قازاق – ەجەلگى زاماننان بەرى جۇيرىك ات ءمىنىپ, تازى جۇگىرتىپ, وزدەرىنشە سەيىل-سەرۋەن قۇرعان حالىق. سونداي-اق, ۇلتىمىزدىڭ قانىندا قۇس سالۋ ونەرى دە قالىپتاسىپ, عاسىرلار بويى ەرەكشە سيپاتقا يە بولعان. بۇل – ءبىر جاعىنان ۇلت تۇرمىسىنىڭ تۇزەلىپ, ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋىنا دا سەبەپشى بولعان اسىل تەكتى ونەر.
ەرتە كەزدە قيادا باپتانعان قىران قۇس قاسقىر, ءتۇلكى, سىلەۋسىن, ءىلبىس سياقتى جىرتقىش اڭداردى اياعىنىڭ استىنا ءبۇرىپ, تاۋ-تاستى قيالاپ اۋلاعان. ارينە, ءتۇز تاعىسىنىڭ تەرىسى اسا باعالى. ودان ون بارماعى قىنالى ىسمەر قازاق ايەلدەرى بورىك, ىشىك, تىماق سەكىلدى قۇندى كيىمدەر تىگىپ, ونى تۇرمىستىق يگىلىككە جۇمساعان. كوپتەگەن ادەبي شىعارمالاردا سۋرەتتەلەتىن قۇندىز بورىك, تۇلكى تىماق دەيتىن تەڭەۋلەر دە وسى ءبىر قايماعى بۇزىلماعان ءداستۇردىڭ جەمىسى. ول زاماندا مۇنداي باعالى اڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن كيىمدەردى ەلگە قادىرلى ازاماتتار عانا كيگەن دەسەدى. اۋقاتتى وتباسىلار قىزىن ۇزاتقاندا دا جاساۋىنا وسى ءبىر باعالى زاتتاردى قوسقان دەگەن اڭگىمەلەر بار.
القيسسا, وتكەن كۇنگە, سوناۋ زامانعا از-كەم شەگىنىس جاسادىق. كەشە وسى ءبىر قۇندىلىعىمىز ورنىندا ەدى, بۇگىن قانداي دەيتىن ماسەلە توڭىرەگىندە دە ويلاسۋدى ماقۇل كوردىك.
بۇگىندە قۇس سالۋ ونەرى كەنجەلەپ بارادى. ارنايى ناتۋراليست-قۇسبەگىلەر بولماسا, قازىر بۇل ءداستۇردى ەشكىم دە قولداپ-قۋاتتامايتىن سەكىلدى. قۇس سالۋ ونەرىن ارنايى تۇسىرىلگەن فيلمدەردەن عانا تاماشالايتىن بولعانبىز قازىر. قىران قۇستىڭ تەگى مەن ءتۇبىرىن كىتاپتاردان عانا وقيتىن بولدىق. قازاق رۋحانياتىندا دا داعدارىس سەكىلدى, وسى ءبىر بەكزات ونەردى ناسيحاتتاپ, بۇكىل قاسيەتىن حالىققا تانىتاتىن شىعارمالار جازىلماي كەلەدى. ابايدىڭ «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا...» دەپ باستالاتىن ءبىر عانا سۇيەكتى شىعارماسى عاسىر بويىنا ۇلتتىڭ ۇلىلىعىن, ءداستۇرى مەن سالتىن ناسيحاتتاپ كەلدى.
مىسالى, 1269 جىلى يتاليادان شىعىپ, قازاق دالاسىن كوكتەي ءوتىپ, قاراقورىمداعى قۇبىلاي حاننىڭ ورداسىنا بارعان ۆەنەتسيالىق اتاقتى ساياحاتشى ماركو پولو ءوزىنىڭ «الەمدەگى قيلى وقيعالار» دەگەن كىتابىندا «دالالىقتاردىڭ ءار ۇيىندە ءبىر-بىردەن بۇركىت بار. ولار ونىمەن اڭ اۋلايدى, ساياتشىلىق جاسايدى, بوي سەرگىتەدى», دەپ جازادى. ساياحاتشىنىڭ جازباسىن نەگىزگە الساق, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ وسىدان سەگىز عاسىر بۇرىن-اق قىران باپتاپ, قۇس سالعانىن اڭعارامىز. سونداي-اق, تاريحتا شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشى حاننىڭ ءۇش مىڭعا جۋىق قىراندى باپتاپ ۇستاعانى تۋرالى دەرەك بار. ابىلاي حان دا بەس ءجۇز بۇركىت پەن ءۇش جۇزگە جۋىق سۇڭقار مەن قارشىعانى باپتادى دەلىنەدى. حالقىمىزدىڭ شوقان ءۋاليحانوۆ, ۇكىلى ىبىراي, اقان سەرى, جاياۋ مۇسا سەكىلدى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى دە قۇس سالۋ ونەرىنەن قۇرالاقان بولماعان. ارينە, ءاربىر اڭىز بەن دەرەكتىڭ استارىندا اقيقاتتىڭ بولاتىنى بەلگىلى.
ءتىپتى دانىشپان ابايدىڭ قۇس سالىپ, وسىناۋ بەكزات ونەردى باعالاپ وتكەنى ەشبىر كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. ەجەلگى قۇس سالۋ ونەرى بۇگىنگى قازاقتاردىڭ اراسىندا جىرعا بەرگىسىز اڭگىمە بولىپ ايتىلادى. قازىر سول ءبىر كيەلى ونەرگە, تەكتى قۇسقا دەگەن حالىقتىڭ كوزقاراسى قانداي؟..
ارينە, بۇل ونەردى مۇلدەم ۇلت بولمىسىنان الاستالدى دەۋگە بولمايدى. بىراق, كەنجەلەپ قالعانى راس. دەگەنمەن, ءبىراز جىلدان بەرى الماتى وبلىسىندا «سونار», اقمولا وبلىسىندا «قانسونار», قاراعاندى وبلىسىندا «سالبۋرىن» سەكىلدى ساياتشىلىق ونەردى ناسيحاتتايتىن سايىستار وتكىزىلىپ كەلەدى. كەيىننەن بۇل يگى شارا جامبىل وبلىسى جامبىل اۋدانىنىڭ ايشا ءبيبى اۋىلىندا ءوز جالعاسىن تاپقان بولاتىن.
دەگەنمەن, قىران باپتايتىن ارنايى ماماندار بولماسا, كوپ جاعدايدا قاراپايىم حالىق بۇل ماسەلەگە قىزىعۋشىلىق تانىتا بەرمەيدى. بەرەن مىلتىق, قۇماي تازى, جۇيرىك ات, سۇلۋ جار سەكىلدى جەتى قازىنا قۇندىلىعىنىڭ ساناتىنداعى قىران ءبۇركىت تە ۇلتىمىزدىڭ قاسيەتىن ايعاقتايتىن ەرەكشەلىكتەردىڭ ءبىرى ەدى. ال, مۇنداي ەرەكشەلىك ءومىر بويى ۇلتتىڭ بولمىسى مەن جانىندا جاساۋى ءتيىس.
كورنەكتى عالىم الكەي مارعۇلان قۇسبەگىلىك ونەردى ۇلتتىڭ بيىگى رەتىندە باعالاعان ەكەن. ءتىپتى قىران قۇستى «تاريحي ەسكەرتكىش» دەپ تە ايتقان. سول ءبىر ۇلتتىق ونەرىمىز بۇگىندە شوۋعا اينالىپ بارا جاتقانداي ما قالاي؟
حاميت ەسامان
جامبىل وبلىسى