ەلىمىز بويىنشا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋ ناۋقانى باستالدى. بۇل – سوڭعى جىلدارى داستۇرگە اينالعان ۇدەرىس. اكىمدەردىڭ ەل الدىندا ەسەپ بەرۋى اتقارىلعان جۇمىستاردى ءتيىستى دەڭگەيدە باعالاپ, ورىندالماعاندارىن جەدەل تۇردە شەشۋ ءۇشىن كۇش جۇمىلدىرۋعا جانە دە الداعى مىندەتتەردى ايقىنداپ, ناقتىلاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزباق. سونداي-اق, بۇل اكىمدەردىڭ ىسكەرلىگى سىنالاتىن كەزەڭ.
ءسويتىپ, جىلداعى ەسەپ بەرۋ ناۋقانى باستالىپ كەتتى. العاشقى اڭگىمە كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى اۋدانعا قاراستى اۋىلدىق وكرۋگتە وتكەن ەسەپ بەرۋ تۋرالى بولماق.
اتقاراتىن مىندەتتەر از ەمەس
وبلىستا بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ تۇرعىندارمەن 931 ەسەپتى كەزدەسۋىن وتكىزۋ جوسپارلانسا, سولاردىڭ العاشقىسى نوۆويشيم اۋىلدىق وكرۋگىندە بولىپ ءوتتى. وعان ايماق باسشىسى سەرىك ءبىلالوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانىنىڭ اكىمى مارات تاسماعامبەتوۆ قاتىستى.
اۋدان ورتالىعى نوۆويشيم كەنتىندە 11مىڭنان استام ادام تۇرادى. ءارى قياندا ورنالاسقان. سول سەبەپتى وعان جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە بولسىن قاتىناۋ وڭاي ەمەس. ءبىز كەلگەندە كۇن سۋىتىپ, اق تۇتەك بوران ويناق سالىپ تۇردى. سوعان قاراماستان, نوۆويشيم اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ي.اقتاەۆتىڭ ەسەبىن تىڭداۋعا جۇرتشىلىق كوپ جينالدى. بايانداماشىنىڭ سوزىنەن اڭعارىلعانداي, ەسەپتى كەزەڭ ىشىندە كوپ ءىس تىندىرىلعانعا ۇقسايدى. بارىنەن دە نوۆويشيمدىكتەر سۋ قۇبىرىنىڭ كوپ قاباتتى ۇيلەرگە دەيىن جەتىپ, تاۋلىك بويى قامتىلىپ وتىرعانىنا قۋانۋلى. كوشەلەردى جارىقتاندىرۋ, جوندەۋ, اسفالتتاۋ, اباتتاندىرۋ باعىتتارىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلعان. اۋدان اكىمى م.تاسماعامبەتوۆتىڭ قولداۋىمەن كوكونىس شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جاقسى جولعا قويىلعان. جىل وتكەن سايىن كەنتتىڭ كەلبەتى جاقسارىپ, سانيتارلىق تازالىعى دا ارتىپ كەلەدى. وعان سوڭعى ءۇش جىل بويى 19 وكرۋگ اراسىندا ءبىرىنشى ورىن الۋى دالەل. “نۇر وتان” حدپ جەرگىلىكتى بولىمشەسىنىڭ باستاۋىمەن “تازا جاعالاۋ”, تاعى باسقا ەكولوگيالىق اكتسيالار وتكىزىلىپتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسىنا وراي اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا دا كوڭىل تويادى. بىلتىر 12 پاتەرلى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلسە, وسىنشا پاتەرلى يپوتەكالىق ءۇيدىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعان. “ازكو” جشس يەسىز قالعان كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ ءبىرىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, 30 پاتەرلى ۇيگە اينالدىرعان. بيىل ءبىر اۋىسىمدا 90 ناۋقاس قابىلدايتىن 100 توسەكتىك تۋبديسپانسەر بوي كوتەرمەكشى.
دەسەك تە, وكرۋگتىڭ جاڭادان تاعايىندالعان اكىمىنە جۇكتەلەتىن مىندەتتەر از ەمەس. ولاردى ءوز ءسوزىندە سەرىك سۇلتانعازى ۇلى اتاپ كورسەتتى. باستىلارى—بالاباقشالار مەن شاعىن ورتالىقتار سانىن كوبەيتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, اۋىز سۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, از قامتىلعان, كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ, زەينەتكەرلەر مەن قارتتاردىڭ الەۋمەتتىك مۇقتاجدىقتارىن شەشۋ. ۇسىنىس-تىلەكتەر جيىنعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان دا ايتىلدى. نوۆويشيم قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى ءسارسەنگۇل تولەۋحانقىزى ءبىلىم ءۇيىنىڭ, ينتەرناتتىڭ تارلىعىن ايتا كەلىپ, جاڭا عيمارات سالۋ ماسەلەسىن كوتەردى. اۋدان اكىمى 460 ورىندى مەكتەپ ءۇيىن سالۋ 2012 جىلعى باعدارلاماعا ەنگىزىلگەنىن جەتكىزدى. زەينەتكەر گالينا ياروسەۆا كوپ قاباتتى ۇيلەردى ورتالىقتاندىرىلعان بۋ قازاندىعىنا قوسسا دەگەن تىلەك ايتتى.
– بۇل پروبلەمادان حاباردارمىن. بۇرىنعى جىلۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ وڭاي ەمەس. كەمى 1,5 ميلليارد تەڭگە قاجەت. يەسىز قالعان كوپ قاباتتى ۇيلەر كوپ. ولاردى بىرتىندەپ قاتارعا قوسۋعا جاردەمدەسىپ جاتىرمىز. اۋدان اكىمىنە ءتيىستى قۇجاتتارىن ءازىرلەۋگە تاپسىرما بەرەمىن, دەي كەلىپ, وبلىس اكىمى كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ جۇمىسىن سىنعا الدى. مەكەمە جىلدى التى ميلليون تەڭگە شىعىنمەن اياقتاعان. تۇرعىنداردان مىندەتتى ءتولەمدەردى جيناۋ وتە سىلبىر. كاسىپورىن ديرەكتورىنان باستى پروبلەمالاردى سۇراستىرىپ ءبىلىپ, ەسكىرگەن تەحنيكالاردى الماستىرۋعا كومەكتەسەتىنىن جەتكىزدى. 82 جاستاعى قاپار ءبىرجانوۆ اقساقال اۋىلدىقتاردى تولعانتقان ماسەلە جايلى بىلاي دەدى:
– بۇرىندارى “زاگوتكونتورا” دەگەن مەكەمە بولۋشى ەدى. ونىڭ وكىلدەرى اۋىلداردى ارالاپ, ءجۇن, تەرى ونىمدەرىن جينايتىن. اقشاسىن قولما-قول بەرەتىن. قازىر كىمگە وتكىزەرىڭدى بىلمەيسىڭ. ەشكىم دە المايدى. شەتەلدىڭ قىمبات توندارىن كيۋگە اۋەسپىز. ال, ءوز ءونىمىمىز يت-قۇسقا جەم بولىپ بوسقا جاتىر,–دەدى قاريا وزەكتى ماسەلەنى ارىدەن قوزعاپ. وبلىس اكىمى اۋدان باسشىلارىنا پەتروپاۆل قالاسىنداعى تەرى-بىلعارى زاۋىتىمەن ىسكەرلىك بايلانىس ورناتۋدى, مال ونىمدەرىن ساتىپ الاتىن مەكەمە اشۋدى تاپسىردى.
كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتسا دا, تياناقتى شەشىم تاپپاعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىزدى قونىستاندىرۋ جايى. وتكەن جىلى كۆوتامەن 35 وتباسىنى ورنالاستىرۋ بەلگىلەنسە, كەلگەنى بىرەۋ عانا. سول سياقتى جوعارى ءبىلىمدى ءدارىگەرلەردىڭ جەتىسپەيتىنى, ءىرى اگروقۇرىلىمداردىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپايتىنى, سۇيىق ماي, ىرىمشىك, سارى ماي سەكىلدى ونىمدەردى ءوندىرۋدىڭ ازايعانى, اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ جالاقىسىنىڭ تومەندىگى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى.
ادامداردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە, ارىز-شاعىمدارىنا بارىنشا جيناقى, سەرگەك قاراۋ كەرەكتىگىن وسى جيىن انىق بايقاتتى. كەنت تۇرعىنى ناتاليا باراميدزە كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ سالقىندىعىن كولدەنەڭ تارتتى. شاتىرلارىن جوندەۋ ماسەلەسىن شەنەۋنىكتەرگە ايتا-ايتا شارشاعان بولۋ كەرەك, وبلىس اكىمىنە قايرىلۋعا ءماجبۇر بولعان.
جيىنعا قاتىسۋشىلار الدا قانداي مىندەتتەر, اۋقىمدى شارالار كۇتىپ تۇر دەگەن ساۋالدارعا دا تولىققاندى جاۋاپتار الدى. ونى وبلىس باسشىسىنىڭ اۋزىنان ەستىپ, كوڭىلدەرى ءبىر جايلانىپ قالدى. “جول كارتاسى” بويىنشا 7 جوبا يگەرىلىپ, جولدار, جىلۋ جۇيەسى, مادەنيەت ءۇيى, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى, بالاباقشا كۇردەلى ءجوندەۋدەن وتەدى. وعان 130 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. سوندىقتان ءسىزدەردىڭ دە بەلسەنە اتسالىسۋلارىڭىزدى وتىنەمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋىل ادامدارىنا قامقورلىق ءباسەڭدەمەيدى, ودان ءارى جالعاسادى. بۇل — ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تالابى, دەدى س.ءبىلالوۆ قورىتىندى ءسوزىندە.
ءومىر ەسقالي,سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ع.مۇسىرەپوۆ اۋدانى.
ولقىلىقتارعا ورىن جوق
كەندى التايدا دا ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ حالىق الدىنداعى ەسەبى باستالدى. اتاپ ايتقاندا, 20 قاڭتارعا دەيىن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ, ال 20 قاڭتاردان 10 اقپانعا دەيىن 19 اۋدان, قالالاردىڭ اكىمدەرى جىل ىشىندە اتقارعان جۇمىستارى جايلى ەسەپ بەرىپ, تۇرعىنداردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ قايتارادى.
وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ ءۇرجار اۋدانىنىڭ قاراقول, جارما جانە كوكپەكتى اۋداندارىنداعى اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ ەسەبىنە قاتىسىپ, كەيبىر ماڭىزدى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءوزىنىڭ سىن-ەسكەرتپەلەرىن جاسادى. تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋدەگى ەلباسىنىڭ وزگە دە تاپسىرمالارىن ورىنداۋداعى ولقى تۇستاردى اكىمدەردىڭ قاپەرىنە سالدى. ال ەڭ سوڭىندا وبلىس اكىمى وسكەمەن جانە سەمەي قالالارىندا حالىقپەن كەزدەسىپ, جىل ىشىندە اتقارىلعان, الدا اتقارىلاتىن جۇمىستار جايلى كەڭىنەن اڭگىمەلەيتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
وڭداسىن ەلۋباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى.
ەل تىلەگى ەسكەرىلۋدە
اياگوز, تاسكەسكەن وڭىرىندە قاراقول دەپ اتالاتىن اۋىل بار. نەگىزىنەن قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن بۇل اۋىل زامانىندا دۇركىرەپ تۇردى. مۇنداعى شارۋاشىلىق قاتارداعى ەڭبەك ادامى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بەكەنباي ءابجانوۆ ەسىمىمەن اتالدى. مۇنىڭ سىرتىندا اكەلى-بالالى جاقسىبەكوۆتەر دە ەڭبەك ەرى اتاعىن يەلەندى.
بىراق, وكىنىشكە قاراي, نارىق كەلىپ ەسىك قاققاندا, باياعى دۇركىرەپ تۇرعان شارۋاشىلىق قوجىراپ سالا بەرگەن. اسىرەسە, الەۋمەتتىك سالا نىساندارىنىڭ توز-توزى شىعىپ, بەرەكەسى كەتكەن. ايتالىق, قۇلاپ قالۋ جاعدايىنداعى مەكتەپ ءۇيى اقىرى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جابىلىپ تىنعان. سونىڭ سالدارىنان ساباق اۋىلدىق اكىمدىكتىڭ عيماراتىندا ءۇش اۋىسىمدا وقىتىلىپ كەلدى.
ال سونىڭ ءبارى اۋىل اكىمىنىڭ جىل سايىنعى ەسەپ بەرۋ جيىنىندا ايتىلمادى ەمەس, ايتىلدى. ەندى, مىنە, سودان ناتيجە شىعا باستاعانى قۋانتادى. ياعني, اتالعان اۋىلدا كەيىنگى ەسەپ بەرۋ جيىنىنان سوڭعى ارالىقتا جاڭادان 600 ورىندىق مەكتەپ ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلدى. ال بۇل شارۋا ەلباسىنىڭ ەلىمىزدە “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” سالۋ جونىندەگى يگى باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى.
سولاي دەي تۇرعانمەن, حالقىمىزدا “جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى” دەگەن ءسوز بار. ونىڭ سىرتىندا مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قارجىنى ىسكە اسىرۋ دا ىسكەرلىكتى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان بۇل ورايدا ءىس باسىنداعى جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
اۋىل اكىمىنىڭ بيىلعى ەسەبى وسى جاڭا مەكتەپ عيماراتىندا ءوتتى. ال سونىڭ الدىندا عانا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ اتىنان جاڭا مەكتەپكە بايعازى رەتىندە جاڭا اۆتوبۋس سىيعا تارتىلعان ەدى. جيىن ۇستىندە قاراقول اۋىلىندا ەندى اۋرۋحانا, پوشتا, اكىمشىلىك عيماراتتارى سالىناتىندىعى ايتىلدى. سونىڭ ءبارى اۋىل تۇرعىندارىن قۋانىشقا كەنەلتىپ وتىر. داعدارىستى جاعدايعا قاراماستان اتالعان اۋىلدا وڭدى وزگەرىستەردىڭ ورىن الا باستاعانى شىندىعىندا دا قۋانىشتى جاعداي.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, شىعىس قازاقستان وبلىسى.