قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە رەتىندە جۇمىسىن باستادى
ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىن بارلىق سالالاردا تولايىم تابىستارىمەن قارسى العان سوڭ, بيىلعى جىلدىڭ باسىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا بولدى. 3 قاڭتاردا قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى قۇقىعىندا كەڭەستىڭ 2017 جىلعى ءبىرىنشى وتىرىسىنا قاتىستى.
وتىرىس بارىسىندا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017 جىلعى قاڭتار ايىنا جۇمىس باعدارلاماسى بەكىتىلدى. وتاندىق دەلەگاتسياعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋاقىتشا سەنىمدى وكىلى بارلىباي سادىقوۆ جەتەكشىلىك ەتتى.
سول كۇنى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى – اقش, بوليۆيا, جاپونيا, يتاليا, قازاقستان, قىتاي, مىسىر, رەسەي, سەنەگال, ۋكراينا, ۋرۋگۆاي, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, شۆەتسيا جانە ەفيوپيا ەلدەرى دەلەگاتسيالارى باسشىلارىنىڭ ءداستۇرلى كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مۇشەلەرىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە ب.سادىقوۆ وسى ورگاننىڭ جۇمىسىنداعى پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جانە سەنىم شارالارىن نىعايتۋ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, داۋ-جانجالدى رەتتەۋ جانە حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى ارەكەت ەتۋ سياقتى قازاقستان ءۇشىن باسىمدىققا يە ماسەلەلەردى اتاپ ءوتتى. وسى تۇرعىدا ول قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسىدان 25 جىل بۇرىن بۇۇ قابىرعاسىندا جاريالانعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى شاقىرۋ تۋرالى باستاماسىنىڭ تابىستى ىسكە اسىرىلعاندىعىن جانە وسى ۇنقاتىسۋ فورۋمىنىڭ ازيا قۇرلىعىندا قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ ايتتى. وتاندىق ديپلومات قازاقستان باسشىسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ وزەكتىلىگىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ, 2045 جىلى بۇۇ قۇرىلۋىنىڭ 100 جىلدىعىنا يادرولىق قارۋسىز, سوعىسسىز جانە داۋ-جانجالسىز الەم قۇرۋعا بىرلەسىپ كۇش-جىگەر جۇمساۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى.
كەشە سيرياداعى (ەلدەگى حيميالىق قارۋمەن بايلانىستى احۋال) جانە يراكتاعى (گۋمانيتارلىق اسپەكت) جاعداي بويىنشا كەڭەستىڭ جابىق كونسۋلتاتسياسى بولدى.
ايدىڭ نەگىزگى ءىس-شارالارىنىڭ ءبىرى وسى جىلدىڭ 10 قاڭتارىنا جوسپارلانعان بۇۇ قك-ءنىڭ «داۋ-جانجالداردىڭ الدىن الۋ جانە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ» تاقىرىبىنداعى جوعارى دەڭگەيلى اشىق پىكىرتالاستارى بولماق, ولاردىڭ بارىسىندا كەڭەس مۇشەلەرى وزدەرىنىڭ وسى سالاداعى باسىمدىقتارى مەن بۇۇ جاڭا باسشىلىعىنا قولداۋلارىن بىلدىرەدى دەپ كۇتىلۋدە. پىكىرتالاستارعا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش پەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ بىرقاتار باسشىلارى, سونىڭ ىشىندە قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ قاتىسادى.
17 قاڭتاردا تۇراقتى وكىلدەر دەڭگەيىندە تاياۋ شىعىستاعى جاعداي, سونىڭ ىشىندە پالەستينا ماسەلەسى بويىنشا توقسان سايىنعى ءداستۇرلى اشىق پىكىرتالاستار وتەدى.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس, جىلدىڭ العاشقى ايىندا بريفينگتەر مەن جابىق كونسۋلتاتسيالار بارىسىندا يەمەن, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, ورتالىق افريكا رەسپۋبليكاسى (وار), سۋدان (سونىڭ ىشىندە دارفۋر جانە ابەي پروۆينتسيالارىنداعى) جانە وڭتۇستىك سۋدان, باتىس افريكا جانە ساحەل, مالي, چاد, سومالي, كيپر, كولۋمبيا ەلدەرى مەن وڭىرلەرىندەگى احۋال, سونداي-اق, يران يادرولىق باعدارلاماسى بويىنشا 2231 قارارىن ورىنداۋ ماسەلەلەرى تالقىلانادى.
قازاقستان توراعالىعىمەن سومالي مەن ەريترەيا جونىندەگى جانە تەرروريستىك توپتارمەن كۇرەس جونىندەگى بۇۇ قك كوميتەتتەرىنىڭ وتىرىستارى وتەدى.
2017 جىلعى قاڭتار ايىندا كيپردەگى جانە وار-داعى احۋال, سونداي-اق, قك مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا پاتۋالاستىققا قول جەتكىزىلگەن جاعدايدا سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنداعى حيميالىق قارۋمەن بايلانىستى احۋال بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جوسپارلى قارارلارى قابىلدانادى دەپ كۇتىلۋدە.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسى – بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسى بويىنشا, حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ باستى جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن جانە تۇراقتى جۇمىس جاسايتىن ورگان سانالادى. ال ەلىمىزدىڭ وعان سايلانۋى – قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلى مەن ەڭبەگىنىڭ مويىندالۋى دەگەن ءسوز. ويتكەنى, ەلىمىز بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپسىزدىك پەن ورنىقتى دامۋدى جاقتايتىنىن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بارىندە ءوزىنىڭ ناقتى ىستەرىمەن دالەلدەپ كەلەدى, دالەلدەي بەرمەك.
وتكەنگە شامالى شولۋ جاسايتىن بولساق, قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋعا نيەتى جونىندە 2010 جىلى جاريا ەتكەن بولاتىن. ءۇش جىلدان كەيىن استانا ءوز ۇمىتكەرلىگىن سۇيەمەلدەۋ ماقساتىندا رەسمي ناۋقاندى باستادى. ناۋقان قازاقستاننىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنا نەگىزدەلدى, سوعان سايكەس حالىقارالىق ۇيىمدارعا بەلسەندى قاتىسۋى ەلدىڭ ۇلتتىق ءمۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ جانە بارىنشا تانىمالدىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولدى. سونداي-اق, كەڭەسكە مۇشەلىك وڭىرلىك جانە جاھاندىق سىرتقى ساياساتىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلادى.
وسى ناۋقان اياسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتورت باسىم سالالارى – ازىق-ت ۇلىك, سۋ, ەنەرگەتيكا جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قوسا العاندا, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىمەن بايلانىستى ترانسۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنەدى. قازاقستان مۇشەلىگى بارىسىندا ءوزىنىڭ جەكە ءتاجىريبەسىنە قاراي وتىرىپ, وسى سالالاردى باستى نازاردا ۇستايدى. سونىمەن بىرگە, كەڭەسكە مۇشەلىك ءمارتەبەسى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە باستى سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سەرىكتەس رەتىندە ءوز ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋعا, حالىقارالىق كەلىسسوزدەردە پوزيتسياسىن نىعايتۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا بايلانىستاردى رەتتەۋگە جانە ءداستۇرلى بايلانىستاردى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا جول اشادى.
وتكەن جىلدىڭ 28 ماۋسىمى قازاقستان ءۇشىن ەل ومىرىندەگى ەرەكشە ماڭىزدى داتا رەتىندە تاريحتا قالادى. سەبەبى, نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا وتكەن داۋىس بەرۋدىڭ ناتيجەسىندە وعان قاتىسقاندار اراسىنان 138 مەملەكەت قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن قولدادى. ال قازاقستاندىق ءوتىنىمنىڭ جالعىز باسەكەلەسى – تايلاند كورولدىگى ءۇشىن 50-دەن استام مەملەكەت داۋىس بەرگەن بولاتىن. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولۋ باستاماسى العاش رەت 2013 جىلى قازاقستاننىڭ بۇۇ مۇشەلىگىنە 20 جىل تولۋى قارساڭىندا كوتەرىلگەن ەدى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي, قازاقستاننىڭ بۇۇ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرىمەن جەمىستى ءارى تىعىز قارىم-قاتىناستارى ەسەپكە الىنا كەلىپ, سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءرولى ەسكەرىلە وتىرىپ, ءوز الدىنا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە سايلانۋ مىندەتىن قويدى.
وسىعان بايلانىستى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان ورتالىق ەۋرازياداعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ دىڭگەگى بولۋعا, بەيبىتشىلىكتى ورنىقتىرۋعا جانە حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ءىلگەرىلەتۋگە سەنىمدى ارىپتەس بولۋعا ۇمتىلادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋعا تالپىنۋدىڭ نەگىزىندە دە ءدال وسى ماقسات جاتىر», دەپ اتاپ وتكەن ەدى سوندا. قازاقستاندىق ديپلوماتيا العا قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جان-جاقتى ءارى قىزۋ جۇمىستارعا كىرىستى. بەدەلدى ۇيىمنىڭ قۇرىلىمىنا مۇشە بولۋ ءۇشىن كەمىندە 193 مەملەكەتتىڭ 129-ىنىڭ سەنىمىن الۋ كەرەك بولاتىن.
ال مۇنداي مۇشەلىكتەن قازاقستان نە ۇتادى دەگەنگە كەلسەك, بۇل – ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى ءيميدجىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن بەيبىت دامۋ جولىن تاڭداعان قازاقستاننىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك باستامالارىن الەمدىك قوعامداستىق مويىنداپ كەلەدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنداعى تۇڭعىش شەشىمى – سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە الەمدەگى 4-ءشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ تۋرالى جارلىعى بولدى. سونداي-اق, ەلىمىز 2009 جىلى ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
وسى باستامالاردىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ بەدەلىن ارتتىرىپ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى تىڭ باستامالاردى ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشتى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك باعىتىنداعى قازاقستاندىق باستامالار ەلىمىزدى كوشباسشىعا اينالدىردى. بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قازاقستان كانديداتۋراسىن جاقتاپ داۋىس بەرۋى دە سونىڭ ايعاعى. سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ بۇۇ رەسمي قۇجاتى رەتىندە تىركەلۋىنىڭ ءوزى دە بۇل جەڭىستىڭ جولىن جاقىنداتقانى انىق. قازاقستان ەندى وسىناۋ كوشباسشىلىق ۇستانىمىن ءارى قاراي بەلسەندى تۇردە ىلگەرىلەتەتىن بولادى. كەڭەسكە مۇشەلىكتى قازاقستاننىڭ وڭىرلىك قانا ەمەس, عالامدىق قاۋىپسىزدىككە قوسقان ۇلەسىنىڭ باعالانۋى دەپ قاراعان ءجون.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»