ۇلتتاردى ۇيىستىرعان ءۇش يگى ءىس

ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كى­تاپحانادا حا­لىق­ارالىق تۇركى اكا­دەمياسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ءۇش بىردەي ايتۋلى شارا ءوتتى. تۇركى-تىلدەس حالىقتاردىڭ اتاجۇرتى سانالاتىن قازاقستان ەلور­داسىنداعى جيىنعا قازاق زيالىلارىمەن قاتار, باتىس پەن شىعىستان, تۇستىك پەن تەرىسكەيدەگى ءتۇبى ءبىر تۋىس حالىقتاردىڭ زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. شارا بارىسىندا ەڭ الدىمەن «جويىلۋ قاۋپىندەگى تۇركى تىلدەرى» اتتى كوپتومدىق ەڭبەكتىڭ تۇساۋى كەسىلدى. ودان كەيىن اكادەميانىڭ ەلباسىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەيا­سىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ­نەن ۇعىندىرۋ ماقساتىندا ءجۇ­زەگە اسىرىلعان «ءتاڭىرتاۋدان وتۇكەنگە دەيىن: ۇلى دالا كوش­پەن­دىلەرىنىڭ تاريحي-مادەني قازى­نالارى» اتتى ءىى حالىقارالىق ەكسپە­ديتسياسىنىڭ عىلىمي جاڭا­لىق­تارى مەن ناتيجەلەرى جاريالانىپ, ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماسىنا ارناپ تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلم جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى.

تۇركىگە ورتاق ءتورت تومدىق

يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «حالىقارالىق انا ءتىلى كۇنى» دەپ جا­ريالانعان 12 اقپان قارساڭىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باسىلىپ شىققان بۇل سۇبەلى ەڭبەك ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن. تۇركيالىق پروفەسسور سۋەر ەكەردىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ىسكە اسقان جوباعا الەمنىڭ 26 ەلىنەن 130 عالىمنىڭ 132 زەرتتەۋى توپتاستىرىلعان. ال ما­قالالار اعىلشىن, تۇرىك, ورىس, قازاق, وزبەك جانە باسقا دا تىلدەردە جازىلعان. ءتۇرلى-ءتۇستى فوتوسۋرەتتەرمەن كوركەم بەزەندىرىلگەن كوپتومدىقتى وقىرمان قاۋىمعا تانىستىرعان اكادەميا باسشىسى تۋىس حالىقتاردىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتەتىن مۇنداي تۋىندىنى باسىپ شىعارۋ باستاماسى يۋنەسكو-نىڭ ارنايى باعدارلاماسى اياسىندا ورىندالىپ وتىرعاندىعىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى رەتىندە تانىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «ەلباسىمىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى تۇعىرلى ەتىپ, حالقىمىزدىڭ ماڭگىلىك مۇراتتارعا قول جەتكىزۋ جولىندا ۇلى ماقساتتارعا جەتە­لەيتىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جاريا ەتكەنى ءمالىم. ونىڭ ءتۇپ-توركىنى ءتۇبى ءبىر تۋىس, تۇركى حالىقتارىن ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرۋدى مەڭزەيدى. سونىمەن قاتار, تۇركى الەمىنىڭ اقساقالىنا اينالعان ەلباسىمىزعا بۇكىل تۇركى جۇرتى تىلدەر مەن مادەنيەتتەردى ساقتاۋ تۇرعىسىنان مول ءۇمىت ارتاتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, بىزدەردىڭ تاريح قويناۋىنىڭ تەرەڭىندە جاتقان وتكەنىمىزدى تانىپ, بىلۋدە بۇگىنگىدەي شارانىڭ ماڭىزى زور», – دەدى د.قىدىرالى. سونداي-اق, شارا اياسىندا ءسوز العان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ وكىلەتتى كەڭەس توراعاسى, پروفەسسور مۇسا يىلدىز بەن باشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, جوبا جەتەكشىسى سۋەر ەكەر كىتاپتىڭ جازىلۋ تاريحىن اڭگىمەلەپ, تاعدىرلى تىلدەردى زەرتتەۋ مەن قورعاۋ جايلى پايىمدى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. اڭگىمە بارىسىندا جيناققا زەرتتەۋلەرى ەنگەن مامانداردىڭ الەمنىڭ ءتۇرلى ەلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە, عىلىمي ۇيىمدارىندا جۇمىس ىستەيتىنى بەلگىلى بولدى. ال ولاردى تاۋىپ, تانىپ, ۇجىمدىق ەڭبەككە جۇمىلدىرۋدا بايلانىس تەتىگى رەتىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءوزىن قاجەتكە جاراتا بىلگەن. «ءبىز وسى كىتاپقا ماتەريالدار ازىرلەۋ بارىسىنداعى سوڭعى بەس جىل ىشىندە الەمگە تارىداي شاشىلعان تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرىنەن باس-اياعى 10 مىڭنان استام دەرەك جينالدى», – دەدى س.ەكەر. سونداي-اق, القالى جيىندا تۋىس حالىقتاردىڭ اتىنان تىلەك­تەستىگىن ءبىلدىرىپ, ءسوز سويلەگەندەر قاتا­رىندا مەملەكەت قايراتكەرى مىر­زاتاي جولداسبەكوۆ پەن استا­نادا تۇركى كەڭەسى اقساقالدار كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ بۇرىن­عى تۇرىك ءداۋىرىنىڭ اسقاق وركە­نيەت بولمىسىن تانىتاتىن زەرت­تەۋلەردىڭ بۇگىنگى ءبۇتىن تۇركى الەمى ءۇشىن زور ماڭىزعا يە ەكەنىن ايتتى.

تۇپكى تاريح ارقىلى تۇركىلىك ءتۇسىنىسۋ

جيىننىڭ ەكىنشى بولىگىندە وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا حالىقارالىق ەكسپەديتسيانىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن ساپاردىڭ قورىتىندىسى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى. الدىمەن «ءتاڭىرتاۋدان وتۇكەنگە دەيىن: ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ تاري­حي-مادەني قازىنالارى» اتتى ءىى حالىقارالىق ەكسپەدي­تسياسىنىڭ مۇشەسى, موڭعولياداعى «شيۆەەت ۋلاان» قورىمىنداعى ارحەو­لو­گيالىق قازبا جۇمىس­تارىنا جەتەكشىلىك ەتكەن ءناپىل بازىل­حان ارنايى بايانداما جاسادى. «اتالعان كەشەندە ارحەو­لو­گيا­لىق زەرتتەۋ, جالپى قۇرى­لىمدىق ءبىتىمىن انىقتاۋ ماقساتىن­دا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا 2 اي بويى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىز­دى. باستى ماقساتىمىز قورىم­نىڭ قۇرىلىمىن انىقتاۋ ەدى. ءويت­كەنى, بۇل – كونە تۇركى ءداۋىرىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى جاعىنان قايتالانباس ەرەكشە كەشەنى. قوس وزەننىڭ قو­سىلعان تۇسىنداعى شارباقتى, دۋالدى تاۋدىڭ قاق ورتاسىنداعى بيىكتە ورنالاسقان «شيۆەەەت ۋلاان» عۇرىپتىق كەشەنىندەگى تۇعىر تاستا 60-تان استام تاڭبا مەن 30-عا جۋىق تاس ءمۇسىن بار. جالپى اۋماعى 120ح45 مەتردى قۇرايتىن قۇرىلىس كەشەنى تاسپەن قالانعان, ءتورتبۇرىشتى سوزىلىڭقى ءپىشىندى 11 كىشىگىرىم مۇنارالى قامال قابىرعالاردان تۇرادى. ودان بولەك, باس قۇرىلىستىڭ 8 قىرلى بولىگىنىڭ ءتورتبۇرىش تەكشە ىرگەتاستى بولعانىن انىقتادىق. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ بارىسىندا 9 ادام بەينەلى, 4 جىرتقىش اڭ بەينەلى, 1 قوزىلى قوي بەينەلى, 3 قوشقار بەينەلى تاس مۇسىندەر دە تابىلدى. مۇنىڭ ءبارى دە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتۇبى ءبىر تۋىستىعىن ايگىلەپ, تاريحىمىزدى تاني تۇسۋدە ەرەكشە ماڭىزعا يە قۇندىلىقتار ەكەنى ءسوزسىز», – دەدى ن.بازىلحان. وسى تۇستا, تۇعىرتاستىڭ تاري­حىنا توقتالعان اكادەميا باس­شىسى تۇركى تايپالارىنىڭ تاڭبا­لارى قاشالعان ماڭگى تاس – ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ءماڭ­گىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ايقىن كورىنىسى جانە بابالار مۇراتىنىڭ ۇلى دالادا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە قايتا جاڭعىرعانىن كور­سە­تەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بۇل عۇرىپتىق كەشەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن فين, ورىس, موڭعول زەرتتەۋشىلەرىنىڭ تاراپىنان زەرتتەلگەن. دەسەك تە, العاش ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋگە اكادەميا ۇيىتقى بول­عان ەكسپەديتسيالىق توپ ەكەن­دىگى ايرىقشا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق.

ارال تاعدىرىنا اراشا

تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ۇيىمدارى ەندىگى جەردە ءتۇپ-تامىرىمىزدى تەرەڭنەن تانىتاتىن تاريحي قۇندىلىقتاردى قۇنتتاپ, جادىگەرلەردى زەرتتەپ, زەردەلەۋدەن بولەك, ادامزاتقا ورتاق پروبلەمالاردى دا اشىق الاڭداردا تالقىلاۋعا مۇرىن­دىق بولماق. اسىرەسە, تۇركى اكادەمياسىنىڭ «ارال تەڭىزى: وتكەنى, بۇگىنى جانە كەلەشەگى» دەگەن اتاۋمەن ارنايى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, ءتۇيىندى تارقاتۋ ماقساتىمەن تاقىرىپتى تالقى­لاۋعا ۇسىنۋى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, قولداۋىنا يە بولدى. فيلمدە اپات ايماعىن باقىلاۋعا الىپ, ارالدى قۇتقارۋعا باعىتتالعان ناقتى قادامدار مەن ولاردىڭ ناتيجەلەرى جونىندە, ونىڭ ىشىندە سولتۇستىك ارالدى (كىشى ارال) قايتا قالپىنا كەلتىرۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلى باياندالادى. مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرلەرى مەن شەت ەلدەردەن كەلگەن كورنەكتى عالىمدار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءفيلمدى تاماشالاعاننان كەيىنگى تالقى­لاۋدا ءسوز العان تۇركى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ابزال ساپاربەك ۇلى سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى تۇيىندەردى تارقاتۋعا تۇركى كەڭەسى دە اتسالىسا باستايتىندىعىن ءمالىم ەتتى. «سەبەبى, سۋ – ستراتەگيالىق ما­ڭىزعا يە, ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك قۇندىلىعى شەكسىز ءتىر­شىلىك كوزى بولعاندىقتان, تۇركى كەڭەسى دە ارال ماسەلەسىنە اتسالىساتىن بولادى. سونىمەن قاتار, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى شەكارالىق وزەن, كولدەردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا دا مۇمكىندىگىنشە جاعداي جاساۋعا مۇددەلىمىز», – دەدى ول. سونىمەن قاتار, تىڭ تۋىندىنى تانىستىرۋ راسىمىندە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى, حالىقارالىق ماناس قىرعىز-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى وسموناكۋن يبرايموۆ وركەنيەتتى قوعامدى الاڭداتقان اپاتقا قاتىستى ءوز ويلارىمەن ءبولىسىپ, ارنايى بايانداما جاسادى. سالتاناتتى شارا سوڭىندا اكادەميا باسشىسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانانىڭ ديرەكتورى ءۇ. مۇڭالباەۆاعا تۇساۋى كەسىلگەن ءتورت تومدىق تۋىندىنى تارتۋ ەتىپ, وسى ەڭبەكتىڭ جارىق كورۋىنە جەتەكشىلىك ەتكەن م. يىلدىز بەن س. ەكەردى, عالىم ن. بازىلحان مەن تيكا-نىڭ استاناداعى وكىلى ا.چاعلاردى «تۇركى دۇنيەسىنىڭ ىقپالداستىعى مەن دامۋىنا جانە تۇركىتانۋلىق زەرتتەۋلەرگە قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن» دەگەن قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتادى. نۇرلىبەك دوسىباي, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»