قىزىل ساندىق (ەسسە)

  اۋىل مەنىڭ ادەمى ەستەلىگىمە اينالعالى قاي زامان؟ مەن ەندى اۋىلدىق ەمەسپىن. ۋربانيزاتسيا يلەۋىندەگى جانكەشتى قالالىقپىن. تاق-تۇق ءسوز, تام-تۇم سەزىم, ءبارى تاق-تۇق, تام-تۇم... اسپاننىڭ ءتۇسىن ۇمىتىپ قالدىم با دەپ قورقام,  سەبەبى, دالادا جۇرگەننەن گورى كومپيۋتەرگە ۇڭىلەتىن كەزىم كوپ, شىلدەنىڭ شىلىڭگىر تۇنىندە باقالاردىڭ  انىن تىڭداپ جاتىپ, ماساحانادان باستى شىعارىپ قويىپ جۇلدىز ساناۋدى دوعاردىم, ويتكەنى بالالىقپەن الدەقاشان قوشتاسقام, اجەمنىڭ جانىندا وتىرىپ, ەرتەگى وقىمايمىن, ەرتەگى كەيىپكەرىنىڭ تاعدىرىن كەشۋدى ارماندامايمىن. ويتكەنى اجەم قايتىس بولدى. ءومىر ەرتەگى ەمەس ەكەن. اسىرەسە قالالىق ادامنىڭ جانكەشتى ءومىرىنىڭ ەرتەگىگە تۇك قاتىسى جوق دەسەم سەنەسىز بە؟ كادىمگى قالالىقتارشا ءجۇرىپ-تۇراتىن, سۋىقتاۋ امانداسىپ, از-كەم عانا ءجون سۇراساتىن ادەت اۋىلدان شىقسا دا, قاعىنان جەرىگەن قۇلانداي اڭقىلداق مىنەزدەن جەرىنىپ كەتكەن كوبىندە بار شىعار. مەن دە وڭاشادا «اۋىلعا بارعاندا انا تۋىسىمدى نەمەسە مىنا كورشىمدى كورسەم وعان ايتار ەم...» دەپ اڭقىلداماقشى بولام دا, اۋىلعا بارعاندا ەشكىمگە ەشتەڭە ايتپاعان كۇيى جونىمە كەتەمىن.  اجەم ولگەلى اۋىلعا وتە سيرەك قاتىنايمىن. استانا-شىمكەنت ارالىعىن ءجۇرىپ وتكەن سوڭ شىمقالادان ماقتا وسىرەتىن ءبىزدىڭ كەنتكە دەيىن تاكسي ۇستايمىن. بەكەتتەن تۇسكەن سوڭ تاعى دا ۇيگە دەيىن كولىك جالداپ, ءدال قاقپانىڭ الدىنان ءتۇسىپ, ۇزىندىعى ەكى مەتر بولاتىن قاقپامىزدى اشىپ ۇيگە كىرىپ كەتەمىن. «اۋىلعا كەلە جاتىرمىن, اۋىلعا كەلدىم مىنە» دەپ جان-جاعىما جار سالىپ كورمەپپىن. بىراق, ءبىر-ەكى ساعاتتان كەيىن «قالادان كەلگەن قىزبەن» سالەمدەسۋگە اۋىل ادامدارى وزدەرى-اق جەتەدى. وندا دا ادامدى قىسىلتىپ كارى كىسىلەر كەلەدى. بۇگىندەرى ولار دا ازايدى.  بارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى انا الەمگە اتتانۋدا. تىرىلەرىنىڭ ءوزى قارتايىپ, كوز الدىمدا شوگىپ كەتتى. وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن ادۋىندى كورىنەتىن, سوزدەرى كەسەك, ايتقانى ءوتىمدى جارقىناي اپامنىڭ ءوزى بۇگىندە بۇگەجەكتەگەن كىشكەنتاي عانا سارى كەمپىرگە اينالدى. ۇلكەندىگىن, قازاقىلىعىن ساقتاعان قايران كارىلەر-اي! «اينالايىن-اي! سايىپجامال اپام باۋىرىنا باسقان قىز عوي بۇل. اپامنىڭ كوزىسىڭ, اپامدى ەسكە تۇسىرەسىڭ» دەپ ەلجىرەسەدى. مەن دە ەلجىرەيمىن, اعىل-تەگىل, كول-كوسىر جىلاعىم كەلەدى, اجەم ولگەلى مىناۋ اپپاق الەمدە ساپ-سارى ساعىنىشتىڭ بولاتىنىن ءبىلدىم, قۋات الاتىن, شۋاق شاشىپ تۇرعان رۋحاني الەمىم كۇيرەدى دەپ ىشتەي قاتتى كۇيزەلەمىن. بىراق  سىرتتاي جىميىپ تۇرام. ماقتالى  اۋىل ول كەزدە اۋدان ورتالىعى بولاتىن. ءدال سول 1991-92 جىلدارى   گرەكتەر مەن نەمىستەر, كارىستەر مەن ورىستار وتاندارىنا كوشىپ كەتىپ جاتتى. ءتىپتى 95-جىلعا دەيىن 90 پايىزى كوشىپ كەتتى دەسەم وتىرىك ەمەس. بىزدەر وندا ويىن بالاسىمىز. «ورىس مولا» اتالىپ كەتكەن زيرات تۋرا ءبىزدىڭ كوشەنىڭ باسىندا. قىزىعۋشىلىقپەن اندا-ساندا بارىپ قاقپا سىرتىنان قاراپ تۇراتىنىمىز بار-تىن. وزگە ۇلت ادامدارىنىڭ قابىرلەرگە قۇشاق-قۇشاق گۇل قويىپ جۇرگەنىن تاڭسىق كورەتىن شىعارمىز. تۋرا كوشەمىزدەن قارالى مۋزىكاسىن ويناتىپ وتەتىن كولىكتەر شەرۋى ازا بويىڭدى قازا قىلاتىن. ءومىردىڭ ماڭگىلىك ەمەستىگىن ورىس مولانىڭ قاسىندا تۇرعان بىزدەر ەرتە تۇسىندىك پە قالاي؟ ارامىزداعى ەڭ بۇزىق بالا لاۋرا ءبىر كۇنى «گۇل ۇرلايىق» دەگەن ۇسىنىس تاستادى. گۇلدى ۇرلاۋدان بۇرىن مولاعا كىرۋدى قىزىق كورىپ, ءبارىمىز ماقۇلداي كەتكەنىمىز دە ەسىمدە. العاش رەت قابىر باسىندا تىتىركەنىپ, كەيىننەن اۋىرىپ قالعانىم دا ءبىر ناشارلاۋ ەستەلىك نەگىزى. كەيىن وسى اڭگىمەنى ءبىر جاس جازۋشىعا مايىن تامىزىپ ايتىپ تا بەرگەم. مولادا نەمىز بار؟ گۇل كورمەگەندەي نەگە گۇل ۇرلادىق؟ بۇل وقيعالاردىڭ ءبارى قازىر ەلەسكە اينالعان. بۇگىندە ول جاققا قاراي قۇشاق-قۇشاق گۇل تاسىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. ولاردىڭ تۋىستارى قوپارىلا وتاندارىنا كوشىپ كەتكەن... كىندىگى بايلانباعان دەگەن سول شىعار. زيرات ءبىرتۇرلى جەتىمسىرەپ كورىنەدى. لەنتانى سىرعىتىپ وتىرىپ, «كيروۆ» كانالىندا شومىلىپ جۇرگەنىمىزدى كورەمىن. جازدا ادەتتە ءبىز جاقتا تەرەزەلەردى قاراڭعىلاپ تاستاپ ۇيىقتايدى. ويتكەنى ماۋسىمدا 40-41 شاماسىندا بولاتىن اپتاپ ىستىق شىلدە تۇسىسىمەن 45-46-عا دەيىن, ءتىپتى كەيدە 50 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلەدى. سول ىستىقتا بالالار كانالدا شومىلىپ جۇرەدى.  اسىق اتۋدا, لاڭگى تەبۋدە ۇلداردان قالىسپايتىنىم دا كۇلكىلى. اۋىل بالاسىنا ءتان بۇزىقتىقتى تالاي جاساعان شىعارمىز. بىراق سول شاقتاردا اۋىل بالاسىنىڭ وتىرىك ايتپايتىنى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىمدا.  ارامىزداعى بىرەۋدىڭ وتىرىگىن بىلە قالساق,  «نان مەن قۇران» دەپ ايتشى دەپ ءبارىمىز الگىگە ەنتەلەيمىز. ول كوزى بوزارىپ, بەتىنىڭ ۇشىنان باستاپ قۇلاعىنا دەيىن قىزارادى. بىراق ايتا المايدى الگى ءسوزدى. كىپ-كىشكەنتاي بولسا دا كيەسىنەن قورقادى.  قۇران دا, نان دا ەڭ ءبىر قاسيەتتىمىز عوي.  سولاي سىڭىرىلگەن سانامىزعا. ءبىزدىڭ سول شاقتارداعى مالساقتىعىمىزدى ايتساڭىزشى. قىستا تۋىلعان قوزى-لاقتاردى قورادا ءۇسىپ قالماسىن دەگەن نيەتپەن ۇيگە اكەلىپ قويادى اپالارىمىز. سودان قىستى كۇنى شانا سۇيرەتىپ جۇرگەن ءار بالا ءوز ۇيىندەگى پەشتىڭ جانىندا قانشا قوزى-لاق بار ەكەنىن ايتىپ ماقتانىسادى. سول بالالاردىڭ بارلىعىنىڭ مۇرنىندا وسى كۇنگە دەيىن قوزىنىڭ ءيسى قالىپ كەتكەن شىعار دەپ ويلايمىن. ال اۋدان ورتالىعى جەتىساي قالاسىنا كوشكەن سوڭ ءبىزدىڭ دۇردەي اۋداننىڭ قاراپايىم عانا اۋىلعا اينالىپ شىعا كەلۋى اركىمگە ءارتۇرلى اسەر ەتتى.  جۇمىس ورىندارى قىسقارىپ, ناپاقاسىن ۇلكەن قالالاردان ىزدەۋگە اتتانعان ادامدار پايدا بولدى. سول كۇيى اۋىلدان قارا ءۇزىپ كەتكەندەرى قانشاما. مۇنىڭ ءبارى بالانىڭ پسيحولوگياسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي بەينەلەنەتىنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە عوي. سول شاقتاردا قىتايدان اكەلىنەتىن ءبىر باعاداعى, ءبىر ءتۇستى كيىمدەردى كيىپ, ماقتانساق «اديداسپەن», «مونتانامەن» عانا ماقتانىپ, الداعى از عانا جىلداردا قوعامنىڭ توپقا, تاپقا, جىككە ءبولىنىپ كەتىپ, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ۇعىمى قالىپتاساتىنىن بىلمەگەن, سەزبەگەن مۇڭسىز, قامسىز كۇيدە بالا بوپ ويناي العان ق ۇلىنشاقتاردىڭ  سوڭعى بۋىنى ءبىز شىعارمىز نەگىزى؟ رەالداعى ءومىردىڭ قارا ءدۇرسىن بەينەسىنە ەمەس, قيالداعى ادەمى ارمانعا  عاشىقتىقتان باستالعان ءومىر ەدى بىزدىكى... كوشەمىزدە اڭعال, داۋدىراعان اقكوڭىل ادامدار كوپ-ءتىن. قازىر دە بار عوي ولار. سول مىنەزدەرىنە قاراي ارقايسىنىڭ لاقاپ اتتارى دا بولعان. اعىنان جارىلىپ «وندا ناعىپ؟» دەپ اڭگىمە باستايتىن ءبىر اعامىز سول كۇيى «وندا ناعىپ» اتانىپ كەتتى. ىلعي ويداعىسىن اشىق ايتىپ وتىراتىن, ەشكىمنەن ىقپايتىن  بىر اعايىمىزعا «چەرنىي سمەرت» دەگەن لاقاپ ات تاڭىلدى. تويدان توي قويمايتىن, تويدا سۇرانىپ ءجۇرىپ قىزمەت ەتەتىن ءبىر جەڭگەمىز «تويباستار», مىنەزى جەڭىلتەكتەۋ بولعانىمەن, ءوزى اقكوڭىل, اڭگىمەشىل ءبىر اپامىز «پاتەفون»,  وسىلاي كەتە بەرەدى. بۇل كىسىلەردىڭ ءبارى مەنىڭ ىشكى الەمىمدە ءومىر سۇرەتىن ادەبي كەيىپكەرلەرىم سياقتى. مۇنداي ادامداردى قالادان تاپپايسىڭ. بار شىعار. بىراق وزىمە كەزدەسپەدى. ءتىپتى مۇنداي ادامداردىڭ قالاعا كوشىپ كەتۋى دە وزدەرى ءۇشىن تراگەديا. بىردە جاقىن تۋىسىم ايەلىمەن داۋلاسىپ وتىر: «ءاي, قالاعا, بالالارىمنىڭ جانىنا كەتەم. ولسەم سوندا ولەرمىن. سەن جۇرەسىڭ بە, جوق پا؟» دەيدى. جەڭگەمىز: «ولە كەتسەڭ, اۋىلدان ەشكىم جانازاڭا بارمايدى. بارسا دا بالالاردىڭ سول جاقتاعى ارالاسىپ جۇرگەن قىزمەتتەستەرى مەن دوستارى عانا بارار». «قوي ءارى, – دەيدى تۋىسىم. – الجىعان شىعارسىڭ! اۋىلداعى باۋىرلارىم, تۋىستارىم, قۇدا-جەگجاتتارىم تۇگەل بارادى». «جوعا. قالاي بارادى؟  ءمارزيا قۇداعيىڭ اۋىرىپ ءجۇر... ناعاشىباي قۇداڭمەن ونشا جاقسى ەمەسسىڭ. قۇداعي دا سازارعان بىرەۋ. استاناعا سەنىڭ جانازاڭا بارمايتىنىنا ءسوز بەرەم. تۋىستارىڭ دا بارا قويماس. نە, ەشكىم بارمايدى دەگەن سوڭ ولگىڭ كەلمەي قالدى ما؟»-دەيدى جەڭگەمىز. «شىنىندا دا استاناعا بارعىم كەلمەي قالدى عوي. ولسەم ەشكىم ارتىمنان بارمايتىنى نە دەگەن قورلىق؟ اۋىلدا وتىرىپ ولەيىن. قۇرىعاندا 200 ادام جينالار» دەيدى تۋىسىم. «ە, اللا, اق ءولىم بەرە گور, ابىرويلى ءولىم بەرە گور» دەيتىن قازاق قانا تۇسىنەدى عوي بۇل ديالوگتىڭ سىرىن. تۋعان جەرگە كىندىگى بايلانعان, رۋح ماڭگىلىكتىگىنە, جاراتۋشىعا سەنەتىن قايران دا مەنىڭ قازاعىم-اي.. بۇگىندە اجەمدى ساعىنسام, اۋىلدى اڭساسام جاتىن بولمەدە تۇرعان, جاساۋىممەن ىلەسە كەلگەن قىزىل ساندىقتى اقتارامىن. ءوزىم ءۇشىن باعالى بۇل ساندىق ءجاي عانا زاتتاردى سالىپ قوياتىن م ۇلىك ەمەس, قۇپيا سىرى بار, مەنى اۋىلمەن بايلانىستىرىپ تۇرعان اجەمنىڭ كوزىندەي دۇنيە. بىراق مەنىڭ دە جۇرەگىم سىرعا تولى ەمەس پە؟ اۋىلىمدى بۇكىل بولمىس-بىتىمىمەن, ادامدارىمەن قوسا جۇرەگىمە كوشىرىپ العام مەن... ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»