قازاقستان كەڭ-بايتاق دەگەنىمىزبەن, ءىرى قالالار ورنالاسقان ايماقتاردا مىناۋ جالپاق دۇنيەنىڭ تارلىعى بايقالادى. جازىقتاۋ جەردە ورنالاستى دەگەن شىمكەنتىڭىزدە دە سونداي.
جارىقتىق, جەر اقشا بولىپ, ساۋىن سيىرعا اينالىپ تۇرعاندا, تروتۋاردىڭ ءوزىن دە ساتىپ جىبەرگەن «ناشەندىكتەر» كەيىن وسى قالا وسكەندە جاعدايى نە بولادى دەپ ويلاماعان سىڭايلى.
بۇگىندە قالا حالقىنىڭ سانى 1 ملن-نان اسىپ كەتتى. وڭتۇستىكتىڭ اۋە اينالىپ جەرگە ءتۇسەتىن اپتابىندا ىستىق تاباعا قۋىرىلعان جۇرت قۋ جانىن قويار جەر تاپپاي سەندەلىپ قالادى. راس, ساياباقتار بار. بىراق, ۇزاق مەرزىمگە جالعا العان بۇگىنگى زاماننىڭ بايلارى كافە, مەيرامحانادان باستاپ, ءتۇرلى ساۋىق نىساندارىن سالىپ, وكپەسىن ءوشىرىپ تاستادى. بۇرىنىراقتا اكىمدىك تاراپىنان قىزىل سىزىق ءماسەلەسى كوتەرىلگەندە, وسى اعايىندار «كاسىپكەرلىككە شابۋىل جاسالىپ جاتىر» دەپ شۋلاعاننان كەيىن شەندىلەر «اش پالەدەن قاش پالە» بولىپ زورعا قۇتىلعان.
حالىقتىڭ جازىعى قايسى, ولار قايدا بارىپ دەمالۋى كەرەك؟! بۇل ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلە ەدى. مۇقىم ءدۇنيەگە بەلگىلى تۇركيانىڭ قالاي كوركەيگەنىن ءوزى كورىپ كەلگەن جانسەيىت قانسەيىت ۇلى بۇل شەتىن ماسەلەنىڭ ويابىن تاپتى. قالا اۋماعىنداعى يەسىز جاتقان بار شاتقال, قولات, ساي-سالانىڭ ءتىزىمىن الىپ, ولاردى ساياباققا اينالدىرۋدىڭ جولىنا كىرىسىپ كەتتى. ايتقانداي, بۇل جەرلەرگە شاعىن ءبىر قالانى ورنالاستىرۋعا دا بولعانداي ەكەن.
جاقىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقىپ بوكەنباەۆ, وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار ءجانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى مۇحيت وتارشيەۆ جانە شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيسەن جانبوسىنوۆ وتكىزگەن بريفينگتە ءبىراز جايتتارعا قانىقتىق.
قالا اۋماعىنداعى 16,8 مىڭ گەكتار شاتقال جەر كولەمى بولاشاقتا جاسىل ايماققا اينالسا, ءبىرىنشى كەزەكتە 97 گەكتاردا ورنالاسقان 5 شاتقالدى ساياباققا اينالدىرۋ ماقساتىندا كوگالداندىرۋ جۇمىستارى باستالدى. ءىس-شارانىڭ باستى ماقساتى – قالا اۋماعىنداعى قاراۋسىز قالعان شاتقالداردى كوگالداندىرىپ, قالانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ ءۇشىن دەمالىس ورىندارىنا اينالدىرۋ بولماق.
العاشقى باستاما رەتىندە 2017 جىلدىڭ 14 قاڭتارىندا تاسساي تۇرعىن ءۇي الابىندا ورنالاسقان 25 گەكتار شاتقالدى كوگالداندىرۋعا سەنبىلىك ۇيىمداستىرىلىپ, وندا قاراعاي, ارشا, اققايىڭ, ەمەن, شاعان, تالشىن ءجانە تەرەك كوشەتتەرىنىڭ 1718 داناسى ەگىلدى.
وبلىس اكىمى قاتىسقان اتالعان شاتقالعا «شىمسايا» اتاۋى بەرىلىپ, بەلگى تاس ورناتىلدى ءجانە بولاشاق ۇرپاققا جازىلعان حاتتىڭ كاپسۋلاسى سالىندى. بولاشاقتا بۇل ساياباقتا قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ تازا اۋادا تىنىعىپ, دەمالۋى ءۇشىن 6 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتتەرى ەگىلەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, بالالار الاڭشاسى, شاحمات جانە دويبى الاڭى, ۆەلو جولدار مەن تەاترالدىق ساحنا, پوليتسيا بولىمشەسى جانە سپورتتىق جاتتىعۋ الاڭدارى سالىنىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرىلەدى. ساياباققا ەگىلگەن اعاشتاردى قورعاۋ, كۇتىپ-باپتاۋ جانە ءارى قاراي اعاش ەگۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ قالا ماڭىنداعى 5064 گەكتار جەردە قۇرىلعان جاسىل بەلدەۋدى قورعاۋ جانە ءوسىرۋ جۇمىستارىمەن وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار ءجانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قاراستى «جاسىل ايماق» كمم اينالىساتىن بولادى. اتالمىش مەكەمە تۇقىمباعىندا 40-تان اسا اعاش-بۇتا كوشەتتەرى تۇرلەرىنىڭ 3555,6 مىڭ داناسى وسىرىلۋدە. قالانى كوگالداندىرۋ ءۇشىن 2016 جىلدىڭ كۇزىندە 39300 دانا كوشەتپەن قامتاماسىز ەتىلگەن بولسا, شاتقالداردى كوگالداندىرۋعا بيىكتىگى 2,5-3,0 مەتردەن اساتىن ءارتۇرلى اعاش كوشەتتەرىنىڭ 183,5 مىڭ داناسىن تۇقىمباقتان بەرۋگە مۇمكىندىك بار.
الداعى ۋاقىتتا جوسپارعا ەنگەن نەگىزگى 5 شاتقالدىڭ كوگالداندىرۋى ناتيجەسىندە شىمكەنت قالاسىنىڭ اۋاسى ءبىرشاما جاقسارادى. سونىمەن قاتار, دەمالىس ايماقتارىنىڭ سانى ارتىپ, تۇرعىندار ءۇشىن وتە ىڭعايلى كەشەن بولماق.
قازىر شاتقالداردى يگەرۋدىڭ العاشقى كەزەكتەرى باستالىپ كەتتى. سەنبىلىككە وبلىس باسشىسىنىڭ ءوزى قاتىسىپ, كوشەت ەگىپ ءجۇرگەندىكتەن, قالا حالقى بۇل باستامانىڭ ومىرشەڭ بولاتىندىعىنا سەنىپ وتىر. كوشەتتەردىڭ دەنى وڭتۇستىكتەگى تۇقىمباقتاردان الىناتىندىعىن ايتتىق. ياعني, مەملەكەت قارجىسى ىسىراپ بولمايدى. وبلىس اكىمى ەل ءۇشىن كەرەك ءدۇنيەگە دەمەۋشىلەر تابىلاتىنا سەنىم بىلدىرگەن.
«وڭتۇستىك – ۇلىستىڭ ۇيتقىسى» دەپ بەكەر اتامايدى عوي. حالىققا كەرەك ىستە ەلىن شىنايى سۇيەتىن, قولىنان كەلگەن كومەگىن ايامايتىن اقبەرەن جىگىتتەر بولادى. سونداي جىگىتتەردىڭ سويى – وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى قايرات بالابيەۆ «ەگەمەننىڭ» تىلشىلەر قوسىنىنا قوڭىراۋ شالدى. كەزدەستىك.
– وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ەلىمىزدە ازىرگە قولعا الىنباعان تىڭ جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتىر, – دەدى ول. – جۇرت قاتتى قۋانۋدا. ءبىز دە كاسىبىمىزدەن ءناسىپ تاۋىپ, از-كەم دۇنيە قۇراساق, اۋەلى اللا, سوسىن ەل مەن ەلباسىنىڭ ارقاسى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن قولعا الىنىپ جاتقان شاراعا سىرتتان قاراۋىل بولىپ قاراۋعا ازاماتتىعىمىز جىبەرمەيدى. وبلىس اكىمىنىڭ باستاماسىن قولداپ, ءبىر شاتقالدى ساياباققا اينالدىرۋدى تاۋەكەل دەپ موينىما العالى تۇرمىن.
زاماننىڭ تار ۋاقىتىندا اسانباي اسقاروۆ قالاداعى ەڭ ءىرى دەندروباقتى ىسكە قوستى. قازىر قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامان. شىمكەنت كوز الدىمىزدا ەرتەگى قالاعا اينالىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «شىمكەنت قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى قالاسى بولادى» دەپ باعا بەردى. ەلباسى ەلدى وركەندەتۋگە كاسىپكەرلەردى ۇنەمى شاقىرىپ كەلەدى. ال, مەن شىمكەنتىمىز گۇلدەنە بەرۋ ءۇشىن وسىنداي شەشىم قابىلدادىم.
جاساعان ءىسىمىزدى ەشكىم ەشقايدا كوتەرىپ كەتپەيدى, ەل يگىلىگىنە قالادى. جالپى, جانسەيىت قانسەيىت ۇلىنىڭ وبلىس اكىمى بولىپ تاعايىندالعاننان بەرى جاساپ جاتقان جۇمىستارى كوز الدىمىزدا. «وڭتۇستىك اۋىل شارۋاشىلىعى, كوكونىس ءونىمدەرىنىڭ ورتالىعىنا اينالادى» دەگەن ءسوزى بارىمىزگە ۇنادى. بۇل ءسوزدى جاي ايتىپ قويماي, ءار اۋدان, قالانىڭ دامۋ تۇجىرىمداماسىن جاساتىپ جاتىر.
ەل ءۇشىن وسىنداي پايدالى جۇمىستار جاساپ جاتقان وبلىس باسشىسىنا جوبالارىنىڭ ىسكە اسۋى ءۇشىن ءبارىمىز كومەكتەسۋىمىز كەرەك. ءبىر شاتقالدى ساياباققا اينالدىرۋدى موينىما الاتىندىعىمدى ايتتىم. ەندى وبلىس كاسىپكەرلەرىن وسى ءىستى اياعىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ساۋاپتى ىسكە شاقىرامىن.
اقەدىل جىگىت وسىلاي دەيدى. قاتتى قۋاندىق. ەل ساۋلىعىن ويلاعان, سول ءۇشىن قولعا الىنعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولىنا قاراي بەرۋگە بولمايدى.
وڭتۇستىكتىڭ ايتۋلى ازاماتى ەندى ەل ءۇشىن قاجەت تاعى ءبىر ءۇلكەن شارۋانى كاتەپتى قارا نارداي موينىنا الدى. شاتقالداردى ساياباقتارعا اينالدىرۋ – وبلىس اكىمىنىڭ تىكەلەي مىندەتى ەمەس, ۇلت ساۋلىعى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان ساۋاپتى جۇمىس. قايرات راقىم ۇلى دا بارلىق كاسىپكەرلەر سەكىلدى نەسيە الىپ جۇمىس جاساۋدا. بىراق, دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن بىتەتىن ىسكە ەل دەگەن جىگىتتەردىڭ كومەگى كەرەك. ءوزىنىڭ باستاماشى بولىپ, ارىپتەستەرىن شاقىرۋىنىڭ ءمانىسى دە وسى.
باقتيار تايجان,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى