كەشە پارلامەنت سەناتىنىڭ سپيكەرى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى ءوتتى. وندا ءۇش زاڭ جوباسى بويىنشا تالقىلاۋ بولدى.
وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبى بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتە «1995 جىلعى 20 قاڭتارداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى ەمبى پوليگونىن پايدالانۋ جانە جالعا بەرۋ شارتتارى تۋرالى كەلىسىمنىڭ جانە 1996 جىلعى 18 قازانداعى قازاقستان ۇكىمەتى مەن رەسەي ۇكىمەتى اراسىنداعى ەمبى سىناق پوليگونىن جالداۋ تۋرالى شارتتىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى تالقىعا ءتۇستى. بۇل جونىندە قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى وقاس ساپاروۆ بايانداما جاسادى.
«حاتتاماعا 2016 جىلعى 20 قازاندا ماسكەۋدە قول قويىلدى. قۇجات بويىنشا ەمبى سىناق پوليگونىن جالداۋ جانە پايدالانۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن حالىقارالىق شارتتاردىڭ قولدانىسى توقتاتىلادى. سونداي-اق, رەسەيگە ۋاقىتشا پايدالانۋعا بەرىلگەن جەر تەلىمدەرىن, جىلجىمالى نەمەسە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەردى قابىلداۋ, بەرۋ جونىندەگى قاجەتتى ءىس-شارالاردى ءجۇرگىزۋ كوزدەلگەن. حاتتامانىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس, ەمبى پوليگونىن قابىلداۋ, بەرۋدى تاراپتاردىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالعان بىرلەسكەن كوميسسيا جۇزەگە اسىرادى. بۇل رەتتە, پوليگوننىڭ جەر تەلىمدەرىن ءارى قاراي پايدالانۋ ءۇشىن جارامدى جاعدايدا قايتارىلادى. رەسەي تاراپىنا پوليگوندى پايدالانۋ بويىنشا ءتيىستى مىندەتتەرىن ورىنداۋىنا قاتىستى شاعىمدار جوق. پوليگوندى جالداۋدان شىعارۋ ايماقتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قولايلى اسەر ەتەدى. ونىڭ ىشىندە قايتارىلعان جەرلەردى ءارى قاراي پايدالى قازبالاردى بارلاۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ, ۇيىمداردىڭ ءمۇددەسىندە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», – دەدى قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى.
بۇدان بولەك, بايانداماشى ەمبى پوليگونىن جالداۋدان شىعارۋ ەلباسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنا جالعا بەرىلگەن اسكەري پوليگونداردىڭ اۋماعىن قايتا قاراۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋ جونىندەگى جۇمىستاردىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەلىپ, سەناتورلاردى اتالعان زاڭ جوباسىن قولداۋعا شاقىردى.
بايانداما اياقتالعان سوڭ وقاس ساپاروۆقا سۇراقتار قويىلىپ, ولارعا ناقتى جاۋاپتار قايتارىلدى.
وتىرىستا اتالعان زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا بايانداما جاساعان پارلامەنت سەناتى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى مۇحتار التىنباەۆ حاتتامانىڭ ماقساتى 2017 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى بۇرىن جاساعان پوليگوندى پايدالانۋ جانە جالعا بەرۋ شارتتارى تۋرالى كەلىسىمنىڭ جانە سىناق پوليگونىن جالداۋ تۋرالى شارتتىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ول, سونداي-اق, حاتتاما اياسىندا رەسەيدىڭ قازاقستانعا ەمبى پوليگونىنىڭ جەر تەلىمدەرىن, جىلجىمالى جانە جىلجىمايتىن مۇلكىن ولاردىڭ امورتيزاتسياسىن ەسكەرە وتىرىپ, ودان ءارى پايدالانۋ ءۇشىن جارامدى كۇيدە بەرۋ كوزدەلەتىنىن, وسى زاڭ جوباسى حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بيىلعى 10 ناۋرىزداعى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قورعانىس مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ, وزگە دە كوميتەتتەر دەپۋتاتتارىنىڭ جانە اپپارات قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن قارالعانىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, زاڭ جوباسى بويىنشا سەناتتىڭ تۇراقتى كوميتەتتەرىنەن ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستار تۇسپەگەن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول زاڭ جوباسىن قابىلداۋدى ۇسىندى.
تالقىلاۋ بارىسىندا سەناتور يكرام ادىربەكوۆ قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن, مەملەكەت باسشىسى جالعا بەرىلگەن اسكەري پوليگونداردىڭ كولەمىن قىسقارتىپ, ولاردى ەل ەكونوميكاسىنا پايدالانۋ كەرەكتىگىن تالاپ ەتىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
«مىنە, وسىعان سايكەس 2014-2016 جىلدار ارالىعىندا قاراعاندى, قىزىلوردا, جامبىل, اقتوبە, اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى ايماقتارىنداعى سارىشاعان جانە مەملەكەتتىك ۇشۋ-سىناق ورتالىعى پوليگوندارىنىڭ جالپى كولەمى 1,5 ميلليون گەكتاردان استام جەر تەلىمدەرىن جالعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتار توقتاتىلدى. بۇل باعىتتاعى ناقتى شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز ۇلكەن ۇلەستەرىن قوستى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قوعامدا بۇرىن ورىن العان ەل قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى ءارتۇرلى پىكىرلەر, قوبالجۋلار بۇگىندە باسىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, كورشى رەسەيمەن ورتاق اۋە قورعانىسى جۇيەسىنە بايلانىستى بىرلەسكەن اسكەري ۇشۋ-سىناق پوليگوندارىنىڭ بولۋى ورىندى ەكەنى ءسوزسىز. رەسەي جالعا العان پوليگونداردى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى تولىقتاي ءوز ماقساتتارىنا پايدالانا الادى جانە بىرلەسكەن جاتتىعۋلار وتكىزۋگە مۇمكىندىك بار», – دەدى ي.ادىربەكوۆ.
داۋىسقا سالۋ ناتيجەسىندە مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن ماڭىزدى ءماسەلە قامتىلعان زاڭ جوباسى قابىلداندى.
وتىرىستا پارلامەنت ءماجىلىسى ماقۇلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قىلمىستىق-اتقارۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قارالدى. بۇل جونىندە بايانداما جاساعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سۆەتلانا بىچكوۆا قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزى ماقساتى قولدانىستاعى زاڭنامانى قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس كەلتىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى.
جالپى, زاڭ جوباسىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 20 زاڭنامالىق اكتىسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. ولاردىڭ 5-ءۋى كودەكس بولىپ تابىلادى: نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى كودەكس, قىلمىستىق, قىلمىستىق-پروتسەستىك, قىلمىستىق-اتقارۋ جانە ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستەرى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ 15 زاڭى, ولاردىڭ ءىشىندە «باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان ادامداردى اكىمشىلىك قاداعالاۋ تۋرالى», «ادامداردى قوعامنان ۋاقىتشا وقشاۋلاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ارناۋلى مەكەمەلەردە ۇستاۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى», «ءبىلىم تۋرالى» زاڭدار جانە باسقالار بار.
اتاپ ايتقاندا, قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرىستەر باس بوستاندىعىنان ايىرۋ سياقتى جازا ءتۇرىن رەتتەيتىن ەرەجەلەردى ناقتىلايدى.
ارناۋلى قابىلداۋ ورىندارىنىڭ قۇرىلىسىن قارجىلاندىرۋدىڭ گرافيگىن ەسكەرە وتىرىپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ «قاماققا الۋ» دەگەن 45-بابىن قولدانىسقا ەنگىزۋدىڭ مەرزىمىن 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا اۋىستىرۋ كوزدەلەدى. بۇل باپتىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرگە قاتىستى قولدانىلۋى, سونداي-اق, ايىپپۇل, قوعامدىق نەمەسە تۇزەۋ جۇمىستارى تۇرىندەگى جازالاردى قاماققا الۋمەن اۋىستىرۋ جاعدايلارىندا قولدانىلۋى بۇعان جاتپايدى.
سونىمەن قاتار, زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ونى ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس كەلتىرۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. قۇجات رەگلامەنتكە سايكەس, سەناتورلاردىڭ 7 تۇزەتۋىمەن ماجىلىسكە جىبەرىلدى.
كەلەسى كەزەكتە پارلامەنت ءماجىلىسى ماقۇلداعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قارالىپ, ول قابىلداندى. بۇل جونىندە ءبىرىنشى وقىلىمدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۇرالاي قاراكەن بايانداما جاسادى.
جالپى, قۇجات ەلىمىزدەگى قولدانىستاعى ەكولوگيالىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە جانە ونى قۇقىقتىق قولدانۋ ءتاجىريبەسى كەزىندە انىقتالعان قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جويۋعا باعىتتالعان. زاڭ جوباسى قورشاعان ورتاعا ەلەۋلى اسەر ەتپەيتىن نىساندار ءجونىندە جوبالىق قۇجاتتار بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى ەرەجەلەردى الىپ تاستاۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق, قۇجات نەگىزىندە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى الدىن الا وڭدەۋ جاساماي پوليگوندارعا قابىلداۋ مەن كومۋگە تىيىم سالاتىن ەكولوگيالىق كودەكس ەرەجەلەرىن قولدانىسقا ەنگىزۋ مەرزىمدەرى وزگەرەدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن كۆوتالاۋ جانە ولاردى ءبولۋ ماقساتىندا پارنيكتىك گازداردىڭ ۇلەستىك دارەجەلەرىنىڭ تىزبەسىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ بولىگىندەگى قۇزىرەتى ناقتىلانادى. وزگەرىستەر, سونداي-اق, سارقىندى سۋلاردى تابيعي جانە جاساندى سۋ وبەكتىلەرىنە اعىزۋدى رەتتەۋ بويىنشا ەرەجەلەردى ناقتىلاۋدى دا كوزدەيدى.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»