حالىق اقىل-وي, ءبىلىمنىڭ مولدىعىن, كەڭ ورىستىلىگىن بويىنا دارىتقان, سول اقىل-وي جەتكەن ورەگە سۇيەنە وتىرىپ, كەلەشەكتى بولجاپ وي قورىتاتىن, ءتۇيىن جاسايتىن, عىلىمنىڭ كەلەر كوكجيەگىنىڭ جەتەر جەرىن پايىمدايتىن وي-تۇجىرىمى بار پاراساتتى ادامداردى كەمەڭگەر دەپ اتايدى ەكەن. ادام اقىل-ويى مەن ءىس-ارەكەتىنىڭ جوعارى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پاراسات وردەنىنىڭ يەگەرى – كەڭەس نۇرپەيىسوۆ.
كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى ازامات, عالىم, ۇستاز, تۇلعا دەڭگەيىنە بىردەن جەتكەن جوق. ول 1935 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا الماتى وبلىسىنىڭ, رايىمبەك اۋدانىنا قاراستى «سولتۇستىك تيان-شاننىڭ ءىنجۋ-مارجانى» اتالعان جۇماق مەكەن – كولساي كولىنىڭ ەتەگىندەگى, كۇنگەي الاتاۋىنىڭ قويناۋىنا ورنالاسقان ساتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. اناسىنان ءبىر جاسىندا ايىرىلىپ, كوپ ۇزاماي اكەسىن «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ, قاماۋعا الىپ, سوتتاپ جىبەرەدى. اناسىنان ەرتە ايىرىلۋ مەن اكەسىنەن ءتىرىدەي كوز جازىپ قالۋ قاي بالاعا دا اۋىر تيەرى ءسوزسىز. «اكەم ورالار...» دەگەن ۇكىلى ۇمىتپەن قارابۇلاقتاعى بالالار ۇيىندە ءتاربيەلەنەدى. بىراق اكەسى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ كەتە بارادى. حالىق باسىنا تۇسكەن قايعى قازاقتى شىر اينالدىردى. ەل ەندى ەسىن جيا باستاعاندا سوعىس باستالدى. جۇرت باسىنا تۇسكەن قايعى بولاشاق عالىمدى دا اينالىپ ءوتپەدى. جەتىمدىكپەن ۇلاسقان بالالىق شاق ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىنە تاپ كەلىپ, سول كەزدەگى قازاق بالالارىنىڭ تاعدىرىمەن ۇلاسىپ كەتتى. سوعىس ءبىتىپ, ەل ەسىن جيناي باستاعان تۇستا اكەسىنىڭ قارىنداسى مەن جەزدەسى بالا كەڭەستى جەتىمدەر ۇيىنەن الىپ, باۋىرلارىنا باستى. قيىندىقتىڭ قۇرساۋىنان ارىلعان بالانىڭ ازامات بولىپ قالىپتاسۋى الدىمەن جەردىڭ كيەلىلىگىنەن دارىسا, ودان كەيىن تۇرلىحان اپكەسى مەن نۇربەك جەزدەسىمەن ءتىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى, بۇل جاندار بولاشاق عالىمنىڭ ناعىز اتا-انالارىنا اينالعان ەدى.
شىعىستىڭ عۇلاماسى اتانعان ءال-فارابي: «اقىل-پاراسات كۇشى – ادامنىڭ ويلاۋىنا, پايىمداۋىنا, عىلىم مەن ونەردى ۇعىنۋىنا جانە جاقسى قىلىق پەن جامان قىلىقتى ايىرۋىنا كومەكتەسەتىن كۇش», دەگەن ەكەن. كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى دا ءوزىنىڭ اقىل-پاراساتىمەن وقۋ-بىلىمگە, عىلىمعا ەرتە كەزدەن ارالاستى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءبىلىم الىپ ءجۇرگەن كەزدەردەن باستاپ, قاي جاعىنان بولسىن, بەلسەندىلىك تانىتىپ, ۇستازدارىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارا ءبىلدى. بولاشاق عالىمنىڭ وسى ءبىر قاسيەتى قازاق عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان قانىش ساتباەۆتىڭ: «عالىمعا ازىق بەرەر قاينار كوزى كىتاپ بەتىمەن, لابوراتوريا اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەيدى, ءومىردى تانۋمەن, ەڭبەك ادامىنىڭ جاسامپاز ءىسىن تانۋمەن كەڭ ءورىسىن تابادى», – دەگەن قاناتتى تۇجىرىمداماسىمەن دالەلدەنە ءتۇستى. ديپلومدى ۇزدىك باعاعا قورعاپ, ءوزى ءبىلىم العان ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشىلىق قىزمەتكە قابىلدانىپ, كەيىن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ قابىلدانعان كەزەڭدەر «عىلىم مايدانىنىڭ قاتارداعى جاۋىنگەرى» ءۇشىن العاشقى قادامدار بولدى. 500-گە تارتا عىلىمي ەڭبەكتىڭ, 20-دان اسا مونوگرافيا مەن كوپتەگەن وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى اتاندى.
ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسۋ جولىندا قۇربان بولعان, تاريح-تەڭىزدىڭ زىندانىنا تاستالعان عاجاپ مەرۋەرت-مارجانداردى ەرىنبەي-جالىقپاي, اسا مۇقياتتىلىقپەن زەرتتەپ, زەردەلەپ تەڭىز بەتىنە الىپ شىققان ءبىردەن-ءبىر الاشتانۋشى عالىم اتاندى. الاش كوسەمى اتانعان ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستاپ, قازاقتىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن عىلىمي نەگىزگە سالعان عۇلاما عالىم, ۇلت قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى, الاش بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن ءالىمحان ەرمەكوۆ, تۇرار رىسقۇلوۆ, مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, حالەل دوسمۇحامەدوۆ, وراز جاندوسوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سىندى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ەڭبەكتەرىن مۇراعات بەتتەرىنەن تاۋىپ, جيناستىرىپ, جاريالاپ, ولاردىڭ اقتالۋىنا ءوز ۇلەسىن قوستى. عالىمنىڭ «الاش ءھام الاشوردا» ەڭبەگى – وسىنداي تىنىمسىز ءىزدەنىستىڭ جەمىسى.
ي.ۆ.گەتە: «ادامنىڭ شىن ءمانىسىندەگى ناعىز ارتىقشىلىعى عىلىمدا», – دەگەن ەكەن. ول تەك ۇنەمى وقۋ, ىزدەنۋ, تالپىنۋ, تانۋ, ءومىر مەكتەبىنەن ءوتۋ ارقىلى عانا اكادەميك, «التىن ادام» دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى.
كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى عالىم عانا ەمەس, ول – ءوزىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان, قازاق ەلىنىڭ تاماشا عالىمدارىن تاربيەلەگەن ۇستاز. ءال-فارابيدىڭ ايتۋىنشا, ول – «جارا-
تىلىسىنان وزىنە ايتىلعاننىڭ ءبارىن جەتە ءتۇسىنگەن, كورگەن, ەستىگەن ءجانە اڭعارعان نارسەلەردىڭ ءبارىن جادىندا جاقسى ساقتايتىن, ەش نارسەنى ۇمىتپايتىن, العىر دا اڭعارىمپاز اقىل يەسى, مەيلىنشە شەشەن, ونەر-ءبىلىمگە قۇشتار, اسا قاناعاتشىل, جانى اسقاق جانە ار-نامىسىن ارداقتايتىن, جاقىندارىنا دا, جات ادامدارىنا دا ءادىل, جۇرتتىڭ ءبارىنە جاقسىلىق پەن ىزگىلىك كورسەتىپ, قورقىنىش پەن جاسقانۋ دەگەندى ءبىلمەيتىن باتىل, ەرجۇرەك» ۇستاز بولدى. عىلىمدى كۇشتى مەڭگەرگەن جانە ونى ءسۇيەتىن ۇستاز عانا ءوز شاكىرتتەرىنىڭ ءبارىنە جەمىستى ىقپال جاسايدى دەگەندەي, عالىمنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن تاربيەلەنگەن ءشاكىرتتەرى – عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارى قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى سالالارىندا قىزمەت ەتىپ, تاريح عىلىمىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.
«باقىتتىڭ ءمانى – پاراساتتىلىقتا, اركىمنىڭ ءوز الدىنا يگىلىكتى ماقسات قويا بىلۋىندە, ول ماقسات تەك كەزدەيسوق راحات ءۇشىن ەمەس, شىنايى يگىلىك ءۇشىن باعىتتالۋىندا, ادامنىڭ ءوز مىنەز-قۇلقىن, ءىس-ارەكەتىن ەرىكتى ءتۇردە وزگەرتىپ, ىزگىلىككە باعىتتاپ وتىرۋىندا», – دەگەن ەكەن ءال-فارابي. كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى دا ءوزىنىڭ جان-دۇنيەسىنە دارىعان تاماشا پاراساتتىلىعى مەن ادامگەرشىلىك ىزگى قاسيەتتەرىنىڭ ارقاسىندا بيىك تۇلعاعا اينالدى. ونىڭ بارلىق جاساعان ەڭبەكتەرىنىڭ, قولىنا شىراق الىپ ىزدەگەن سۇراقتارىنىڭ ءدالەلى, قورىتقان پايىمدارى مەن تۇجىرىمدارى تەك قانا ەل يگىلىگى ءۇشىن جاسالدى. قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ۇلەس قوسۋشى ەڭبەكقورلىعى, سونىمەن قاتار, قوعام ومىرىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە ۇزبەي جاريالانىپ تۇرعان سۇبەلى ويلارى عالىم ءھام قوعام قايراتكەرىنىڭ تۇلعاسىن ايقىنداي ءتۇستى.
پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ا.س.): «كىمدە-كىم ءبىلىم جولىنا ءتۇسسە, اللا تاعالا وعان جۇماققا بارار جولدى جەڭىلدەتەدى. پەرىشتەلەر دە ءبىلىم الۋشىنىڭ تالابىنا ءدان ريزا بولىپ, اياعىنىڭ استىنا قاناتتارىن جايىپ, ىزەت كورسەتەدى. سونداي-اق, جەتى قابات اسپان مەن جەردەگى بارلىق جاراتىلىس اتاۋلى, ءتىپتى, سۋداعى الىپ بالىقتار دا شىنايى عالىم ءۇشىن اللادان جارىلقاۋ ءتىلەيدى. عالىمنىڭ ءبىلىمسىز ءدىنداردان ارتىقشىلىعى تولعان ايدىڭ وزگە ۇساق جۇلدىزداردان ارتىقشىلىعى سەكىلدى. راسىندا, شىنايى عالىمدار – پايعامبارلاردىڭ مۇراگەرلەرى. شىنتۋايتىندا, پايعامبارلار مۇرا رەتىندە دينار مەن ديرحام ەمەس, تەك قانا ءىلىم قالدىردى. كىمدە-كىم سول ىلىمنەن سۋسىنداسا, مول نەسىبەگە كەنەلگەنى», − دەگەن ەكەن. راسىمەن دە, ارتىنا مول ءىلىم قالدىرعان عۇلاما عالىم اللانىڭ جەرگە ءجىبەرگەن ەلشىلەرى – پايعامبارلاردىڭ مۇراگەرى ىسپەتتى.
عالىمنىڭ تۋعانىنا 75 جىل تولۋىنا وراي, ارتىندا قالعان مۇراسىن, ول تۋرالى ايتىلعان ەستەلىكتەردى جيناقتاپ «الاش اقيقاتى», «الاشتۇلعالى» دەگەن اتپەن اكادەميكتىڭ شاكىرتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور تالدىبەك ءالى ۇلى جارىققا شىعارعان ەدى. بۇگىندە عالىمنىڭ تۋعان كۇنىنە وراي, استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا كىتاپحانا باسشىسى, پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى ءۇمىتحان مۇڭالباەۆانىڭ باستاماسىمەن عالىمنىڭ عۇمىر بويى جيناعان كىتاپ قورىن جاڭعىرتىپ, اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى اتىنداعى عالىمدار زالىنىڭ اشىلۋىنا دايىندىق ءجۇرىپ جاتىر. جاڭا باستاما جالعاسىن تاۋىپ, ءبىلىم-عىلىممەن سۋسىندايمىن دەگەن جاس ۇرپاق كەمەڭگەرلىكتىڭ شىڭىنا كوتەرىلگەن تۇلعانىڭ جيناعان كىتاپ قورىمەن تانىسىپ, كەرەگىن الارى ءسوزسىز.
بويىنا ادام بالاسىنا بەرىلگەن بار تاماشا, عاجاپ قاسيەتتەردى جيناعان, عىلىمدى حالىق پايداسىنا جۇمساعان, ۇستاز دەگەن ۇلى قاسيەتتى اتقا يە بولعان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار الاشتۇلعالى ازاماتى – كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى كەمەڭگەرلىكتىڭ مەرۋەرتىندەي عىلىم مەن ءبىلىم كوگىندە ماڭگى جارقىراپ تۇرارى ءسوزسىز.
ءاليا بيازدىقوۆا,
PhD دوكتور,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى
قازاقستان تاريحى جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى