تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭعى جيىرما جىلدا رەسپۋبليكا قالالارى قالاي وركەندەپ كەلەدى؟ دامۋ ساتىلارىندا تالاپقا ساي سوقپاقتار سالا الدى ما؟ مىنە, ءبۇگىندە وسىنداي ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەر كەز كەلدى دەپ بىلەمىز. رەسپۋبليكاداعى وزگە قالالار ەل ورداسى استاناعا قاراپ, بوي تۇزەۋى كەرەك دەگەن قاعيدا دا جوق ەمەس. بۇل ارينە, وبلىس ورتالىقتارى مەن ەلدەگى باسقا دا ۇلكەندى-كىشىلى قالالار استانانىڭ شاعىن ۇلگىسى, كىشى مودەلى بولۋى كەرەك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەسە كەرەك. ءارى بۇلاي ىستەۋ ءتىپتى دە شارت ەمەس. جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەنىڭ ءمانىسى استانالىق ارحيتەكتۋرالىق ءۇلگىنى قايتالاماي, ءار قالا تەك وزىنە عانا ءتان جاڭعىرۋ جولى مەن دامۋ ءپىشىنىن, سوعان ساي مازمۇنىن تابا ءبىلۋى كەرەك دەپ تۇسىنەمىز.
ەلىمىزدىڭ باتىستاعى بوساعاسى ىسپەتتەس كونە دە جاڭا ورال قالاسى وسى ايتىلعان تۇجىرىمعا ساي دامىپ كەلە جاتقانى تالاس تۋعىزبايدى. راس, مۇندا تازا ەۋروپالىق ستيلدە, ساۋلەت ونەرىنىڭ سوڭعى ايشىقتى دا اجارلى ۇلگىسىمەن سالىنعان, تۇتاس ءبىر انسامبلدىك كەشەنگە تاتىرلىق قۇرىلىستار دا, كوككە بوي سوزعان بيىك عيماراتتار دا جوق. سوعان قاراماستان, مۇنداعى ءاربىر كوشە ورامدارى, ءاربىر ءۇي كوزگە جىلى ۇشىرايدى. ولار ادامداردىڭ ەڭسەلەرىن باسپاي, كەرىسىنشە كوڭىلدەرىنە كوكتەم, جاندارىنا جاز ورناتقانداي اسەر قالدىرادى.
اسىرەسە, ورالدا XVIII جانە XIX عاسىرلارداعى تاريحي عيماراتتاردىڭ ساقتالىپ قالۋى, ولاردىڭ مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنىپ, جىل سايىن جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋى – ورالدىڭ وزگە قالالارمەن سالىستىرا قاراعانداعى باستى ارتىقشىلىعى ءارى وزگەشەلىگى دەۋگە بولادى.
كەز كەلگەن قالانىڭ كوركى سىمداي تارتىلعان كوشەلەر, گۇلزارلار مەن سۋبۇرقاقتار, سىلدىراپ اققان ارىقتار ەكەنى انىق. ورال قالاسى بۇگىندە وسىنداي مەكەنگە اينالىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, قالانى اباتتاندىرۋ جونىندەگى ىرگەلى ىستەر ءبۇگىندە قالانىڭ شەتكەرى ايماقتارىنا قاراي قۇلاشىن جايا باستاعانى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. 2000-2003 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولعان قىرىمبەك كوشەرباەۆ: ورال قالاسىنىڭ شەتكەرى ايماعى دەگەن ۇعىم بولمايدى. سوندىقتان ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە سونى كوركەيتىپ, گۇلدەندىرۋگە كوڭىل بولەمىز, دەگەن ءسوزدى ءجيى قايتالايتىن. الايدا, ول كەزدە قالانىڭ شەتىن اباتتاندىرۋدىڭ ۋاقىتى كەلمەدى مە, الدە قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى قولعا العان جوبالارىن تولىق ىسكە اسىرا الماي كەتتى مە, ايتەۋىر, سول كەزدە بۇزىلماي, سىرەسىپ تۇرعان سەڭ ەندى قوزعالا باستادى.
ايتالىق, قالانىڭ ەڭ شەتكى ءبولىكتەرى التىنشى شاعىن اۋدان مەن زاشاعان, دەركۇل كەنتتەرىندەگى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ دەڭگەيى تۇرعىنداردىڭ ريزاشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. بۇل مەكەندەردىڭ العاشقىسىندا بۇعان دەيىن «جابايى بازار» بولعان ەدى. مۇنداعى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ كوپتىگى مەن سانيتارلىق جاعدايدىڭ تومەندىگىنەن اياق الىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. مىنە, وسى ىبىرسىپ جاتقان شەت ايماق قازىر ادام تانىماستاي بولىپ, وزگەرىپ كەلەدى.
الداعى جىلدىڭ باسىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى د.قوناەۆتىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل تولماق. سوعان بايلانىستى قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى مەن قالا اكىمىنىڭ ورتاق شەشىمىنە ساي بۇعان دەيىن التىنشى ىقشام اۋدان اتالىپ كەلگەن قالانىڭ شەتكى ءبولىگىنە قايتالانباس قايراتكەردىڭ ەسىمى بەرىلدى. قازىر ول د.قوناەۆ اتىنداعى ىقشام اۋدان دەپ اتالا باستادى. وسى تۇستا جاساقتالعان گۇلزاردىڭ قاق ورتاسىنا ءدىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ كەۋدە ءمۇسىنى ورناتىلماق. بۇل جۇمىستار الداعى كۇز ايلارىندا تولىق اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە.
بۇعان دەيىن قازاقستان قالالارىندا قازاقى, ۇلتتىق ءبىتىم-بولمىسىمىزعا ءتان پىشىندەر مەن كورىنىستەر كەزدەسپەيدى دەگەن سىني وي-پىكىرلەر ءجيى ايتىلاتىن. بۇل نەگىزىنەن قۇپتاۋعا, قولداۋعا تۇرارلىق ماسەلە ەكەنى دە بەلگىلى. ويتكەنى, قازىرگى زامان باسقا, ۋاقىت تالابى وزگەشە. ونىڭ ۇستىنە ەل تاۋەلسىزدىگى جيىرما جىلدىق بيىك تۇعىرعا كوتەرىلىپ وتىر. ايتايىن دەگەنىمىز, ورال قالاسىنىڭ كوشەلەرى مەن ونىڭ كىرەبەرىسىندە وسىنداي تالاپتار مەن ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزگە ساي كەلەتىن كومپوزيتسيالىق جوبانىڭ كورىنىس تابا باستاعانى. «اتا جولى» دەپ اتالاتىن بۇل يدەيانىڭ ىسكە اسۋىنا مۇرىندىق بولعان ورال قالاسىنىڭ اكىمى, جاڭاشىل جەتەكشى ساميعوللا ورازوۆ ەكەنىن دە ايتا كەتكەننىڭ ارتىقشىلىعى بولماس دەپ ويلايمىز.
قازىبەك بي ايتقانداي: ءبىز, ەجەلدەن مال باققان ەلمىز. ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. وسى اتا كاسىبىمىزدىڭ كورىنىستەرى اساۋ ۇيرەتكەن ازامات, تۇيەنىڭ ءۇشىنشى ءبىر وركەشىندەي بوپ وسكەن بالا, سايىن دالانىڭ ءسانىن كەلتىرگەن اقتىلى قوي, ۇلى جىبەك جولىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس قوس بۇيىرىنە قورجىندار قوساقتالعان اتان تۇيەلەر قالا كوشەلەرىنەن ورىن الدى. بۇعان قازىر قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزدەرى ۇيرەنىپ تە قالدى. مۇنىڭ ءبارى ارنايى سۇرانىسقا سايكەس تەمىربەتون بۇيىمدارىنان ءازىرلەنىپ, سىرتى اكپەن ارلەنگەن.
تاۋەلسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر تالابىنىڭ ءبىرى – ءوزىمىزدى وزگەلەرگە تانىتا ءبىلۋ بولسا كەرەك. ورال قالاسىنىڭ كوشەلەرىندە ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى مەن تالانتتارىنىڭ كەسكىندەرى كەستەلەنگەن بيلبوردتار ءدال وسى ماقساتقا قىزمەت ەتىپ جاتقانى كامىل. سونىمەن بىرگە, بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاق ولاردىڭ كىم ەكەنىن ءبىلۋى ءۇشىن دە مۇنداي قادام قاجەت. مۇنىڭ سىرتىندا ءار ءتۇرلى كەزەڭ مەن داۋىردە ءومىر سۇرگەن اقىندار مەن كۇيشى-كومپوزيتورلاردىڭ, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستە جاندارىن پيدا ەتكەن باتىرلاردىڭ بەت-بەينەلەرىن بيىك تە بەدەرلى بيلبوردتاردا كورسەتۋ ارقىلى ءبىز بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بويىندا وتانشىلدىق سەزىمدى دامىتۋعا, ەگەمەندىكتىڭ كيەلى ۇعىم ەكەنىن تەرەڭ تۇيسىنۋىنە جول اشا الامىز, – دەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ورال قالالىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستىعى ەلتاي جامانعارين.
كەز كەلگەن تالانتتىڭ ءتىرى كەزىندە باعالانعانىنا, ەلەنىپ-ەسكەرىلگەنىنە نە جەتسىن. بۇگىنگى قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ءابىش كەكىلباەۆ پەن فاريزا وڭعارسىنوۆاعا, اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا مەن قايرات جۇماعاليەۆكە جانە تۇياقبەردى شامەلوۆكە قالا كوشەلەرىندە بيلبوردتار ورناتىلۋى وسىنداي نيەتتەن تۋىنداعان.
بۇگىندە ورالدىڭ اتاۋى تمد كولەمىنە تانىمال بولا باستادى. قايتىپ, قالاي دەمەكسىز عوي. ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا. تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتىنشى جىلىندا, 1998 جىلدىڭ ەكىنشى قىركۇيەگىندە ماسكەۋدە استانالار مەن ءىرى قالالاردىڭ حالىقارالىق اسسامبلەياسى قۇرىلدى. ونىڭ باستى ماقساتى – قالالاردىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك دامۋ جولىنداعى ءىس-قيمىلدارىن ءبىر ارناعا باعىتتاۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, وتە كۇردەلى مەحانيزم ىسپەتتەس قالالار شارۋاشىلىعىنداعى پروبلەمالار مەن ىركىلىستەردى ءبىرلەسىپ شەشۋ دە – اتالعان قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ ەنشىسىندەگى ءىستىڭ ءبىرى.
اسسامبلەيا قۇرامىنا تمد اۋقىمىنداعى 12 مەملەكەتتىڭ 85 ءىرى قالاسى كىرەدى. قازاقستاننىڭ باتىستاعى قاقپاسى ورال سونىڭ ءبىرى. بيىلعى تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتالىپ وتەر قارساڭدا ماسكەۋدەن, ياعني اسسامبلەيانىڭ اتقارۋشى ديرەكتسياسىنان جايىقتىڭ جاعاسىنداعى قالاعا قۋانىشتى حابار جەتتى. ورال اسسامبلەياعا مۇشە تمد قالالارى اراسىندا «قالانى اباتتاندىرۋداعى جۇيەلى كوزقاراس» اتالىمىنا سايكەس جەڭىمپاز دەپ تانىلعان. بۇل اتالىم قازاقستان قالاسىنا وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەرىلگەن.
بۇگىندە ىرگە كوتەرگەنىنە 100 جىل تولعان, ورال قالاسىنىڭ كوشەلەرىندە تابانىنىڭ ءىزى قالعان داۋىلپاز اقىن قاسىم امانجولوۆ: «سوناۋ ءبىر شەتتە سوناۋ ءۇي, كەتەر مە ءسىرا, كوڭىلدەن. الۋشى ەدى تارتىپ مەنى ىلعي. ماحاببات ىستىق لەبىمەن», – دەپ ورالداعى جاستىق شاعى وتكەن ۇيگە قاتىستى تەرەڭ تولعانىسپەن جىرلاماۋشى ما ەدى. اقىن ءوز ولەڭىمەن كەستەلەگەندەي, شىن ءمانىسىندە ورال جۇرەكتەرگە جاقىن قالا رەتىندە العا قاراي ءوز دامۋ جولىن اداسپاي تاۋىپ كەلەدى. تاياۋداعى جىلداردا ونى گۇلزارلار مەن سۋبۇرقاقتار مەكەنىنە اينالدىرۋدىڭ تۇبەگەيلى جولدارى بەلگىلەنگەن. جوبالارى ويلاستىرىلعان. بۇل بيىك ماقساتتاردىڭ دا ويداعىداي ورىندالاتىنىنا ورالدىقتاردىڭ سەنىمدەرى مول.
تەمىر قۇسايىن.
ورال.
–––––––––––––
سۋرەتتەردە: ورال كوشەلەرىندەگى تابيعات يەلەرىنىڭ سيمۆولدىق بەينەلەرى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ.