بولعالى تۇر. ەلباسى ۇسىنعان 1 تامىزدى – ەقىۇ كۇنى دەپ جاريالاۋ ۇسىنىسى دا قولداۋ تابارىنا سەنەمىن. سول سەبەپتەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ءسامميتىن استانادا 1 تامىزعا ورايلاستىرىپ وتكىزگەن ورىندى بولادى دەپ ويلايمىن.
بارىس – قازاقستاننىڭ سيمۆولدىق بەلگىسى. بۇل – ەڭ بيىككە, شىڭنىڭ ەڭ قۇزار باسىنا ۇمتىلاتىن اڭ. ەندەشە, بارىستىڭ بيىككە سەكىرەتىن قاسيەتى ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى – قازاق ەلىنە جۇعىستى بولعاي. ەلىمىزدى بيىك بەلەستەرگە باستاعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرگە قازاق ەلى ساياسي, ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋدىڭ بيىك شىڭىنا قادام جاساي بەرسە ەكەن دەيمىن.
ءاليا بەكقوجيەۆا, اتىراۋ وبلىستىق كاسىپكەرلەر جانە جۇمىس بەرۋشىلەر وداعىنىڭ ءتورايىمى, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى.اتىراۋ وبلىسى.
بۇل – شىنىندا دا مارتەبەلى ميسسيا
اۆستريانىڭ استاناسى ۆەنادا قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعالىعى قىزمەتىنە كىرىسكەن تاريحي كۇنى ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇندەۋ جاريالادى. بۇل ۇندەۋدى تىڭداپ بولعان سوڭ مەن قالىڭ وي قۇشاعىنا بەرىلدىم. تاۋەلسىزدىك العان 18 جىل ءىشىندە قازاقستاندى بۇكىل الەم تانىدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ون جىل ىشىندە اسەم استانا بوي كوتەرىپ, ول الەم جۇرتشىلىعىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. ەۋروپانىڭ پاڭ مەملەكەتتەرى مەن مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى دامىعان ەلدەر باسشىلارى دا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتى قايراتكەرلىگى ءۇشىن سىيلايتىنى ءسوزسىز.
ۇندەۋدە نە ايتىلدى؟ ەندى سولار تۋرالى قىسقاشا ءسوز قوزعايىق. مەن ورىس ۇلتىنىڭ وكىلىمىن. ۇزاق جىلدار “يمستالكون” اكتسيونەرلىك قوعامىن باسقارۋدامىن. ءبىزدىڭ كاسىپورىندا جيىرمادان استام ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەڭبەك ەتەدى. ەلباسىنىڭ قامقورلىعى ناتيجەسىندە كاسىپورىن ءوسىپ-وركەندەۋ ۇستىندە. بىلتىر جازدا كەندى التايعا ساپارى كەزىندە ەلباسى وبلىس اكتيۆىندە بىزبەن كەزدەسىپ, الداعى جىلى ەلىمىزدىڭ ەقىۇ توراعالىعىنا كىرىسەتىنىن, بۇل ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن, دەمەك, ءاربىر قازاقستاندىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ ۇلگىسىن جالعاستىرۋى كەرەكتىگىن ايتقان ەدى.
ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل الەم قارجى داعدارىسىن باستان كەشۋدە. بۇل مارتەبەلى ۇيىمعا 56 مەملەكەت مۇشە. ءوزى قۇرىلعان 35 جىلدا ەقىۇ تالاي بەيبىتشىلىك پەن تاتۋلىق ۇدەرىستەرىنە قول جەتكىزگەنىن جاقسى بىلەدى. رەسەي مەن ۋكراينا, رەسەي مەن گرۋزيا, سوناۋ كەزدەگى ارمەنيا مەن ءازىربايجان ەلدەرى اراسىنداعى قاراباق ماسەلەسى, بالقان تۇبەگى ەلدەرى اراسىنداعى داۋ-داماي, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن ەۋروپامەن بايلانىستىرۋ ماسەلەلەرىن ەندى قازاقستان ارالاسىپ شەشپەك. بۇل شىنىندا دا وڭاي شەشىلەتىن شارۋالار ەمەس. بىراق ءبىز سوعان ۇمتىلاتىن بولامىز.
ەلباسى ۇندەۋىندە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن سامميت وتكىزۋ جونىندە باستاما كوتەردى. نەسى بار, وتە قۇپتارلىق باستاما. ويتكەنى, مۇنداي بەرەرى مول ءسامميتتىڭ وتپەگەنىنە 11 جىل. پاريجدەگى حارتيا جيىنىنان بەرى 20 جىل ءوتىپتى. ەندەشە قازاقستاندا وتەتىن سامميتكە بارلىق مەملەكەت باسشىلارى قاتىسىپ, ۇلكەن پروبلەمالاردى شەشىپ جاتسا, ەلىمىزگە دە بەدەل ەمەس پە.
قازاقستان قارجى داعدارىسىنان قىسىلماي شىعىپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە ەل ەكونوميكاسى ساۋىعىپ, تەك بىلتىر “جول كارتاسى” بويىنشا ەلىمىزدە جۇزدەگەن مىڭ جۇمىس ورىندارى اشىلدى. ءبىزدىڭ وبلىستان دا ءبىر مىسال. جۇزدەگەن الەۋمەتتىك عيماراتتار پايدالانۋعا بەرىلىپ, بالاباقشالار, مەكتەپتەر كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. بۇگىن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ ءحVىىى سەسسياسى ءوتىپ, دەپۋتاتتار قوسىمشا بولىنگەن 32 ميلليارد تەڭگەنى الەۋمەتتىك عيماراتتار مەن جول جوندەۋگە جۇمسايتىنىن بەكىتتى. سونىمەن كەندى التايدىڭ جىلدىق بيۋدجەتى بيىل 120 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. ال بۇدان سەگىز جىل بۇرىن وبلىستىق بيۋدجەتتە نەبارى 17 ميلليارد تەڭگە قارجى بولعان. ەندەشە, كەمەلدەنىپ, ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانىمىزدى وسى ءبىر كورسەتكىشتەن-اق اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلىمىز امان, تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتە جولىعايىق, اعايىن.
ميحايل لابۋكوۆ, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, “پاراسات”, “قۇرمەت” وردەندەرىنىڭ يەگەرى.
وسكەمەن.
تابىستارىمىزعا بەرىلگەن جوعارى باعا
بۇگىنگى وركەنيەتكە بەت العان قوعامدا ومىردەگى كۇن سايىنعى ىرگەلى ىستەر مەن جاڭالىقتاردان حاباردار بولۋ ءۇشىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنەتىنىمىز انىق. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىق مىندەتىنە كىرىسۋىنە وراي ۇندەۋ جاريالادى. وندا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى وسى باعىتتا قولعا الىنعان جۇمىستار ەگجەي-تەگجەيلى ورتاعا سالىندى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارى مەن ەۋروپا تورىنە شىعۋى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناسى قامتىلىپ, ونىڭ باسىمدىقتارى ءتۇسىندىرىلدى.
قازىرگى كەزدە ەل قاۋىپسىزدىگى نىعايتىلىپ, ىشكى-سىرتقى ساياساتتاعى باعىتىمىز ايقىندالعان. سونداي-اق, ەكونوميكا, الەۋمەتتىك, عىلىمي-تەحنيكالىق, مادەني سالالاردى دامىتۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار بارىنشا ورىستەتىلىپ, جىل سايىنعى جولداۋلاردا تياناعىن تاۋىپ كەلەدى.
ۇندەۋدە ەلباسى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانعاننان-اق ونىڭ ەلىمىزگە تيگىزگەن جاقسى جاقتارى مول ەكەنىن ورتاعا سالدى. بۇگىندە الەمدىك داعدارىستى حالىق باسىنان قينالماي وتكىزىپ, ەكونوميكانىڭ نەگىزدەرى نىعايا تۇسۋدە. قوعامداعى حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى ارتىپ, قۇقىقتىق مادەنيەتى جاندانا باستادى.
ەۋروپا ءتورى ەلىمىز ءۇشىن وڭاي اشىلعان ەسىك ەمەس. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ توراعالىققا قويىلاتىن بەيرەسمي تالاپتارعا بۇگىنگى ءمۇمكىندىگى مول ەكەندىگى ايقىن اڭعارىلدى. وتكەن ۋاقىتتا دەموكراتياسى نىعايعان, ەكونوميكاسى تۇراقتى ەلىمىز الەم الدىنداعى ءوز بەدەلىن مەيلىنشە ارتتىردى. وسىلايشا تاريحى باي, بەدەلى جوعارى مەملەكەتىمىز قانداي ماسەلەدە دە ۇلكەن سەنىم, شىنايى قۇرمەتكە يە بولدى.
جاڭا 2010 جىل ءبىز ءۇشىن وسىنداي قۋانىشتى دا مارتەبەلى جاڭالىقتارىمەن ەستە قالماقشى. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” بەتتەرىنەن ەلىمىزدىڭ ءتوراعالىعىنا, ەقىۇ-عا قاتىستى ماتەريالدار مەن اقپاراتتاردى ءجىبەرمەي وقيمىن. الەم نازارى قازاقستاننىڭ بۇگىنگى دامۋى مەن دەموكراتيانى ورىستەتۋدەگى ىرگەلى ءىستەرىنە اۋعان. بۇعان دەيىن ۇيىم حاتشىلىعى جۇمىستارىن جانداندىرسا, ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى دە ەۋروپالىقتاردىڭ نازارىنا ۇسىنىلۋدا. وسىندايدا حالقىمىزدىڭ “بارماساڭ, كەلمەسەڭ جات بولاسىڭ” دەگەنى ەسكە تۇسەدى. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ بۇگىنگى دامۋى مەن وسكەلەڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن وزگەلەرگە تانىتۋدىڭ ءوزى دە ءبىر عانيبەت.
بۇعان دەيىن ەلباسى اۆسترياعا بىرنەشە مارتە جۇمىس ساپارىن جالعاستىرىپ, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قاي جاعىنان دا ناتيجەلى بولعانىن بىلەمىز. “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسى سول جۇمىستاردىڭ ۇتىمدى جالعاسى دەۋگە بولادى.
قازاقستاندى 143 ەتنوس مەكەندەيتىنىن ەسكەرسەك, بىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم, دوستىق قارىم-قاتىناس قاي ەلدىڭ بولسا دا نازارىن وزىنە اۋدارىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى قۇرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ورتاق شاڭىراقتاعى ەل بىرلىگى مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ جاڭا ءبىر جەمىسى. مۇنى ءبارى ءشۇباسىز مويىنداپ, قازاقتان تاعىلىم الۋعا ۇمتىلۋدا.
ۇندەۋدە ۇيىمعا توراعالىق ەتۋدىڭ بۇگىنگى كۇردەلى ۋاقىتتا ءوتىپ وتىرعانى اتاپ كورسەتىلىپ, ول ءبۇگىنگى قارجى داعدارىسى, ەنەرگەتيكالىق, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىنىڭ قاۋىپتى كەزەڭگە جەتۋى, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردى تاراتپاۋ, ادامزات قوعامىنىڭ بولاشاق قارىم-قاتىناسى جايلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن كۇتكەن كەزبەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىگىن ەسكە سالدى. وسىنداي سىندارلى ساتتە بىلدىرىلگەن سەنىم ەلىمىز ءۇشىن بيىك مارتەبە, ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى مەن كورەگەندىگىنە بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ بىلەمىز.
ەرجانبەك نۇربەكوۆ, وبلىس اكىمىنىڭ اپپارات جەتەكشىسى. الماتى وبلىسى.