العاشقى سەكۋندتا-اق ەكى جىل بويى جان الىپ, جان بەرىسكەن جانكەشتى جاتتىعۋدا باپكەرىنىڭ قۇلاعىنا قۇيعان اقىل-كەڭەسى ۇمىت بولعان. قىم-قۋىت اقىل ايتقان, ىشقىنا نۇسقاۋ بەرگەن,
اتويلاپ ۇران شاقىرعان ۇلى دۇرمەك, ايعاي-شۋ ەسىن شىعارىپ جىبەردى. ەندىگى بار ماقسات, ىنتا-جىگەر قارسىلاسىن قاقىراتا سوعۋ عانا ەدى. اتتەڭ, وعان جاقسى اۋدانىنان كەلگەن, قىز
بالادان گورى ەر بالاعا كوبىرەك ۇقسايتىن قاقپاق جاۋىرىندى, جارلاۋىت قاباعىنىڭ استىمەن جىلاڭ كوزى سىعىرايىپ قارايتىن تورتباق سارى قىز جىبەرەتىن ەمەس.
العاشقى راۋند ءبىرىن-ءبىرى اڭدىعان, ارباسقان, تاپ بەرىپ تايتالاسقانىمەن دىتتەگەن جەرىنە ەكەۋى دە جەتە الماعان تەپە-تەڭ جاعدايدا ءوتتى. قيىنى ەكىنشى راۋند بولدى. ءاپ دەگەندە سارى قىزدىڭ شويىن جۇدىرىعى ءدال كەۋدەدەن تيمەسى بار ما. بۇل تالماۋسىراپ, دەم الا الماي قالدى. بار كۇشىن العاشقى ەكى مينۋتتا سارقا جۇمساعاننان كەيىن بە ەكەن, اياقتارى دا قورعاسىن بايلاپ قويعانداي قوزعالۋى قيىنداپ, قوس بىلەكتەن ءال كەتىپ, ءداۋ قولعاپ كيگەن نازىك قولدارىن كوتەرىپ قورعانىستا تۇرۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولا باستادى.
سارى قىز ءسال تاپالداۋ. ونىڭ ۇستىنە قولى دا قىسقا. مۇنىڭ مۇمكىندىگى مولداۋ. سامايدان قۇيىلعان اششى تەر قوس جانارىن اشىتىپ, رينگتەگى قارسىلاسى بىلاي تۇرسىن توڭىرەكتەگى قارا اسپاندى اينالدىرىپ, قارا جەرگە تۇسىرەردەي ىشقىنا ايعايلاعان جەلوكپە جۇرتتى كورۋدەن دە قالدى. وڭ قولىن ءسال تۇسىرە بەرگەنى سول ەدى شويىنداي جۇدىرىق ءدال يەگىنىڭ استىنان سارت ەتە ءتۇستى. ودان ارعىسى ب ۇلىڭعىر دۇنيە. جۇمىر جەر, جۇمساق رينگ اياعىنىڭ استىنان قاشىپ بارا جاتقانداي. تايانىش, تىرەك بولاتىن ەشتەڭە جوق. اۋەلى جامباستاي جىعىلعان. سودان سوڭ ءبىر اۋناپ ءتۇستى.
ەسىن دارىگەر كەلىنشەك ءمۇساتىر يىسكەتكەندە عانا جيدى. قۇربىلارىنىڭ جۇباتقان, جاناشىر سوزدەرىنىڭ ءبىرى قۇلاعىنا كىرسە, ەكىنشىسى كىرگەن جوق. كوز الدىنداعى كىرەۋكە تۇمان ايىقپاي تۇرىپ الدى. باسىنا جانى اشىماس الدەكىم زىلدەي قىلىپ قورعاسىن قۇيىپ تاستاعانداي...
اسەمنىڭ رينگكە شىققانىنىڭ سوڭعىسى وسى بولدى. ودان كەيىنگى كوپ كۇندەرى دارىگەرگە قارالۋمەن, ميىنا كەلگەن زاقىمدى ەمدەپ, سىرقاتتان ارىلار جول ىزدەۋمەن ءوتتى.
وسى ءبىر بوكس اسەمگە كەرەك پە ەدى؟! ونىڭ ورنىنا كوركەم گيمناستيكامەن اينالىسقاندا تالدىرماش دەنەسى تال شىبىقتاي بۇرالىپ, سازداققا بىتكەن قۇراقتاي قۇلپىرىپ, جايقالىپ وسپەس پە ەدى؟
مەديتسينا سالاسىندا ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەن بىلىكتى دارىگەر ءمارۋار جۇرىن قىزداردىڭ بوكس, شىعىس جەكپە-جەكتەرى, اۋىر اتلەتيكا ءتارىزدى سپورت تۇرلەرىمەن اينالىسۋىن قۇپتامايتىندىعىن اشىق ايتىپ وتىر.
– قىزدار ءۇشىن اينالىسامىن دەسە, وزگە دە قاۋىپ-قاتەرى از, زيانى جوق سپورت تۇرلەرى تولىپ جاتقان جوق پا؟ دەنە ءبىتىمى دۇرىس جەتىلۋ ءۇشىن, اعزانىڭ ءتۇزۋ قالىپتاسۋى ءۇشىن اينالىسقىڭىز كەلسە, كوركەم گيمناستيكا, بي ءتارىزدى سپورت تۇرلەرى تولىپ جاتىر عوي. ال بوكس, شىعىس جەكپە-جەكتەرى ءتارىزدى سپورت تۇرلەرىمەن اينالىسۋ نازىك جاندىلاردىڭ ءتىپتى دە قولى ەمەس. اعزاعا تۇسكەن سالماق دەنساۋلىققا اسەر ەتەتىندىگى داۋسىز. العاشىندا ەتقىزۋمەن, جاستىق جالىنمەن اڭعارماي جۇرە بەرۋى مۇمكىن. بىراق, ۋاقىت وتە كەلە الگى زارداپ ايتەۋىر ءبىر شىعادى. ونى كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان, مەن ءوز باسىم دارىگەر رەتىندە دە, انا رەتىندە دە قىز بالالاردىڭ جۇدىرىقتاسۋمەن اينالىسۋىن دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيمىن.
كوكشەتاۋ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, بىلىكتى دارىگەر ءمارۋار جۇرىن ويىن ءارى قاراي بىلايشا ساباقتادى:
– سول قىز بالالارمەن سويلەسىپ كورسەڭ, ەڭ باستى سەبەبى ەلىكتەۋ ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. سونداي-اق, وزدەرىن-وزدەرى قورعايمىز دەگەندى دە ايتادى. سونشالىقتى قىز بالالار وزدەرىن الدەكىمنەن قورعاۋعا دايىندالاتىنداي ەل شەتىنە جاۋ كەلىپ تۇرعان جوق قوي. قولاڭ شاشتى قورعاۋ – ازاماتتىڭ ءىسى. ەستە جوق ەسكى كەزەڭدە ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا قولىنا قىلىش, نايزا ۇستاپ جاۋعا شاپقان ايەلدەر بولعان. كۇنى كەشەگى مانشۇك پەن ءاليانىڭ دا ەسىمىن ءپىر تۇتامىز, قۇرمەتتەيمىز. بىراق, ول زامان باسقا زامان. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا نازىك جاندىلار دا ازاماتتارمەن بىرگە باسقىنشى جاۋمەن ارىستانداي ارپالىسۋىنا تۋرا كەلگەن. ونىڭ ءبارى ماجبۇرلىكتەن. قازىرگى زامان مۇلدە باسقا. ءبىز قازىر زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرىپ جاتىرمىز. سۇتتەي ۇيىعان بىرلىك, ىزگىلىكپەن استاسقان ىنتىماق بار. ەندەشە, نەلىكتەن ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان ءبىزدىڭ قىزدارىمىز كوزگە كورىنبەيتىن الدەبىر كەساپاتتان قورعانۋ ءۇشىن دەنساۋلىقتارىن قۇرتۋى كەرەك؟
اسەمنىڭ باسىنداعى قايعىلى وقيعانى زەرتتەپ, ماسەلەنى جان-جاعىنان الىپ قاراستىرعان ءبىز پسيحولوگ مامانداردىڭ دا پىكىرىنە جۇگىندىك.
– قىز بالالار سپورتتىڭ قاتىگەز تۇرلەرىمەن اينالىسقاننان كەيىن ولاردىڭ بويىندا, مىنەزىندە قاتالدىق, شالت شەشىم قابىلدايتىن اسىعىستىق بەلەڭ الىپ, ءتىپتى جاناشىرلىق, ىزگىلىك ىزدەرى كەمىپ, كەرىسىنشە, بەزبۇيرەكتىك پايدا بولا باستايدى, – دەيدى پسيحولوگ جانبوتا ءابدىراحمانوۆا.
ونان سوڭ, قىز بالالار تۇرمىسقا شىققاننان كەيىن ولاردىڭ وتباسىندا ەرىمەن قارىم-قاتىناسى دا وزگەشە قالىپتاسادى. ولار ەر ادامنان ۇستەم بولۋعا تىرىسادى. كۇنى ەرتەڭ ءسابيلى بولىپ, كىشكەنتايىن تاربيەلەگەندە دە كەشەگى قاتىگەز سپورتتىڭ قانعا سىڭگەن قاعيدالارى مەنمۇندالاپ تۇرادى. ايالى الاقاننىڭ ورنىنا جىلدار بويى قۇم سالعان قاپشىقتى ۇرعان تاس جۇدىرىق تا ءجۇرىپ كەتۋى مۇمكىن. كەيبىر تاجىريبەلەرگە قاراعاندا سپورتتىڭ بۇل تۇرىمەن اينالىسقان قىز بالالاردىڭ بويىندا ءتۇرلى اۋىتقۋلار بولاتىنى دا شىندىق. دەمەك, دارىگەرلەردىڭ ايتىپ وتىرعانىنداي دەنساۋلىققا زيان كەلۋى ءبىر باسقا, ونىڭ وتباسىلىق ومىرىندە, ومىرگە اكەلگەن ءسابيىن تاربيەلەنۋىندە اناعا ءتان مەيىرىم ازايا بەرەدى. سپورتشى ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن عانا قۇرتىپ قويماي, وتباسىنىڭ بىرلىگىنە, ۇرپاعىنىڭ تاربيەسىنە زالالىن تيگىزەدى.
– سوڭعى ۋاقىتتا قىز بالالاردىڭ بوكسپەن اينالىسۋى ءبىرشاما كوبەيىپ كەلەدى, – دەيدى بوكس جاتتىقتىرۋشىسى ابزال بالتاكەسكەنوۆ. – مەنىڭ ارىپتەستەرىمنىڭ ۇيىرمەلەرىندە قولدارىنا قولعاپ كيىپ, بوكس زالدارىندا جاتتىعىپ, تەر توگىپ, ءتۇرلى جارىستارعا قاتىسىپ جۇرگەن سانداعان قىزدار بار. اۋداندارداعى بوكس ۇيىرمەلەرىندە دە سوڭعى جىلدارى سپورتتىڭ وسى تۇرىنە قىزداردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. شالعايداعى جاقسى اۋدانىنىڭ بوكسشى قىزدارى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق جارىستاردا جۇلدەلى ورىن الىپ ءجۇر. كەز كەلگەن سپورت سپورتشى ءۇشىن مىنەز-قۇلقىن شىڭداۋعا, ازامات رەتىندە قالىپتاسۋىنا, دەنساۋلىعىن نىعايتۋىنا وراسان زور ىقپال ەتەدى دەي تۇرعانىمىزبەن, ءوز باسىم بوكس جاتتىقتىرۋشىسى رەتىندە قىز بالالاردىڭ سپورتتىڭ بۇل ءتۇرىمەن اينالىسقانىن دۇرىس دەپ ەسەپتەمەيمىن. شىن مانىسىندە, كەز كەلگەن سپورت ەگەر دۇرىس اينالىسپاسا, ەرەجەلەردى دۇرىس ساقتاماسا, ادام ءۇشىن, ونىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن زياندى ءارى قاۋىپتى بولىپ ەسەپتەلەدى. ايتالىق, ۆەلوسيپەد سپورتى. ساعاتىنا ونداعان شاقىرىم جىلدامدىقپەن زىمىراپ كەلە جاتىپ, جازاتايىم قۇلاپ قالۋى مۇمكىن بە؟ ارينە, مۇمكىن. تاس جولدىڭ ۇستىندە تايكەڭنەن تۇسسەڭ, دەنساۋلىعىڭا زيان كەلۋى مۇمكىن بە؟ ارينە, مۇمكىن. جەڭىل اتلەتيكادا, كوركەم گيمناستيكادا ءبارى سولاي. ال بوكس – قىزدار تۇگىل جىگىتتەردىڭ ءوزى اينالىسۋعا بەلىن بۋا بەرمەيتىن ونەر. جاتتىعۋ سايىن, جارىس سايىن ىشىنە, باسىنا ءزىلباتپان سوققى تيە بەرسە, دەنساۋلىعىنان نە قالادى؟
كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءۇستىنەن قۇس ۇشىپ وتە المايتىن شەكاراسى ايقارا اشىلعاننان كەيىن شەت ەلدىڭ, ونىڭ ىشىندە ىرگەدەگى قىتايدىڭ مازمۇن-ماعىنادان ادا, ونە بويى ادام ءمۇمكىندىگىنەن تىس, قيال-عاجايىپ كينوفيلمدەرى قاپتاپ كەتتى. قازىرگى جاستار الپامىس پەن قوبىلاندى باتىرلاردى ەستىپ-كورگەن جوق. كەرىسىنشە, ولاردىڭ ارقايسىسى بريۋس لي مەن جان كلود ۆان دام بولعىسى كەلەدى. قىزدار دا سولاي.
– شىعىس جەكپە-جەكتەرىمەن اينالىساتىن قىزدار از ەمەس, – دەيدى قارا بەلبەۋلى كاراتەشى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى ءالىمجان مولداعاليەۆ. – شىعىس جەكپە-جەكتەرىنىڭ كەي تۇرلەرى شابۋىل جاساۋ ءۇشىن ەمەس, قورعانىس ءۇشىن پايدا بولعان. ونىڭ فيلوسوفيالىق ءىلىمى, ىزگىلىك تۇستارى از ەمەس. شىنايى مىقتى ادام, تىلسىم سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن سپورتشى ەشقاشان وزگەگە شابۋىل جاسامايدى. جاپوندىقتاردىڭ جەكپە-جەك ونەرىنىڭ سىرلارىن قىمتاپ, كولەگەيلەپ, كولدەنەڭ كوز, سىرت ادامنان ساقتاۋى دا سوندىقتان عوي. قارا نيەتتى ادامدار ۇيرەنسە, ارينە, قاسىرەت. ال ءبىز جاستاردى العاشقى كۇننەن باستاپ تاربيەلەيمىز. ازىرگە بىزدەن ءتالىم-تاربيە العان سپورتشىلاردىڭ بىلايعى جۇرتقا قيانات جاساعاندارى جوق. ءوز باسىم ءدال وسى سۇراققا ايقىن جاۋاپ بەرۋگە قينالىپ تۇرمىن. مەنىڭشە, ءوزدەرىن-وزدەرى قىسىلتاياڭ كەزەڭدە قورعاۋ ءۇشىن اينالىسقاندارى دا دۇرىس سياقتى كورىنەدى. ءوزىن, وتباسىن, ۇرپاعىن قورعاۋ ءۇشىن. قاي قوعامدا بولسىن كەزدەيسوق وقيعا كەزدەسىپ جاتادى ەمەس پە؟ سونداي كەزدە قىزىمىز بولسىن, ۇلىمىز بولسىن ادىلەت ءۇشىن ارپالىسىپ, ار-نامىسىن قورعاسا, ونىڭ نەسى ايىپ؟!
بوكس ادام دەنساۋلىعىنا قاۋىپتى مە؟ وسى ساۋالىمىزدى كوكشەتاۋلىق بەلگىلى بوكس جاتتىقتىرۋشىسى الەكساندر ۋپاتوۆقا دا قويدىق.
– ون بوكسشى ءبىر جەردە وتىرعان ەكەن, – دەيدى ول. – سەن قويعان ساۋالدى الگى بوكسشىلارعا الدەبىرەۋ قويسا كەرەك. ىشىنەن بىرەۋى: «ارينە, قاۋىپتى», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
– قالعان توعىزى نە دەپتى؟ – دەپ سۇرادىم مەن.
– قالعان توعىزى ما؟ ولار سۇراقتى تۇسىنبەپتى.
ءبىر تاقىرىپقا سان ءتۇرلى كوزقاراس, سان الۋان وي ايتۋعا بولادى. ماسەلەنى قاۋزاي كەلە ءدارىگەردىڭ, پسيحولوگتىڭ, ءتىپتى, بوكس جاتتىقتىرۋشىسىنىڭ ءوزى قىز بالالاردىڭ قاتىگەز سپورتپەن اينالىسقاندارىن قالامايتىندىعىن ايقىن اڭعاردىق. ءسىز نە دەيسىز, قادىرلى وقىرمان؟!
بايقال ءبايادىلوۆ
كوكشەتاۋ