قازاق ەلى

بۇگىن مەن بولاشاق تۋرالى وي جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ التايدان اتىراۋعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلان-عايىر قازاق دالاسىن ءجيى-ءجيى ارالاپ تۇرادى. وسىنداي ساپارلار بارىسىندا ءوزى كۋا بولعان جايتتەردى سىرت جۇرتتىڭ تىرلىك-تىنىسىمەن سالىستىرا وتىرىپ, ەل ءومىرىنىڭ بۇگىنى-ەرتەڭى تۋرالى وزىندىك پايىمىن قاعازعا تۇسىرەتىن جازۋشىنىڭ ءار شىعارماسىندا ءتۇرلى ويلار لەگى شۇپىلدەپ تۇرادى. جانە سول وي ورامدارى شىنايىلىعىمەن جان تەربەيدى. قاشاندا ەلدىڭ رۋحاني تىنىسى كەڭ, حالقىنىڭ ەڭسەسى بيىك بولۋىن قالايتىن جازۋشىنىڭ ەل ءىشىن ارالاعان ساتتەرىنەن قاعازعا تۇسكەن وسىنداي بىرقاتار دۇنيەلەرىن ءبىز بۇگىننەن باستاپ جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز.

ۇلتتىق ىرعاق نەمەسە قيسىق اعاشتان ءتۇزۋ كولەڭكە تۇسپەيدى

وزدەرىڭدى تۇزەلەر دەي المايمىن,

ءوز قولىڭنان كەتكەن سوڭ, ەندى ءوز ىرقىڭ

                                         اباي.

ماعان كىتاپتارىمەن عانا ەمەس, ادامدىق پيعىل-نيەتتەرىمەن, ايتۋلى ادامدىق ىستەرىمەن ۇلگى بولعان اعا قازاق جازۋشىلارى بولدى. ولار كوپ تە ەمەس ەدى. ناعىز ادام دا ومىردە سيرەك كەزدەسەدى. ال ناعىز جازۋشى ناعىز ادامنان دا ءدۇ­نيەگە سيرەك كەلەر وزگەشە قۇبىلىس. ويتكەنى, ناعىز جازۋشى, قارا جەرگە اللاتاعالانىڭ بۇيرىعى­مەن جىبەرىلەدى. سونان دا, ناعىز جازۋشىنىڭ ءومىرى قيامەت-قايىم ازاپتاردان, ادام جۇرەگى ءۇشىن بولار ايقاستاردان, جاقىن­دار مەن تۋىستاردىڭ تۇسىنبەۋشىلىگىنەن, ءومىر­دەن ءوزىن-ءوزى ىزدەگەن مەحناتتى جان ساندا­لۋ­لارىنان تۇرادى. جازۋشى ماقسۇتى: ومىردە ويلى, پاراساتتى, ادام تاربيەلەۋگە جان-جۇرەگىن باعىشتاۋ, ادام ساناسىنا شاپاعاتتى نۇر ءسىڭدىرۋ, وي-الەمىن دارالاۋ, ادامدىق كەلبەتىنە مەيىرىم قۇيۋ. ناعىز جازۋشى ءوز ومىرىنە دە, ءوز كىتاپ­تارىنا دا رازى بولماي دۇنيەدەن وتەدى. ويتكەنى, ادەبي, رۋحاني, كوركەم وي الەمىنىڭ جەتىلۋ ساتىسىنىڭ شەگى دە, شەتى دە جوق. وعان قول جەتكىزگەن سۋرەتكەر دە بولعان ەمەس. حح عاسىردا وزىمە ۇلگى تۇتقان اعا جازۋشىلار مەن ويشىلدار قازاقتان – ءىلياس ەسەنبەرلين, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ولجاس سۇلەي­مەنوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, سايىن مۇراتبەكوۆ, ورىستان – لەۆ گۋميلوۆ, گەورگي گاچەۆ, يۋري دومبروۆسكي, يۋري كازاكوۆ, تۇرىكتەردەن – وسمان تيۋركاي, جاپوننان – ماكوتا ودا, كەندزابۋرو وە, فيننان – پەنتتي حولوپپا, پاكستاننان – ميرزا تاحير احماد, قىرعىزدان – شىڭعىس ايتماتوۆ. بۇگىنگى وقىرمان, مەن ۇلكەن قۇرمەتپەن اتاعان ادامداردىڭ ءبىرىن بىلەر, ءبىرىن بىلمەس. بۇلار ءوز حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلدارى. قاي-قايسىسى دا ماعان ءار كەزدە ۇستاز, اعا, اقىلشى بولعان ويشىل تۇلعالار. بۇلاردىڭ كوبى و دۇنيەگە ماڭگىلىككە ساپار شەككەن. بىراق, ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا مەنىڭ جۇرەگىمدە قالعان ارداقتى ەسىمدەر. جاندارى ءجانناتتا بولسىن دەپ اللاتا­عالادان مىڭ مارتە تىلەۋ تىلەيمىن. ولار مەنىمەن جان بولىسپەسە دە, مەنىڭ ادال ادام, ادال جازۋشى بولۋىما جاندارىن سالعان نۇر كەۋدەلى كەمەڭگەر ادامدار ەدى. مەن ون جىلدا ءبىر رەت مۇحاڭنىڭ (مۇحتار اۋەزوۆ) «اباي جولىن», گەتەنىڭ, تولستويدىڭ, حەمينگۋەيدىڭ, فولكنەردىڭ, گەسسەنىڭ شىعار­مالارىن مۇقيات وقىپ شىعامىن. بەس جىلدا ءبىر رەت قازاق دالاسىن شارق ۇرىپ ەركىن كەزەمىن. ۇلتتىق ىرعاقتىڭ قانشاعا تۇگە­سىلىپ, جوعالىپ بارا جاتقانىن اڭدايمىن. شامام جەتكەنشە قازاق ەلىندەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى, مەكتەپتەردەگى كەزدەسۋلەرىمدە جاستارعا ۇلتتىق ىرعاق تۋرالى تولعانامىن. الەمدىك جاھاندانۋ ءورىسىنىڭ قازاق دالاسىن جايىنداي جۇتىپ جىبەرمەۋى ءۇشىن اشىق كۇرەسكە تۇسەمىن. ءار ۇلتتىڭ ءوز تابيعي ىرعاعى – بولمىسى, ءدىنى, ءتىلى, ءدىلى, ورتاسى, وقۋى مىڭداعان جىلدار بويعى تاربيە اياسى, كۇندىزگى كۇندەي, تۇندەگى ايداي جارقىراپ جانىپ تۇرۋى كەرەك. مۇنى بىزگە جيىرما عاسىرلىق دالا جىرلارى ۋاعىز­دايدى. كوك ءتاڭىرى قۇلاعىمىزعا سىبىرلايدى, جۇرەگىمىز سەزەدى. ءوزىنىڭ تابيعي ىرعاعىن جوعالتقان حالىق – ءتىرى ولىك. تابيعي ىرعاقتان جاڭىلعان ەلدە ءتىل ولەدى. ءتىل ولگەن سوڭ حالىق ولەدى. قازاق جازۋشىلارى, ويشىلدارى, ۇلتتىق ىرعاعىمىزدى قولدان بەرىپ جاتقانىمىز تۋرا­لى تولعانۋلارى, حالىققا ۋاعىزداۋى قاجەت. قازاقتىڭ كوزىن اشۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس. بۇل ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزىمىز. مۇنى بىزدەن باسقا ەشكىم ايتپايدى. بۇل تۇستا ۇندەمەي قالۋ ساتقىندىق بولادى. مەنىڭ جازۋ ستولىمدا قۇران, ابايدىڭ, شاكارىمنىڭ, ماحامبەتتىڭ, ياساۋيدىڭ, ءسۇيىن­بايدىڭ ءوزىم شىعارعان ءبىر تومدىقتارى جاتادى. الا تاڭنان تۇرىپ قۇران كىتابىن وقيمىن, قارا تۇندە كوز ىلەردىڭ الدىندا تاعى دا قۇران سۇرەلەرىن ىشتەي كۇبىرلەپ جاتامىن. سوڭعى جيىرما جىل ءومىرىم قۇرانمەن بىرگە وتۋدە. نامازدان العان لاززاتقا ءومىردىڭ وزگە ءلاززاتى قايدان جەتسىن؟!. جەتە المايدى ەكەن. كىتاپ سورەمدەگى امەريكانىڭ, افريكانىڭ, ەۋروپانىڭ, لاتىن امەريكاسىنىڭ جازۋشى­لارىنىڭ كىتاپتارىن ءۇش جىلدا ءبىر رەت ەركىن اقتارىپ شىعامىن. بىلتىر جاز يوردانيانى, پالەستينانى, ءيزرايلدى, ليۆيانى, سيريانى, تۇركيانى, يران­دى تۇگەسە ۇزاق ارالاپ شىققان سوڭ ء(ۇش اي), سەمەيدەگى شەشەمنىڭ ۇيىنە توقتاپ, قالا كىتاپحانالارىنداعى, مۋزەيلەرىندەگى شىعىس ادەبيەتىن تۇگەل جيىپ, قايتادان ءسۇزىپ وقىپ شىقتىم. وعان دا ءۇش اي ۋاقىتىم كەتتى. ءۇش ۇلكەن داپتەرگە كونسپەكت ءتۇسىردىم. سول جولى, قازاقتىڭ دۇنيەدەن وتكەن اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعىس ادەبيەتىن قازاق تىلىنە اۋدارۋداعى ۇلان-عايىر ەڭبەكتەرىن وقىپ كوزىمە جاس كەلدى. سول اقىن-جازۋشى اعالا­رىمنىڭ ەرلىگىنە باس ءيدىم. بۇنداي عاجاپ ەڭبەكتەردى مادەنيەت مينيسترلىگى مەن قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى قايتادان باسىپ شى­عارۋلارى كەرەك-اۋ دەپ ويلادىم. سول قۇنىنا باعا جەتپەيتىن كىتاپتارعا جان ءبىتىرۋ كەرەك. سول كىتاپتارداعى ۇلتىق رۋحتى بۇگىنگى ۇرپاق­تىڭ قانىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. اللادان تىلەپ, دەم سالۋ قاجەت. جارقىراتىپ كورسەتۋ قاجەت. سول اسىل اۋدارماشى اتالارىمىزدىڭ وتباسىنا الگى كىتاپتاردان قالاماقى تولەۋ كەرەك. ءدال وسىنداي ساتتەردە, ەرميتاجدان تۇركىس­تاننىڭ تايقازانىن قايتارعان وزبەكالى ءجانى­بەكوۆ اعامىز ەسكە تۇسەدى. ءدال بۇگىنگى قازاق ەلىنە وزەكەڭ سەكىلدى ءبىرتۋار اسىل تۇلعا قانداي قاجەت دەسەڭىزشى دەپ ارمان قىلاسىڭ!... اتتەڭ... ونان وزگەگە شاما جەتپەي, كۇرسىنەسىڭ. بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ سەكسەنگە جۋىق كىتاپ­حانالارىنا تارالعان «ورحون جازبالارىنىڭ اتلاسى» ەرەن ەڭبەك. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى بىرلەسىپ, بىرنەشە جىلدار بويى «قارا تەردى توگىپ, قىزىل قاندى اعىزىپ» جازعان قۇندى ەڭبەك. مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتىڭ سوڭعى جىلدارى جازعان «كۇي كىتابى» ەرلىككە تەڭ قۇدىرەتتى ەڭبەك ەدى-اۋ. بۇلار تالاسسىز تۋىندىلار بولاتىن. – روللان, سەن كوپ ايتاتىن ۇلتتىق ىرعاعىڭ وسى ەڭبەكتەردە تولىپ تۇر. بىراق, ۇلتتىق ىرعاق تۋرالى ەلدىڭ قولىندا جۇرەر جەكە شاعىن عانا ەڭبەك كەرەك-اق. ونى دۇرىس ايتاسىڭ. ءومىرىڭ شەتتە ءوتتى, شەتتىڭ ونداعى وي ادامدارىمەن داستارقانداس بولدىڭ, كورگەنىڭ كوپ. سونان دا شىداي المايسىڭ-اۋ. مەن سەنى تۇسىنەمىن. ال قازاق ورتاسى سەنى تۇسىنەدى دەپ ايتا المايمىن. جازعان كىتاپتارىڭدى دا وقىعان جوق. مىنا مەن دە سەنىڭ سوڭعى كىتاپتارىڭنان كوز جازىپ قالدىم. نەسىنە كولگىرسيىن. ۇلتتىق ىرعاق تۋرالى كىتاپتى ءوزىڭ دە جازار ەڭ, ماعان جول بەرگەنىڭ مارتتىگىڭدى كورسەتەدى. تەكتى اتانىڭ بالاسىسىڭ عوي. بويىنا قىزعانىش بىتپەگەن جالعىز قازاق, ءدال وسى سەن بولارسىڭ. قايتىپ قولىما قالام المايمىن دەپ ۋادە بەرىپ قويىپ ەم, ويلانايىن, روللان. ءدال قازىر قيناما. ويلانايىن. مەنەن قايىر بولماسا, ءوزىڭ جاز. نەمەسە باسقا كىسى تاڭدا. ونداي ادام ورتامىزدا بار ما ەكەن وسى؟.. سول ەڭبەكتى جازۋعا اقسەلەۋدىڭ عۇمىرى جەتپەدى. شاماسى, قازاق جاستارىنا حات رەتىندە سول شاعىن ەڭبەكتى وزىمە جازۋعا تۋرا كەلەر. ونىڭ ءساتىن اللانىڭ ساعاتى سالسا كورەرمىن, دەپ دالا كەزىپ مەن ءجۇرمىن. سوڭعى جيىرما جىلداعى ادەبيەت پەن ونەردەگى قازاق ازاماتتارىنىڭ بۇلقىنىسىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ جازىپ شىعۋ قازاق عالىم­دارىنىڭ عۇزىرىندا-اۋ دەپ ويلادىم. مەملە­كەتتىڭ يدەولوگيا ايدىنىن قاراپ وتىرعان ينستيتۋتتار كوبەي­مەسە, ازايعان جوق. بىراق, سول يدەو­لوگيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ساپالىق جۇيەسىن جاڭارتۋ كەرەك. رۋحاني دىڭگەگىن بىرىكتىرۋ قاجەت. كەڭەس وداعى كەزىندە ءبىر دۇنيەنى تالقانداۋ ءۇشىن كوميتەت قۇراتىن. بۇگىندە بىزدە دە كوميتەت كوپ. وتكەن كەڭەس وداعىنىڭ سارقىتى ءالى تاۋسىلار ەمەس. ۇمىتپاسام, 1980 جىل. ماسكەۋدىڭ قارا تۇنىندە, تاكسي جالداپ ءانۋار ءالىمجانوۆ ەكەۋمىز جازۋشىلاردىڭ پەرەدەلكينوداعى ۇيىنە جول تۇزەدىك. ءبىر كەزدە ماشينادا قازاقشا ەركىن سويلەسىپ وتىرعان بىزگە تاكسيست ءزىلدى ۇنمەن: – شۇلدىرلەگەندەرىڭدى دوعارىڭدار – دەپ ءدۇرس ەتتى. سوندا تارتىپ وتىرعان تەمەكىسىن تەرەزەدەن ىتقىتىپ جىبەرگەن ءانۋار اعام: «سەن نە ايتىپ وتىرسىڭ؟ – دەپ تىكسىندى. – ءبىز انا تىلىمىزدە ءسوي­لەسىپ كەلەمىز. اناعا قاي حالىقتىڭ ۇلى ءتىل تيگىزگەن؟ انانى سىيلامايتىن سەن كىمسىڭ؟ انا تىلىنەن ارتىق بۇل دۇنيەدە نە قاسيەت بار؟... سەن ورىس ەكەن دەپ, ءبىز دە ورىسشا سويلەۋىمىز كەرەك پە؟» تاكسيست ءتىسىن قايرادى. بىراق ءۇنسىز قالدى. ماشينا پەرەدەلكينوعا كەلىپ توقتاعاندا, انەكەڭ الدىڭعى ورىنعا اقشانى قويىپ, جىلدام شىعىپ كەتتى. ادەپتى ادام ەدى, ەسىكتى سىلكىپ تاستاعان جوق, جايلاپ جاپتى. ەندى عانا شىققالى جاتقان مەنەن تاكسيست جىگىت: – ۇلتتارىڭىز كىم؟ – دەپ سۇرادى. ىزا قايناپ تۇرسا دا, سابىرعا جۇگىنىپ: – ءبىز قازاقپىز. ال سەنىڭ ۇلتىڭ كىم؟ – ورىسپىن. – ءا, باسە, سەندەر انالارىڭدى سىيلاۋشى ما ەدىڭدەر؟ – دەپ ەسىكتى قاتتى جاپتىم. تاكسيست ماشيناسىنان شىعىپ, انەكەڭە: «كەشىرىڭىز!»... دەپ ءمۇدىردى. – ءۇش جىل اياگوزدە سولدات بولعانمىن. ءبىر بىلمەستىك كەتتى. مەن قازاقتاردى جاقسى كورەمىن. اراسىندا ءالى دە ارالاساتىن دوستارىم كوپ. انەكەڭ ۇندەگەن جوق. قولىن ءبىر سەرمەدى دە ءجۇرىپ كەتتى. تاكسيست ماعان بۇرىلىپ ىڭعايسىزدانعان كۇيدە: – ءبىزدىڭ تۇبىمىزگە مادەنيەتتىڭ ازدىعى جەتەدى مەن بىلسەم – دەدى. – سەنىڭ تۇبىڭە مادەنيەتتىڭ جوقتىعى جەتتى, باۋىرىم. – تاعى دا اعات كەتتىم, كەشىرىڭىز... – كەشىرىم سۇراۋعا رۋحى جەتكەن ادامدى قۇداي دا كەشىرەدى, – دەپ يىعىنان قاقتىم. – راحمەت!... دەدى دە ماشيناسىنا وت الدىرىپ تاكسيست ءجۇرىپ كەتتى. ءانۋار اعام كەڭ ادىمداپ, جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق ۇيىنە ەنىپ, ەكىنشى قاباتقا كوتەرىلە بەردى. – روللان, سىيىمىزدى ۇمىتقان جوقپىسىڭ؟... دەپ ارتىنا بۇرىلدى. – ۇمىتقام جوق, كوتەرىلە بەرىڭىز. ساعات تۇنگى ون ەدى. كەلگەن كىسىمىز باشقۇرتتىڭ اتاقتى اقىنى, دراماتۋرگى, ويشىل كوسەمى, اياۋلى مۇستاي كارىم اعامىز بولاتىن. بولمەگە كىرگەنىمدە, مۇستاي اعا ستولعا ءتونىپ, جازۋ جازىپ وتىر ەكەن. ورنىنان اسىقپاي كوتەرىلىپ, ءانۋار ءالىمجانوۆتى باۋىرىنا باستى. – امان-ەسەنبىسىڭ ءانۋار؟! – راحمەت, مۇستاي اعا, ءوزىڭىز كۇيلى قۋاتتىسىز با؟! – ءبارى جاقسى, ءانۋار. قازىر احيار كەلەدى. انا ءدام جاساۋلى تۇرعان ستولعا جايعاسايىق. – مەن دە سول ارادا سومكەدەن «قازاقستان» كونياگىن, جىلقىنىڭ قازىسىن, ۇلكەن قوراپتاعى شوكو­لادتى شىعارىپ, ستولعا قويدىم. – تۇركى ەلىنىڭ اسى داستارقاندى ارلەندىردى-اۋ, – دەپ كۇلدى مۇستاي اعا. – روللان, بالام, اكەڭ كۇيلى مە؟! – ءبارى جاقسى, مۇستاي اعا. – ءانۋار! روللاننىڭ اكەسىمەن مالەەۆكا ءۇيىن­دە تانىستىم. پارتيا, كەڭەس قىزمەتىندە ىستەيتىن ادامداردىڭ ورتاسىنان ادەبيەتتى كوپ وقيتىن ادامدى تۇڭعىش كەزدەستىرىپپىن. ۆيكتور استافەۆ ەكەۋمىزدى وقىعان كىتاپتارىمەن, وي بيىكتىگىمەن تاڭ قالدىردى عوي. اكەڭە جاقىندا ۋفادان حات جىبەردىم. سوڭعى شىققان جىر كىتابىمدى قوسا سالدىم. جارقىلداپ احيار حاكيموۆ اعامىز كەلدى. احيار حاسان ۇلى ۇزاق جىلدار «ليتەراتۋرنايا گازەتادا» سسسر حالىقتارى ادەبيەتىن باسقاردى. تالانتتى جۋرناليست, اسا قابىلەتتى پروزا شەبەرى بولاتىن. وسى كەشتە مۇستاي كارىم تولعانىپ, ۇزاق اڭگى­مە ايتتى. بۇل ءبىر عاجايىپ سىر كەشى بولىپ ەدى. كەش سوڭىندا مۇستاي اعا ءانۋار ءالىمجا­نوۆقا حات بەردى. – وسى حاتتى ءانۋار, دىنمۇحاممەد قوناەۆقا تاپسىرۋىڭدى سۇرايمىن. بۇل حاتتا الماتى شا­ھارىندا تۇرىك تىلدەس جازۋشىلاردىڭ ۇلكەن كەڭەسىن وتكىزسەك دەگەن جالعىز عانا تىلەك بار. بالتىق جاعالاۋىنداعى ەلدەر ءجيى باس قوسادى. بىزدەرگە دە باس قوسۋ كەرەك. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كىتاپتارىمىزدى اۋدارۋىمىز قاجەت. تۋىسقان حالىقتار ءبىر-ءبىرىنىڭ ادەبيەتىنەن, مادەنيەتىنەن حاباردار بولعانى وتە ءتيىمدى بولادى. بۇل ارتىمىزدان قاۋلاي ءوسىپ كەلە جاتقان جاستارعا كەرەك. اقساقالدار ءبىر-ءبىرىن بىلەدى, جاستاردى تابىستىرايىق. ءومىر ەندى سولاردىكى. سولاردىڭ جولىن اشايىق. حالقىمىزدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دە جولى اشىلا بەرسىن. بەرەتىنىمىزدى حالقىمىزعا بەرىپ قالايىق. سوڭعى ورىس يمپەرياسىنىڭ قۇرت تۇسكەن دىڭگەگى دە سىقىرلاپ سىنۋعا تاقاۋ تۇر عوي. دىنمۇحاممەد قوناەۆ قورعانباسىن. حاتتى ءوز قولىنا عانا تابىس ەت. انەكەڭ دە, احيار دا ۇلكەن اعالارىنىڭ تىلەگىن قابىل الدى. ارقايسىسى وزدەرىنىڭ ويلارىن قوستى. اڭگىمە كوكجيەگى كوتەرىلە ءتۇستى. موسكۆانىڭ قاقاعان ايازىندا پەرەدەلكينوعا مۇستاي كارىم ەكى اتاقتى ءىنىسىن ۇلى تۇركى حالقىنىڭ بولاشاعىن ەسكەرىپ, قاسىنا شاقىرىپ وي بولىسكەنى مەنى تاڭ قالدىرعان. ول كەزدە مەن جاس ەدىم. بىراق مۇستاي اعانىڭ كەمەڭگەر ويلا­رىنىڭ, اسىل نيەتىنىڭ استارىندا نە جاتقانىن اينىتپاي ۇققانمىن. سونان دا جۇرەك تۋلاعان. رۋح اسپانداعان. اتتەڭ, سول ومىرشەڭ وي ىسكە اسپادى. ءبىز ول كەزدە رەسسەي يمپەرياسىنىڭ بودانىندا ەدىك. ال قازىر, سول ايازدى پەرەدەلكينو قىسىنان بەرى تۋرا وتىز بەس جىل ءوتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز قازاق ەلىنە بۇكىل الەمنىڭ باسشىلا­رىن جيناپ, ەقىۇ-نىڭ ۇلكەن قۇرىلتايىن وتكىزدى. تاۋبە, قۇرىلتاي ءساتتى ءوتتى. قازاق ەلىنىڭ سىرتقى ساياساتى شىنىققان شىندىققا تولعان سايىن, ەلىمىزدىڭ ابىرويى اسقاقتاپ كەلەدى. راس, سىرت جۇرتتىڭ ازداعان كۇمان-كۇدىگى بولدى. ال نازارباەۆتا كۇدىك جوق, ول بار جانىن سالىپ, الىپ كەمەسىن اشىق تەڭىزگە شىعاردى. ەڭ باستى نارسە, قازاقستاندا بولعان ەقىۇ سامميتىندە ورتاق شەشىم قابىلداۋدىڭ قيىندىعى ەدى, وعان دا قول جەتكىزدىك. ارينە, بۇل وڭايعا تۇسكەن جوق, ويتكەنى الەمدە ۇزاق جىلدار بويى شەشىلمەي جاتقان قان جىلاعان پروبلەمالار قانشاما دەسەڭىزشى. سول كەزدەگى كوڭىل-كۇيىمدى ايتسام, مەن اللادان ەقىۇ سامميتىندە قازاق ەلىنىڭ جۇلدىزى جارقىراۋىن تىلەدىم. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بايگەگە قوسقان ارعىماعىنىڭ كوش الدىندا كەلۋىن اللادان سۇرادىم. بۇدان ءارى بوتەن جۇرت قازاقستاندى ءۇندىس­تانمەن, پاكستانمەن شاتاستىرمايتىن بولادى. All right Kazakhstan! جاسا قازاق ەلى! دەشتى-قىپشاق دالاسى دەربەستىك العان كەزدە, الەمنىڭ تۇركى تىلدەس حالىقتارىن استانا اسپانىندا جيناپ, ولاردىڭ ويلارىن سالماقتاپ, ارماندارىن ايعاقتاپ, اتتيلا – ەدىل بابامىزدىڭ ارۋاقتى تۇندەرىن ەسكە الىپ بوي كوتەرۋ كەرەك-اق ەندى! دارالىعىن ايقىنداۋعا جان سالعان جيىرما جىلدىڭ ايتۋلى ءبىر كورىنىسى دە تۇركى تىلدەس اعايىنعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ سالدىرعان استا­نانى كورسەتۋ بولىپ تابىلادى. بۇدان ءارى قازاق حاندىعىنىڭ 500 جىلدىعى; ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعى; قازاق دالاسىن ازاعا تۇنشىقتىرعان اشتىقتىڭ 80 جىلدىعى; يادرولىق بومبالاردى جارۋ مەن سىناۋدىڭ 65 جىلدىعى; جەلتوقسان تراگەدياسىنىڭ 25 جىلدىعى مەيلىنشە مول اقىل مەن وي جۇمساپ وتكىزەتىن كيەلى شارالار. سول كۇندەر مەن تۇندەردە دەشتى قىپشاق دالاسىنىڭ توسىنە ارۋاقتار كوتەرىلەدى. سول ازالى, كيەلى شارالاردى اتقارۋدى سەن دە, مەن دە كۇتكەلى قاشان! ويحوي, قازاق حالقى كوز جاسىن كول قىلاتىن سول كۇندەر مەن تۇندەردى جاقىندات! جانىمىز دا, ءتانىمىز دە تازارسىن! تاۋىمىز دا, دالامىز دا ءدۇر سىلكىنسىن!  

قارا جەردى قادىرلەمەسەك, قارعىسى اتادى

جەر!  بۇل جالعاندا سول ءۇشىن عانا جانتالاسىپ ەڭبەكتەنۋگە, سوعىسۋعا ءھام ولۋگە بولادى, ويتكەنى جەر عانا ماڭگىلىك.                          «ۋنەسەننىە ۆەتروم» رومانىنان جاپونيانى ءبىر اي ەمىن-ەركىن ارالاعانىمدا, ءبىر تۇيسىنگەنىم جەر-انانىڭ قاسيەتىن دۇنيەدە ءبىر ۇعىنىپ بولعان ۇلت بولسا, ول جاپون حالقى-اۋ دەگەن ويعا جىعىلدىم. مۇحيتتار الەمىنىڭ ورتاسىنداعى شاعىن عانا ارال ءوزىنىڭ مارتتىگى مەن رۋحاني بيىكتىگىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ تۇرعان بىرەگەي حالىق. ۇلتتىق داستۇرلەرىن كيەسىندەي ساقتاعان جالعىز جۇرت. كەڭەس وداعىنان تيتىقتاي, شىن مانىندە, كۇيرەي جەڭىلگەن جاپوندىقتار نە ىستەرگە بىلمەي دال بولعان كەز بولاتىن (1945 جىل). «مىرزالار, سىزدەر ەندى, قۇدايسىزدار!» – دەپ جاپون يمپەراتورى جاس سولداتتاردى سو­عىسقا ايدادى. ول جاس «قۇدايلاردىڭ» ءبارى بىردەي قىرىلدى, جارالاندى, جاپون يمپەراتورى ءوزىنىڭ كۇيرەي جەڭىلگەنىن ءتۇسىندى. جۇزدەگەن كەمەلەرى تاس-تالقان بولدى. كۇشتى دەگەن مەملەكەت وماقاسا قۇلاپ جاتىر ەدى. سونىڭ ارتىنشا-اق, حيروسيما مەن ناگاساكيگە امەريكالىق ۇش­قىش اتوم بومباسىن تاستادى. ەكى ميلليون ادام قىرىلدى. سودان باستاپ جاپونيا امەري­كانىڭ قول استىندا ۇزاق جىلعا قالدى. بۇل جاپون حالقى ءۇشىن ەڭ اۋىر جىلدار ەدى. قاپاس جىلدار ەدى. نامىستارى ەزىلگەن جىلدار ەدى. رۋحتارى قان جىلاعان جىلدار ەدى. بۇل قاسىرەتتى قايعىنى جاپون حالقى ەشقاشان ۇمىتپاق ەمەس. ۇمىتپايدى دا. بيىل امەريكا-لىقتاردىڭ جاپونياعا اتوم بومباسىن تاستا­عانىنا 66 جىل تولدى. سول الپىس التى جىل­دىڭ ىشىندە امەريكا ۇكىمەتى جاپونيادان كەشىرىم سۇراعان ەمەس. وتكەن جىلى امەريكانىڭ جاپونياداعى ەلشىسى حيروسيمادا اتوم بومباسىنىڭ قۇربان­دارىنىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ الدىندا جاپون حالقى­مەن بىرگە قارالى قاراۋىلعا تۇردى. بۇل وباما بيلىگىنىڭ ادامگەرشىلىك بەلگىسى ەدى. جۇمىر جەردى مەكەندەگەن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستار باس قوسىپ, جۇمىر جەردىڭ, ونى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ ناعىز شىن تاريحىن جازىپ شىعۋلارى كەرەك-اق. بۇل ءبىزدىڭ ادامدىعىمىزعا سىن. ادامزاتقا قارا جەردىڭ قوجاسى ەمەس, قارا جەردىڭ بالاسى بولعان سىيىمدى. مەنىڭ بۇكىل جاپونيانى ارالاۋىمدى رەتتەپ جۇرگەن ماتسۋزاۆا سان وتە كىشىپەيىل, جاس جىگىت ەدى. ساعىز شاينامايدى. تەمەكى تارت­پايدى. بوس سويلەمەيدى. وتىرىك ايتپايدى. قۇدايعا قۇلاي سەنەدى. – جۇما كۇنى توكيودان مەشىت تاپ. مەن با­رىپ ناماز وقيىن, – دەدىم. وكىنىشكە قاراي, ءبىز جۇما نامازدان قالىپ باردىق. جولدا ماشينا كوپ, جۇرە المادىق. ال مەشىتكە تاقاي بەرگەندە جاۋىن قۇيىپ بەردى. جاۋىننىڭ قاتتىلىعى سونشا, ءبىز ماشينادان مەشىتكە جەتكەنشە ءۇستى-باسىمىز مالمانداي سۋ بولدى. مەشىت, ارينە, ءبىزدىڭ ويىمىزداعىداي ەمەس. جاپون ۇلگىسىنە ۇقسايدى. ءىشى مۇنتازداي تازا. ادەمى. ءبىز مەشىتتەن ناماز وقىپ شىققاندا, جاۋىن توقتاپتى. – روللان-سان, ءسىزدى قۇدايىڭىز جاقسى كورەدى ەكەن, – دەدى ول. – جاڭبىرمەن قارسى الدى, كۇننىڭ شۋاعىمەن شىعارىپ سالدى. – جولاۋشى مۇسىلمانعا كورسەتىلگەن قۇر­مەت بولسا كەرەك, دەدىم. – مەشىت ىشىندەگى اۋرا وزگەشە جەڭىل, وزگەشە جايلى ەكەن. – قوناق ۇيگە بارىپ كيىم اۋىستىرىپ الىڭىز. –  ءوزىڭ شە؟ – مەن دە سوندا كيىم كەپتىرىپ الامىن. ماكوتا-ساندى كۇتتىرىپ الىپ جۇرمەيىك. ول جاپونيانىڭ اتاقتى ادامى. اتاقتى تۇلعاسى. اتاقتى جازۋشىسى. – ارينە, ۋاقىتىندا جەتكەنىمىز, دۇرىس. – ءسىزدىڭ جاپوندىق اۋدارماشىلارىڭىز دا سول ۇيدە جينالادى. روللان-سان, جاپوندىقتار ۇيىنە وتە ەرەكشە سىيلاعان نەمەسە ەرەكشە قۇرمەتتەگەن ادامدارىن عانا شاقىرادى. وزگەلەرىن كافەلەردە, رەستورانداردا كۇتەدى. ماكوتا-ساننىڭ ءۇيىنىڭ قاسىندا ءسىزدى جۋرناليستەر توسىپ تۇرعانىن دا ەسىڭىزدەن شىعارىپ الماڭىز. – ارينە, راحمەت, ماتسۋزاۆا-سان. ماكودا ودا جاپونيانىڭ اتاقتى جازۋ­شىسى. الەمگە ايگىلى «حيروسيما» رومانىنىڭ اۆتورى. ماكوتا ودا ەكەۋمىز كەزىندە رەسەيدى, قازاقستاندى ايلاپ ارالاعانبىز. ماكوتا ودانىڭ اۋدارماسى ارقىلى مەنىڭ «دۇنيە تاس-تالقان بولعان كۇن» پوۆەسىم ايگىلى «اساحي» جۋرنالىندا جارىق كورگەن. كوپ تيراجبەن جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعان. نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى كەندزابۋرو وە مەن ماكوتا ودا مەنىڭ اسا سىيلى دوستارىم بولاتىن. ءبىز قاي ەلدە كەزدەسسەك تە, ۋاقىت تاۋىپ جەكە جۇزدەسىپ قالۋدى سالتقا اينالدىرعانبىز. وساكو قالاسىنداعى ماكوتا ودانىڭ ۇيىندە جاپون جۋرناليستەرىمەن, اۋدارماشىلارمەن بولعان كەزدەسۋ ەستەن كەتپەس. ماكوتانىڭ ايەلى, سۋرەتشى قىزى نارا دا مەنىڭ اۋدارماشىلارمەن بولعان كەزدەسۋىمە جاندارىن سالدى. ءيا, سول كۇنى جاپونيانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان جۋرناليستەر, اۋدارماشىلار, باسپاگەرلەر, ماكو­تا-ساننىڭ وقۋشىلارى ۇزاق ءتۇن كەلەلى اڭگىمەگە بەرىلىپ ەدى. ال تاڭعا جاقىن, وساكو قالاسىنىڭ ۆوكزالىندا تۇرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە ساۋلىق, ساتتىلىك تىلەپ, جاپونيانىڭ ءار قالاسىنا جۇردەك پويىزبەن كەتىپ جاتتىق. توكيو اۋەجايىنىڭ الدىنا كەلىپ جۇگى­مىزدى رەتتەپ, مەنى شىعارىپ سالۋعا نيەت بىلدىرگەن جاڭا دوستارىمىزدى توسىپ تۇرعانبىز. تەمەكى تارتىپ تۇرعان جىگىتتەر جان-جاق­تارىنا قاراپ, تەمەكى تۇقىلىن تاستايتىن ۋرنا ىزدەپ تاپپاعان سوڭ, بۇرىشقا تەمەكىلەرىن تاستاي سالىپ, ۇشاققا اسىعىپ ەدى, ماتسۋزاۆا جاس بارىس قۇساپ جىگىتتەرگە ۇمتىلدى. – تەمەكىلەرىڭىزدىڭ تۇقىلىن كوتەرىڭىزدەر! اناۋ اراداعى ۋرناعا تاستاڭىزدار. رەسەيدىڭ جاۋلاپ العان جەرى ۇلكەن, جاپونيادا جەر شاعىن. كيەلى جەرىمىزدى لاستاماڭىزدار, – دەدى ورىسشالاپ. حاباروۆسكىنىڭ ورىستارى قايتا جۇگىرىپ كەلىپ, لەزدە ەڭكەيىپ تەمەكى تۇقىلىن كوتەرىپ, ۋرناعا اپارىپ سالدى. – روللان-سان, قارا جەردى قادىرلەمەسەك, ءبىزدى قارا جەردىڭ كيەسى اتادى. قارا جەرگە ءبىز ەرەكشە تابىنامىز. قارا جەردى ارداق تۇتامىز. وسى جاپون ارالىنان قىمبات بىزگە بۇل ومىردە ەشنارسە جوق. ارينە, بۋددا, ءتىلىمىز, جاپون حالقى. قالعان دۇنيەنى جاپوندىقتار, ەڭبەگى­مەن, اقىلىمەن, رۋحىمەن يەمدەنەدى. ءبىز ءوز ەسەمىزدى جىبەرمەيمىز. ەلەكترونيكانى اشتىق, سول ارقىلى عالامدى ۇستاپ تۇرمىز. قازاقتار دا ءبىر ۇلگىلى جاڭالىقتى ويلاپ تاۋىپ, سونى ۇستانسا, باقىتتى حالىق بولادى. ارينە, باقىت دەگەن سالىستىرمالى ۇعىم عوي. ماعان ءسىزدىڭ جاپون تەلەديدارىنا بەرگەن ينتەرۆيۋىڭىزدەگى ۇلتتىق ىرعاق تۋرالى تولعانىسىڭىز ەرەكشە اسەر ەتتى. كەزىندە ءبىز سامۋرايلىق رۋحتان ايىرىلدىق. قازىردە جاپون جاستارى سالت-داستۇردەن بويلا­رىن تەجەپ ۇستاۋدا. الەم امەريكانيزاتسياعا بوي ۇرۋدا. وكىنىشتى. «قازاق حالقىنا قۇدايدىڭ كوزى دۇرىس بولسىن!» دەگەن ءسوزىڭىز قانداي كەرەمەت وي. وتە تەرەڭ ءسوز. تەرەڭ ۇعىم. مەن سىزدەن كوپ نارسە ۇعىندىم, روللان-سان. – مەن دە ماتسۋزاۆا-سان. اۋەجاي توبەسىندە جاپونيانىڭ اپپاق تۋى جەلبىرەپ تۇر. قاق ورتاسىندا جەڭىس بەلگىسى – قىزىل كۇن. روللان سەيسەنباەۆ.