تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قۇتتى بولسىن!
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا ءسوز سويلەدى
قىمباتتى وتانداستار!
بارشاڭىزدى ەڭ ۇلى مەرەكەمىز, ءارى ەلدىگىمىزدىڭ اسقار اسۋى – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! ءبىز 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى جەر جۇزىنە جاريالاپ, كۇللى الەمگە پاش ەتتىك. الدىمەن كونە تۇرىكتىڭ ءبورىلى بايراعىنىڭ مۇراگەرى – كوك تۋىمىزدى ءبىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تورىندە جەلبىرەتتىك. ءانۇرانىمىزدى الەم كوگىندە اۋەلەتتىك, ەلتاڭبامىزدى ماڭگىلىك مورگە اينالدىردىق. ءتول تەڭگەمىزدى ەنگىزىپ, اتا زاڭىمىزدى قابىلدادىق, قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرىپ, شەكارامىزدى شەگەندەدىك. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى الەمنىڭ ەڭ بيىك مىنبەرىنەن سويلەتتىك. ءبىز 1500 جىل بۇرىن كۇلتەگىن ۇستىنىندا جازىلعان «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمىن جالپىۇلتتىق يدەياعا اينالدىرىپ, ەلدىگىمىزدىڭ 15 عاسىرلىق تامىرىنا ءنار بەردىك, ماڭگى جاسىل ەتىپ گۇلدەندىردىك. تەرەڭ تاريحىمىز بەن مىڭجىلدىق بولاشاعىمىزدى ساباقتاستىرىپ, ءماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ دارا جولىنا تۇستىك. بۇگىندە ءبىز – انا ءتىلىمىزدى تۇلەتىپ, اتا ءدىنىمىزدى ورالتقان ايشىقتى ەلمىز. تاعىلىمدى تاريحىمىزدى تۇگەندەگەن جورالى جۇرتپىز, بارشا قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ءباتۋالى ۇلتپىز. ءبىز – دالامىز بەن قالامىزدى بىرگە كوركەيتكەن قۋاتتى حالىقپىز, ارقا توسىنە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سالتاناتتى سيمۆولى – ەلوردامىزدى ورناتقان جاسامپاز جۇرتپىز. دوستىقتىڭ دارا داستۇرلەرىن دامىتقان ءبىرتۇتاس ۇلتپىز, كورشىمەن تاتۋ, شالعايمەن سىيلاس ءومىر ءسۇرۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتىپ, ساليقالى سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزگەن ۇلاعاتتى ۇلىسپىز. ءبىز – الەمدىك قارۋسىزدانۋ ءىسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان كوشباسشى حالىقپىز, الىس بولاشاققا كوز تىككەن مەرەيلى مەملەكەتپىز. تۇعىرى مىعىم, مارتەبەسى بيىك ءتاۋەلسىز قازاقستاندى ءبىز ءبارىمىز بىرگە جاسادىق. مەن بۇگىنگى مەرەيلى ساتتە ەل دامۋىنا ۇلەس قوسقان ءاربىر وتانداسىما ايرىقشا ىقىلاسىمدى بىلدىرەمىن. كيەلى, وسى ۇلى مەملەكەت قۇرۋعا, ەلدى بىرىكتىرۋگە, جاساعان شارۋامىزعا الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى ازاتتىقتىڭ التىن بەسىگى – الماتىلىقتار, جاعاسىن قارت كاسپيدىڭ تولقىندارى سۇيگەن مۇنايلى ولكە – اتىراۋلىق جانە ماڭعىستاۋلىق اعايىن, ءوندىرىستى ءوڭىر – اقتوبەلىكتەر ۇلكەن ۇلەس قوستى. كەنشىلەر مەكەنى – قاراعاندىلىقتار, بايتاق دالانىڭ قوس جۇلدىزى – سۇلۋ كوكشە مەن باياناۋىل ولكەلەرىنىڭ جانە شىرايلى شىمكەنتتىڭ تۇرعىندارى تولاسسىز تەر توكتى. جەر ءجانناتى جەتىسۋ حالقى مەن اق جايىق ارۋ مەكەن – باتىسقازاقستاندىق باۋىرلار, استى مەن ءۇستى تاريحي جانە تابيعي بايلىققا تولى كەندى التاي ءوڭىرى مەن تالاي تاريحتىڭ كۋاسى – جامبىل تۇرعىندارى ەرەن ەڭبەكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ارالى ورالىپ, اق كۇرىشى جايقالعان سىر ءوڭىرى, ايماعى ءارلى, توپىراعى ءنارلى التىن ءدان دالاسى – قوستاناي مەن سولتۇستىك قازاقستان تۇرعىندارى ايانباي ەڭبەك ەتتى. ازاتتىعىمىزدىڭ ايشىقتى ايعاعى – استانالىقتار جاسامپازدىعىن پاش ەتتى. سىزدەردىڭ ارقايسىڭىزدىڭ ەڭبەكتەرىڭىز تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋ جولىندا ماعان ەرەسەن كۇش قۋات بەردى. رياسىز سەنىمدەرىڭىز بەن شەكسىز قولداۋلارىڭىز ەلىم ءۇشىن ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشقان قيىن كۇندەردە ماعان ۇلكەن تىرەك بولدى. مەن 25 جىل بۇرىن, 1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي كىرىسەر ساتتە «ەلىم ءۇشىن, حالقىم ءۇشىن, قازاقستانىم ءۇشىن تاريحتىڭ قاي سىناعىنا دا تاۋەكەل دەپ باس تىگۋگە دايىنمىن», دەگەن ەدىم. 25 جىل وتكەننەن كەيىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى تويىندا وسى ءسوزىمدى سول كۇيىندە قايتالاعىم كەلەدى. مەن ءۇشىن تۋعان قازاقستانىما قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدەن ارتىق باقىت جوق.قىمباتتى وتانداستار!
قۇرمەتتى قوناقتار!
بۇگىن مەن بارشا حالقىمىزدى وتانىمىزدىڭ ۇلى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتايمىن! بۇل – بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ جالپىعا ورتاق سالتاناتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلى – ءبىزدىڭ بۋىننىڭ ۋاقىت ولشەمىنە سىيمايتىن تەڭدەسسىز ەرلىگى. تاۋەلسىزدىك – ميلليونداردىڭ قاناتتى ءۇمىتى جانە ورىندالعان عاسىرلىق ارمانى. وسى مەرەيتويلىق جىلدا قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە سايلانۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەگەمەن جولىمىزدى بۇرىنعى وداقتىڭ 15 جارىقشاعىنىڭ ءبىرى رەتىندە باستادىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25-ءشى جىلدىعىن ءبىز جاڭا جاھاندىق رولدە قارسى الىپ وتىرمىز. مەن سىزدەردى وسى جاڭا جاۋاپتى ميسسيامەن دە قۇتتىقتايمىن! پارلامەنتتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى دەكلاراتسياسىن قابىلداۋى ءبىزدىڭ ۇلى جەتىستىكتەرىمىز بەن جەڭىستەرىمىز جانە بولاشاققا بەلگىلەنگەن باعىتتارىمىز كورىنىس تاپقان ماڭىزدى ساياسي-قۇقىقتىق قۇجات بولىپ تابىلادى. قازىر تىكەلەي ەفيردەن ءبىزدىڭ سالتاناتتى جينالىسىمىزدى بۇكىل ەلىمىز كورىپ وتىر. سوندىقتان وسى كۇردەلى جىلداردا وتانىمىزدىڭ يگىلىگى جولىندا ءبىرتۇتاس وتباسى سەكىلدى جۇمىلا جۇمىس ىستەگەن بارشاڭىزعا شىن كوڭىلدەن شىققان ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ەلىمىزدەگى بارشا قازاقستاندىقتارعا, قازىر تەلەديدار ەكرانىنىڭ الدىندا وتىرعان ءار قالا مەن اۋىلداعى ادامدارعا, ءتىپتى, وسى مەرەكەلى كۇندەرى جۇمىستارىن جالعاستىرىپ جاتقانداردىڭ بارىنە, بارشا ازاماتتارعا – جۇمىسشىلار مەن فەرمەرلەرگە, مۇعالىمدەر مەن ءدارىگەرلەرگە, عالىمدار مەن كاسىپكەرلەرگە, ونەر جانە مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر مەن اسكەري قىزمەتكەرلەرگە, جاستارىمىزعا ريزاشىلىعىمدى ءبىلدىرەمىن.قىمباتتى مەنىڭ وتانداستارىم!
بۇگىندە تاۋەلسىز قازاقستان – تابىستى, گۇلدەنگەن مەملەكەت جانە ءبىزدى بۇكىل الەم تانيدى. ال 1991 جىلى جاعداي مۇلدەم باسقاشا ەدى. الدىمىزدا قاتاڭ ديلەمما تۇردى: «بولامىز با, جوق الدە بورداي توزامىز با؟» – دەگەن. ەلىمىز «جابايى كاپيتاليزمگە» قاراي بەت الىپ بارا جاتتى. اكىمشىل-ءامىرشىل ەكونوميكانىڭ كوللاپسى ميلليونداعان ادامدى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى. ءتۇرلى ساراپشى-سىماقتار مەن ساياساتشى-سىماقتاردىڭ داۋىستارى جان-جاعىمىزدان تەز ىدىرايتىنىمىز بەن ازامات سوعىسى تۋرالى ايتىپ, قورقىتىپ-ۇركىتۋمەن بولدى. 1990 جىلدان باستاپ قازاقستاننان 3 ميلليون 568 مىڭ ادام كوشىپ كەتتى. ءىس جۇزىندە, جىل سايىن ءبىر-ءبىر قالادان كەتىپ جاتتى. سول جىلدارى ەل حالقىنىڭ سانى 17-دەن 14 ميلليون ادامعا دەيىن ازايدى. بۇل ەكونوميكامىزعا قوسىمشا سوققى بولىپ ءتيدى. الەمگە ءبىز قىزىق ەمەس ەدىك, ءارى كەرەگىمىز دە شامالى بولاتىن. بۇگىن وسىنىڭ بارلىعى 25 جىل بۇرىن عانا بولدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. بىراق ءبارى دە ءدال وسىلاي بولىپ ەدى! جاستاردىڭ قازىرگى بۋىنىنا بۇل – وتكەن تاريح. بىراق ەرەسەك بۋىن وسى دراماعا تولى كەزەڭدەردى جاقسى بىلەدى. ءبىز ءوزىنىڭ ءىس-قيمىلى مەن ءمۇمكىندىكتەرى قاتاڭ شەكتەلگەن الەمدەگى اسا كەدەي ەلدەردىڭ ءبىرى بولدىق. ال بۇگىندە بارلىق قيىندىقتاردى بىرگە ەڭسەرىپ, قۋاتتى بولا تۇستىك. مەن ءوزىمنىڭ جەكە ارحيۆىمنەن ءبىر ادامنىڭ – سولتۇستىكقازاقستاندىق فەرمەر گەننادي يۆانوۆيچ زەنچەنكونىڭ ەكى حاتىن تاۋىپ الدىم. العاشقىسىن مەن وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن, 1991 جىلى الىپپىن. گەننادي يۆانوۆيچ سول كەزدە بىلاي دەپ جازىپتى: «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءبىز قازىر بۇكىل رەسپۋبليكامىز ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭ ەكەنىن بىلەمىز. اشىعىن ايتسام, اۋىلدا دا جاعداي وتە اۋىر. قازىر بىزدەگى 2,5 مىڭنان استام ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلاردىڭ جاعدايلارى سىن كوتەرمەيدى. جاقىندا حالىقپەن كەزدەسكەن كەزىڭىزدە ءسىز بىلاي دەدىڭىز: «وتانىڭ مىقتى كەزدە ونى ءسۇيۋ دە جەڭىل ءارى جاعىمدى. وتانىڭدى سىن ساعاتىندا سۇيگەن اناعۇرلىم ماڭىزدىراق». ءبىز سىن ساعاتى تۋعانىن تۇسىنەمىز, بىراق ءسىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ باقىتتى دا باقۋاتتى ءومىر سۇرۋلەرى ءۇشىن قازاقستاندى ءوسىپ-وركەندەگەن مەملەكەتكە اينالدىراتىنىڭىزعا سەنىمدىمىز. ءبىز تەك سىزگە دەگەن سەنىممەن عانا ءتىرشىلىك كەشۋدەمىز!». * * * گەننادي ءيۆانوۆيچتىڭ ەكىنشى حاتى, بۇگىندە ول «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى», ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا كەلدى. «قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! «ءبىز ءسىزدىڭ قازاقستاندى ءوسىپ-وركەندەگەن مەملەكەتكە اينالدىراتىنىڭىزعا سەنىمدىمىز». بۇل ءسوز تىركەسىن مەن سىزگە وسىدان تۋرا 25 جىل بۇرىن جازعان حاتىمدا, ءبارىمىز 1990-شى جىلداردىڭ كۇردەلى كەزەڭدەرىن باسىمىزدان ءوتكەرىپ جاتقان شاقتا جازعان بولاتىنمىن. مىنە, بۇگىندە, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعى جىلىندا ءسىز ءبىزدىڭ بارلىق ارمان-اڭسارلارىمىزدى ءىس جۇزىنە اسىرا الدىڭىز. ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءسىزدىڭ الدىڭىزدا قارىزدارمىز. مەنىڭ ءوز شارۋا قوجالىعىم بار. بۇل – مەنىڭ ءومىرىم, مەنىڭ جۇمىسىم, مەنىڭ تابىسىم مەن وتباسىمنىڭ يگىلىگى. بۇگىندە نەمەرەلەرىمنىڭ ءوزى جەر ەمگەننىڭ جەردە قالمايتىنىن تۇيسىنە باستادى. ءبىز بۇكىل ەلىمىز بويىنشا مىڭداعان گەكتار ورمان ءوسىرىپ, جاڭا ەلوردا, جولدار, زاۋىتتار مەن فابريكالار سالدىق! ءسىز – ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ەلباسىمىزسىز! سىزگە ەڭبەگىڭىز ءۇشىن, ءوزىڭىز قۇرعان قازاقستان ءۇشىن راحمەت ايتامىز جانە باسىمىزدى يەمىز». * * * گەننادي يۆانوۆيچ سوڭعى كەزدەرى اۋىرىڭقىراپ ءجۇر. بۇگىن وسى زالدا ونىڭ ۇلى وتىر. ول – وسى شارۋاشىلىقتى جۇرگىزەتىن گەننادي گەنناديەۆيچ زەنچەنكو. سىزدەن مەنىڭ اتىمنان گەننادي يۆانوۆيچكە تەز ساۋىعىپ كەتسىن دەگەن تىلەگىمدى جەتكىزۋىڭىزدى وتىنەمىن! وسى حاتتاردا ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلىنداعى بارلىق ءومىرىمىز كورىنىس تاپقان! قازاقستان بيزنەسى «كاپيتاندارىنىڭ» تابىستارى مەن ناقتى ءومىرباياندارى – بۇگىندە بارشاعا ءمالىم. * * * ايگىلى بالۋان جاقسىلىق ءۇشكەمپىروۆ اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەت بۇرىپ, اسىل تۇقىمدى مال بورداقىلايتىن كەشەن مەن قاساپحانا اشتى. 12 مىڭ باس ءىرى قاراسى بار جاقسىلىقتىڭ شارۋاشىلىعى سوڭعى 3 جىلدا 165 توننا ەت ەكسپورتتادى. ال يسلامبەك سالجانوۆ قۇرعان «التىن قىران» كومپانياسى ەكونوميكاعا 300 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا سالىپ, 1000 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتەرى جوعارى. * * * ءبىزدىڭ بيزنەسمەندەرىمىزدە ولارعا باستاپقى كاپيتال بولەتىن ميلليونەر اكەلەرى بولعان جوق. رەفورمالارعا قۇندىلىقتاردى ناقتى ادامدار بەردى, ولار ەڭبەكتەرىمەن وزدەرىنىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن قۇردى دەپ مەن اركەز ايتىپ كەلەمىن. مىنە, ءدال سوندىقتان قازاقستان قازىر قاي كەزدەگىدەن دە ءوز كۇشىنە سەنىمدى كورىنەدى.قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار!
وتانىمىزدىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى كۇنى مەن بەدەلدى حالىقارالىق ساراپشىلار ايتقان تاۋەلسىزدىكتىڭ جەتى تەڭدەسسىز تابىسىن اتاپ كورسەتسەم دەيمىن. ءبىرىنشى. باستى تابىسىمىز – ءبىز الەم كارتاسىندا بولماعان مەملەكەت – تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇردىق. مەملەكەتتىك شەكارامىز حالىقارالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلدى. بۇگىندە ءبىز زاماناۋي قارۋلى كۇشتەر مەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن يەلەنىپ وتىرمىز. قازاقستان – ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا بەدەلدى دە جاۋاپكەرشىلىكتى ارىپتەس. ەكىنشى. جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, ەلىمىز الەمگە قازاقستاننىڭ «ەكونوميكالىق عاجايىبىنىڭ» جارقىن ۇلگىسىن كورسەتتى. نوبەل سىيلىعىنىڭ ەكونوميكا جونىندەگى لاۋرەاتى فينن كيدلاند مىرزا «قازاقستان الەمدەگى مەيلىنشە جىلدام دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ ءبىرى جانە ونىڭ دامۋ قارقىنى تاڭداندىرادى» دەپ اتاپ ءوتتى. 2012 جىلى ءبىز الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ەڭ جوعارى دامىعان 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىردىك. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ەكونوميكا 20 ەسەگە ءوستى. 1999 جىلدان 2016 جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ۇزدىكسىز ءوسىپ كەلەدى. ياعني, 25 جىلدىڭ 17 جىلى – تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم. ساراپشىلىق باعالاۋ بويىنشا, قازاقستان تاياۋ 10-20 جىلدا دا ەكونوميكا ءوسىمى بويىنشا كوشباسشى ەلدەردىڭ ساناتىندا بولادى. بىراق الەمدە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن قازاقستاندىق عاجايىپتىڭ ءمانى ودان دا تەرەڭدە جاتىر. بىرىنشىدەن, مەنشىك يەلەرى مەن كاسىپكەرلەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان جاڭا تابى تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ەلدە قازىر 1 ميلليون 241 مىڭ كاسىپكەرلىك قۇرىلىم بار. ولار ۇلتتىق بايلىقتىڭ تورتتەن ءبىرىن وندىرەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگى بويىنشا, قازاقستان نەبارى 1 جىلدا 51-ورىننان 35-ورىنعا سەكىردى. ەكىنشىدەن, ءبىز ەكونوميكانىڭ ءتيىمدى مودەلىن جاسادىق. بىزدە كوممۋنيكاتسيانىڭ, ءوندىرىستىڭ, ەلەكتر تاراتۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى بولعان جوق. ءبىز ونى تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالىپتاستىردىق. اۆتوموبيل جولدارى مەن تەمىر جولدار ءبىزدىڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ ءار تاراپىن تىكەلەي بايلانىستىرمايتىنداي ەتىپ سالىنىپ, بارلىعى دا سولتۇستىككە قاراي كەتەتىن. قازىر «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءبىز بىرىڭعاي كولىك جۇيەسىن قۇرۋدى اياقتايمىز. ءبىز ونى جاھاندىق كولىك باعىتتارىنىڭ جاڭا كۇرەتامىرى ىسپەتتى ەتىپ سالىپ جاتىرمىز. 1000 شاقىرىم اۆتوموبيل جولى, 3000 شاقىرىمعا جۋىق تەمىر جول توسەلدى. ۇشىنشىدەن, 90-جىلداردىڭ باسىندا ءبىز ەشتەڭە ەكسپورتتامايتىنبىز. بۇگىندە 2500-دەن اسا ءونىم ءتۇرى 119 ەلگە ەكسپورتتالادى. ءبىزدىڭ ەكسپورتىمىز 46 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. ءبىز جاھاندىق استىق قورىنا اينالدىق. ءبىز ەكىنشى يندۋستريالىق بەسجىلدىقتى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بارلىعى مىڭنان اسا جاڭا وندىرىستەر اشىلدى. بۇرىن ەشقاشان ءبىزدىڭ جەرىمىزدە اۆتوموبيل, لوكوموتيۆ, ۆاگون, تىكۇشاق ءوندىرىسى جانە باسقا دا كوپتەگەن ءوندىرىس بولعان ەمەس. بۇگىندە ەلىمىزدە بۇرىن شىعارىلماعان 500 جاڭا ءونىم ءتۇرىن شىعارۋ ءىسى يگەرىلدى. تورتىنشىدەن, 265 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەپ جاتىر. تەڭگە اينالىسقا ەنگىزىلگەن 1993 جىلدان بەرگى 23 جىل بويى تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ تۇراقتى كەلۋى بايقالىپ وتىر. بۇل – الەمدىك بيزنەستىڭ جاھاندىق سەنىمى. ەڭ قيىن جىلدارى بىزگە بريتيش پەترولەۋم, شەلل, ەكسون موبيلل, شەۆرون, ادجيپ, دجەنەرال ەلەكتريكس, دجەنەرال موتورس, ميتتال, تويوتا, سامسۋنگ سياقتى كوپتەگەن باسقا دا ينۆەستورلار كەلدى. ەلىمىزگە ۇلكەن قاراجات قانا ەمەس, تەحنولوگيا, عىلىم اكەلىپ, ازاماتتارىمىزدى زاماناۋي دەڭگەيدە جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتكەن بارلىق ينۆەستورعا جانە قازاقستاننىڭ دوستارىنا ريزامىن. ءبىز سىزدەردىڭ كومپانيالارىڭىزبەن جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىراتىن بولامىز. بۇگىن مەن بارشا قازاقستاندىقتاردى جانە ءبىزدىڭ ينۆەستورلاردى عاسىر جوباسى – قاشاعان مۇناي جانە گاز كەنىشىنىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. بۇل – الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىندا سوڭعى 50 جىلدا بولعان ەڭ ءىرى وقيعا. ەلىمىزدىڭ وسى جاڭا جەڭىسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا ايرىقشا سيمۆولدىق مانگە يە. ۇشىنشىدەن, ءبىز بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ بىرەگەي مودەلىن قالىپتاستىردىق. جالپى حالىقتىڭ قالاۋىمەن قۇرىلعان حالىق اسسامبلەياسى بارلىق ۇلتتى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, باسىن بىرىكتىرە ءبىلدى. ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن ادام «مەن – قازاقستاندىقپىن, بۇل – مەنىڭ ەلىم, مەن مۇندا باقىتىمدى تاپتىم!» دەپ ايتا الاتىن ادىلەتتى قوعامدى ورناتتىق. * * * ءبىز قاسيەتتى قازاق ءتىلى مەن ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ جاھاندىق گۋمانيتارلىق كەڭىستىككە ەركىن ەنۋىن قامتاماسىز ەتتىك. قازاقتىڭ ءتىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ تورىنەن ەستىلۋدە. ول عارىشتان دا ەستىلدى. ول بۇگىندە ينتەرنەتتىڭ دە ءتىلى, وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقشا شىعادى. ەستەرىڭىزدە بولسا, ءبىر كەزدە الماتىدا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بار ەدى. وتكەن 25 جىلدا ەلىمىزدە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن ءبىر مىڭنان استام مەكتەپ اشىلدى. ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى امەريكا قۇراما شتاتتارى, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, ماجارستان, پولشا, ازەربايجان مەن ارمەنيا سياقتى ەلدەردىڭ بەلدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتادى. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى, ستۋدەنتتەردىڭ 60 پروتسەنتكە جۋىعى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم الادى. ەلىمىز بويىنشا قازاق ءتىلىن وقىتاتىن 350 ورتالىق تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. ءبىز وشكەنىمىزدى جاندىرىپ, جوعالتقانىمىزدى تۇگەندەگەن «ءمادەني مۇرا» ستراتەگيالىق جوباسىن جۇزەگە اسىردىق. ەلوردامىزدا تەڭدەسسىز ونەر ورداسى «استانا وپەرا» تەاترى مەن ۇلتتىق مۋزەي جەمىستى قىزمەت كورسەتۋدە. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدەگى مۋزەيلەردىڭ سانى ەكى ەسەگە كوبەيدى. 25 جاڭا تەاتر مەن جاڭا كونتسەرت زالدارى اشىلدى. بيىل استانادا تاعى ءبىر بىرەگەي وقۋ ورىنى – حورەوگرافيا اكادەمياسى العاشقى شاكىرتتەرىنە ەسىگىن ايقارا اشتى. مۇنداي وقۋ ورنى ءار ءبىر ەلدە اشىلا بەرمەيدى. بىزدەگى اشىلعان اكادەميا دۇنيەدە 10-شى بولىپ سانالادى. * * * تورتىنشىدەن, ءبىز ۇلى مۇرامىزدىڭ ءىنجۋ-مارجانىن – جاڭا ەلوردامىز استانانى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن سالدىق. استانا – پلانەتامىزدا ححI عاسىردا پايدا بولعان ءبىرىنشى استانالىق قالا. ەلوردانىڭ ميلليونىنشى تۇرعىنىنىڭ بيىلعى مەرەيتوي جىلى دۇنيەگە كەلگەنى دە نىشاندىق مانگە يە. 1990 جىلداردىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭدەرىندە استانا بىزگە ءۇمىت قاناتىن سىيلادى جانە ۇلكەن قيىندىقتاردى ەڭسەرۋدى ۇيرەتتى. قيىن كەز بولاتىن. ءبارى جەتىسپەيتىن. ەڭبەكاقى, زەينەتاقى تولەنبەدى. بىراق ءبىز سول قيىندىقتاردىڭ ءبارىن ەشتەڭەگە قاراماستان ەڭسەرىپ, ەلوردامىزدى سالدىق. ەلوردامىز قاسيەتتى تاۋەلسىزدىك رۋحىنىڭ – جاسامپازدىق پەن بىرلىك رۋحىنىڭ قاينار كوزىنە اينالدى! استانا بۇگىندە ءوز تاريحىنىڭ باستاۋىندا عانا تۇر. ول ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك قۋاتىمىزدىڭ بيىك سامعاۋىن بەينەلەي وتىرىپ, جىلدان-جىلعا اجارلانىپ كەلەدى. ءبىز ونى الەمنىڭ ماڭگى قالالارىنىڭ ءبىرى ەتۋ ءۇشىن ءبارىن جاسايمىز, ويتكەنى استانا دەگەنىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ كيەسى. بەسىنشىدەن, ەكونوميكالىق عاجايىپتىڭ ارقاسىندا ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن شىنايى وسىرۋگە قول جەتكىزدىك. قازاقستان حالقىنىڭ 35 پايىزى 1996 جىلى كەدەيشىلىكتىڭ شەگىندە قالىپ قويعان ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى 12,5 ەسەگە – 2,5 پايىزعا دەيىن قىسقاردى. ەڭ دامىعان ەلدەردە مۇنداي كورسەتكىش جوق. ءبىز جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامى بىرەگەي يدەياسىن تابىستى جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بىزدە جۇمىسسىزدىق 2,6 ەسەگە قىسقاردى. سوڭعى بەسجىلدىقتا ءبىز جىلدا ورتا ەسەپپەن 270 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشىپ كەلەمىز. كەيىنگى ون جارىم جىل ىشىندە ورتاشا ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقى 10 ەسەدەن استامعا ۇلعايدى. اۋىلدى كوتەرۋدىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى, اۋىلدىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ءوستى. وسى جىلدار ىشىندە ءبىز الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قاراماستان الەۋمەتتىك سالاعا ايرىقشا نازار اۋداردىق. الەۋمەتتىك شىعىستار 25 جىلدا 26 ميلليون تەڭگەدەن 4,8 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل ەل بيۋدجەتىنىڭ 46 پايىزى. ءبىز بۇل جۇمىستى جالعاستىرا بەرەمىز. ۇكىمەتكە كەلەسى جىلى زەينەتاقى كولەمىن 2016 جىلدىڭ دەڭگەيىنە قاتىستى 20 پايىزعا كوتەرۋدى تاپسىرامىن. بۇل شارا 2 ميلليون 100 مىڭ قازاقستاندىقتى قامتيدى. سونداي-اق, بالا تۋىنا بايلانىستى ءبىر جولعى مەملەكەتتىك جاردەماقى كولەمىن 2017 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ 20 پايىزعا ءوسىرۋدى تاپسىرامىن. * * * ءبىز تاعدىردىڭ جازۋىمەن شارتاراپقا شاشىلعان باۋىرلارىمىزدىڭ باسىن قوستىق. مەملەكەت تاريحي وتانىمەن قاۋىشقان ءبىر ميلليون قازاقتىڭ باسىنا باسپانا, وزىنە جۇمىس بەرىپ, بار قامقورلىعىن جاساۋدا. ولار تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ازات ازاماتتارى رەتىندە قازاق ەلىنىڭ قارا شاڭىراعىنا ۋىعىن شانشىپ, كەرەگەسىن جايۋدا. اتامەكەنىنە اعىلعان قازاقتىڭ كوشى 25 جىلدان بەرى ءبىر ءسات تە توقتاعان ەمەس, قازىر دە جالعاسۋدا. وسى جىلداردا حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى دايەكتى ساياساتتىڭ ارقاسىندا 1 ميلليوننان استام وتباسىنىڭ باسپانا جاعدايى جاقساردى. ەلىمىز بويىنشا 2700-دەن استام بالاباقشا جانە جەكەمەنشىك شاعىن ورتالىق اشىلدى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە 1350 مەكتەپ جاڭادان بوي كوتەردى. الەمدىك دەڭگەيدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت جوعارى دەڭگەيدەگى العاشقى مىڭ ماماندى دايىنداپ شىعاردى. بارلىق وڭىرلەردە 20 زياتكەرلىك مەكتەپ اشىلدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 12 مىڭ جاس ورەنگە الەمنىڭ ەڭ بەلدى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا ستيپەنديا بەرىلدى. ءبىز وسى ۋاقىتتا 1300-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانىن سالىپ, ولاردى ەڭ زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتادىق. وسى رەتتە, ماعان جاقىندا ءدارىگەر نازيگۇل ىرىمباەۆادان حات كەلدى. «مەن – دارىگەرمىن, 26 جىلدان بەرى مەديتسينا سالاسىندا قىزمەت ىستەيمىن. توقسانىنشى جىلدارداعى قيىن ساتتەر ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. مۇقتاج جاندارعا دەر ۋاقىتىندا جەتىپ, ساپالى كومەك كورسەتۋ ءبىزدىڭ ارمانىمىز ەدى. ءسىز سول ارمانىمىزدى ورىندادىڭىز! 2011 جىلدان بەرى سانيتارلىق اۆياتسيا اۋە كەمەسىمەن 6700 رەت ساپارعا شىعىپ, 8,5 مىڭ ادامعا جەدەل كومەك كورسەتتى. سونىڭ ارقاسىندا ومىرگە قايتا ورالعان جانداردىڭ سىزگە ايتقان العىس, باتالارىن تەبىرەنبەي تىڭداۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ جازىپتى. شىنىندا دا, توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى جانە بۇگىنگى مەديتسينانىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. جاڭا ەمدەۋ ورتالىقتارىنان وزگە, ەلىمىزدە 49 جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل كەشەندەر 5 جىلدا الىس ايماقتارداعى 3 ميلليوننان استام ادامعا كومەك كورسەتتى. ارنايى مەديتسينالىق پويىزدار 151 مىڭ شاقىرىم جولدى ءجۇرىپ ءوتىپ, 300 مىڭنان استام تۇرعىنعا دارىگەرلىك جاردەم بەردى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەڭ الىس اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى دا استانالىق دەڭگەيدەگى ساپالى كومەك الۋدا. ەلىمىزدە سابيلەردىڭ دۇنيەگە كەلۋى 55 پروتسەنتكە ءوستى, تۇرعىنداردىڭ ورتاشا ءومىر ۇزاقتىعى 72 جاسقا جەتتى. قازاقستان – مەديتسينالىق تۋريزم ەلىنە اينالدى, بىزگە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن ناۋقاستار ەمدەلۋگە كەلەدى. بۇيرەك, باۋىر, وكپە, جۇرەك سياقتى اعزا مۇشەلەرىن ترانسپلانتاتسيالايتىن كۇردەلى وپەراتسيالاردىڭ ءبارى وزىمىزدە جاسالادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز جاساندى جۇرەك ورناتۋدان الەمدە گەرمانيا مەن اقش-تان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر. ەلىمىزدىڭ مەديتسيناسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرگەن ەكى دارىگەر – يۋري ۆلاديميروۆيچ پيا مەن سەرىك قۋاندىق ۇلى اقشولاقوۆ. ولار كۇردەلى زەرتتەۋلەر جاساپ, عىلىمعا تىڭ جاڭالىقتار اكەلدى, وتاندىق مەديتسينانى الەمگە تانىتتى. سوندىقتان, ەكەۋى دە ەڭبەك ەرى اتانىپ, قۇرمەتكە بولەنىپ وتىر. * * * التىنشى. قازاقستان جاڭا مودەلدى ىقپالداستىرۋدىڭ باستاماشىسى بولدى. مەن سوناۋ 1994 جىلى ايتقان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا تۋرالى يدەيامدى جۇزەگە اسىرۋعا 20 جىل بويى تاباندى ءتۇردە ۇمتىلدىم. بۇگىندە ءبىز ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان جانە رەسەيمەن بىرگە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىسىپ وتىرمىز. الەمنىڭ ونداعان مەملەكەتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن ىنتىماقتاسقىسى, سونىڭ ىشىندە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ ارقىلى ىنتىماقتاسقىسى كەلەدى. وڭتۇستىك كورەيا دا, يزرايل مەملەكەتى دە ءبىزدىڭ وداقپەن ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرعىسى كەلەدى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەرى اوسشك جانە شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سياقتى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن نەمەسە قاتىسۋىمەن قۇرىلعان ۇيىمداردىڭ قىزمەتىندە كورىنىس تاپقان. ينتەگراتسيا – سەنىم, دوستىق, ءوڭىردەگى تۇراقتىلىق. سوندىقتان مەن ەۋرازيانىڭ بارلىق ەلىن تىعىز ىقپالداستىققا جانە سەرىكتەستىككە شاقىرامىن! جەتىنشى. بۇگىندە الەمدىك جەتەكشى ساياساتكەرلەر مەن حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاندى جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى جانە جۇيەلى ءبىتىمگەرشى رەتىندە مويىندايدى. بۇۇ-نىڭ جاڭا باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتتەريش مىرزا استانادا ءوتكەن كەزدەسۋىمىز بارىسىندا قازاقستاننىڭ «ديالوگ پەن ارااعايىندىقتىڭ باي داستۇرىنە يە بولا وتىرىپ, بۇۇ-عا حالىقارالىق شيەلەنىستى ازايتۋعا جانە الەمدىك ارەنادا كوپىر سالۋعا كومەكتەسەتىنىن» اتاپ ءوتتى. قازاقستاننان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ-اق بۇكىل الەمدى قامتيتىن يدەيالار تارالۋدا. ەگەمەندىك قارساڭىندا ءبىز يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىپ, سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپتىق. وسى وقيعامەن بايلانىستى اتاۋلى كۇن بۇكىل الەمدە يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە اتالىپ وتەدى. بۇۇ باس اسسامبلەياسى بىلتىر ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا قابىلدادى. * * * جىلدار وتەدى, جاڭا زامان جەتەدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋى كەلمەسكە كەتەدى. ادام بالاسى وزىنە ءوزى ور قازاتىن قاتەرلى قادامىنان ءتۇپتىڭ ءتۇبىندە باس تارتادى. سول زامانداردا ادامزات وسى ۇلى ءىستىڭ قازاق دالاسىندا باستالعانىن, ونى قازاق بالاسى باستاعانىن العىس ايتا وتىرىپ ەسكە الاتىن بولادى دەگەن ءسوز – ورىندى ءسوز. * * * ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شاقىرۋ تۋرالى باستاما ىسكە استى. قازىر ول ازياداعى ەڭ اۋقىمدى قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمى. 2010 جىلى ەقىۇ-عا ءبىزدىڭ ءتوراعالىق اياسىندا ازىرگە ۇيىمنىڭ وسى جۇزجىلدىقتاعى جالعىز سامميتى – ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى تابىستى وتكىزىلدى. كۇردەلى كەزەڭ بولعان 2011-2012 جىلدارى ءبىز يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتتىك. قازاقستان تمد-دا ءبىرىنشى بولىپ دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو-2017 «بولاشاق ەنەرگياسى» كورمەسىن استانادا وتكىزۋ قۇقىعىنا قول جەتكىزدى. وعان 100-دەن اسا مەملەكەت جانە 10 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسادى. جاھاندىق قاراما-قايشىلىقتار شيەلەنىسىپ تۇرعان كەزدە قازاقستان الەمدىك قوعامداستىققا بىتىمگەرلىكتىڭ دايەكتى نەگىزدەلگەن ستراتەگياسىن ۇسىندى. ول مەنىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىمدە ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسي باسىمدىلىقتارىمىز – ءححى عاسىردىڭ سىن-قاتەرلەرىنە توتەپ بەرە الاتىن ءجانە ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەلسەندى, جان-جاقتى جانە تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياساتىمىز وزگەرمەيدى. ءبىزدىڭ باسىمدىعى بار سىرتقى ساياسي باعىتتارىمىز رەسەيمەن, قىتايمەن, اقش-پەن, ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ بولىپ سانالادى. قازاقستان ەۋرازيانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان جانە ورتالىق ازيانىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. مۇندا كوپ عاسىرلىق تاريحى ءوزارا بايلانىسقان 70 ميلليونداي ادام تۇرادى. ءبىزدىڭ رىنوكتارىمىزدىڭ اشىقتىعى مەن ينتەگراتسياسى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە جول اشپاق. سوندىقتان دا ءبىز ءوڭىردىڭ ءمۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز. ازيا مەن تاياۋ شىعىستىڭ نەگىزگى ەلدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدار ۇلكەن ماڭىزعا يە. رەكوردتىق قىسقا تاريحي كەزەڭدە ءبىز وسىناۋ جەتى اسقاق شىڭدارعا قول جەتكىزدىك. جاڭا ەلدىڭ ىرگەسىن قالاعان ءبۇگىنگى زامانداستاردىڭ ەرەن ەڭبەگى ۋاقىت وتە كەلە, ءتىپتى مىڭ جىلدان كەيىن دە ۇرپاقتارىمىزعا وتانىمىزدى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ جولىندا دەمەۋ بولىپ, سەپتىگىن تيگىزە بەرەدى دەپ سەنەمىن.قۇرمەتتى وتانداستار!
جاڭا مەملەكەت قۇرۋ مەن رەفورمالاردىڭ ەڭ الدىمەن كۇشتى پرەزيدەنتتىك بيلىك ارقىلى عانا قامتاماسىز ەتىلەتىنىن تاۋەلسىزدىك تاريحى كورسەتىپ بەردى. مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسى ەلدەگى ىستەردىڭ جاعدايى ءۇشىن پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. قازاقستان ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا كورسەتىلگەندەي, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنداعى مەملەكەت بولعان, قازىر دە سولاي جانە الدا دا سولاي بولا بەرەدى. سونىمەن بىرگە, وكىلەتتىلىكتەردى پرەزيدەنت, ۇكىمەت جانە پارلامەنت اراسىندا بولىسكە سالۋ ماسەلەسىن قارايتىن ۋاقىت تا كەلدى. ارنايى كوميسسيا وسى ماسەلەلەردى زەرتتەپ, ءتيىستى زاڭدارعا, مۇمكىن كونستيتۋتسياعا دا وزگەرىستەر ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىس ەنگىزۋى ءتيىس.قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار!
قازىر وسى زالدا مەن ءوزىم وسىدان 24 جىل بۇرىن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى جىلدىعىن مەرەكەلەۋ كەزىندە ايتقان ءسوزىمدى قايتالاعىم كەلەدى. «ەشكىم دە ءبىز ءۇشىن قازاقستاندى قايتا جاڭعىرتپايدى, ول ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىقتا ورىن الۋعا قول جەتكىزبەيدى, ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ ستاندارتتارىن كوتەرمەيدى». بۇل سوزدەر بۇگىندە دە كوكەيكەستى كۇيىندە قالىپ وتىر. ۋاقىت پەن اراقاشىقتىقتاردى سىعىمداي وتىرىپ, ءححى عاسىر قارقىنعا قارقىن قوسۋدا. بۇگىندە الەمدە وراسان زور تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر ادام سەنگىسىز جىلدامدىقپەن ورىن الۋدا. تاياۋداعى 15-20 جىلدا ادامدار ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارى تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرەتىن بولادى. جاساندى ينتەللەكت, ادامسىز باسقارىلاتىن كولىك, 3D-باسپا, گەندىك جانە بيوينجەنەريا ونەركاسىپتى, قۇرىلىستى, كولىكتى, اۋىل شارۋاشىلىعىن, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن, مەديتسينانى تولىقتاي وزگەرتەتىن بولادى. الەمنىڭ بۇكىل ەلدەرى بىرتىندەپ جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشپەك. بۇگىن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا ۇلگىسى تۋىنداپ كەلەدى, سونىمەن بىرگە, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا قاعيداتتارى دا بەكي تۇسۋدە. سوڭعى 2-3 جۇزجىلدىقتا ۇستەمدىك قۇرعان قوعامدىق سالتتىڭ ورنىنا مۇلدە جاڭا فورماتتار مەن دامۋ مودەلدەرى كەلۋدە. سونىمەن بىرگە, اعىمداعى جۇزجىلدىقتىڭ ديناميكاسىندا ۋاقىتتىڭ كوپتەگەن ۇرەيلى بەلگىلەرى دە بار. ءبىز ونى بايقاپ وتىرمىز. جەتەكشى دەرجاۆالار اراسىنداعى قارسى تۇرۋشىلىقتار, ازامات سوعىستارى مەن ەتنوسارالىق داۋ-جانجالدار, تەرروريزم, اشتىق پەن ەپيدەميا قاتەرى جاڭا كۇندەلىكتى ءومىر شىندىعىنا اينالدى. وسىدان 7 جىل بۇرىن باستالعان جاھاندىق داعدارىس ەشقايدا كەتكەن جوق. ول كۇن سايىن وسە ءتۇسىپ وتىرعان گيپەرداعدارىسقا ۇلاستى. اشىعىن ايتايىن – ەلدە سوڭعى 3 جىلدا قابىلدانعان جاڭا باعدارلامالار مەن زاڭدارسىز احۋال الدەقايدا شيەلەنىستى بولار ەدى. مۇنىڭ ءوزىمىز قابىلداعان ۇلت جوسپارىنا دا, «2050» ستراتەگياسىنا دا, «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا دا, يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسىنا دا قاتىسى بار. 34 جىلدان كەيىن كەلەتىن 2050 جىلدىڭ پەرسپەكتيۆاسى, ول قازىر الىس سياقتى كورىنەدى – بار بولعانى تاريحتىڭ شاعىن بولىگى عانا. بىزدە ءوزىمىزدىڭ قايدا بارا جاتقانىمىز جونىندە ايقىن باعىت جانە ازاماتتارىمىزدىڭ وزەكتى ءماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-قيمىلدار باعدارلاماسى بار. 2050 جىلعا دەيىن ءبىز الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنەتىن بولامىز. قازاقستان ورتا تاپ ۇلەسى باسىمدىققا يە ەلگە اينالماق. 2050 جىلعا قاراي شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءىجو-ءنىڭ بۇكىل كولەمىنىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزىن وندىرەتىن بولادى. ول ءۇشىن قازىر ۇلت جوسپارى شەڭبەرىندە بيزنەستى جۇرگىزۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالۋدا, ينفراقۇرىلىم جاڭعىرتىلىپ, ادامي كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار ۇلعايتىلۋدا. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ۇلعايتۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. ول بەس ەسەگە – ءبىر جۇمىسشىعا 120 مىڭ دوللارعا دەيىن ۇلعايماق. ءبىز دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق مودەلىنە كوشۋدى قامتاماسىز ەتەمىز. يندۋستريالاندىرۋدىڭ اعىمداعى ەكىنشى بەسجىلدىعى شەڭبەرىندە 300-دەن استام جاڭا وندىرىستەر اشىلاتىن بولادى. 2050 جىلعا دەيىن 2 ميلليونداي تۇراقتى جۇمىس ورىندارى قۇرىلماق. بۇل ورايدا, «بارشا ءۇشىن جالپىعا ورتاق كاسىپتىك ءبىلىم» باعدارلاماسى بويىنشا بىلىكتى جۇمىسشى ماماندىقتارىنىڭ 1 ميلليونعا جۋىق كادرلارىن دايىنداۋ ۇلكەن ءرول اتقاراتىن بولادى. عىلىمي زەرتتەۋ تالدامالارىنا شىعىندار ۇلعايتىلىپ, ونىڭ كولەمى ءىجو-ءنىڭ 3 پايىزىنا دەيىن جەتپەك. ول قازاقستاندى عىلىمدى قاجەت ەتەتىن ەكونوميكالى ەلدەر دەڭگەيىنە جاقىنداتا تۇسپەك. جوعارى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ايرىقشا بەلگىسىنە اينالاتىن بولادى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىناتىن ينۆەستيتسيالار ۇلەسى ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنا دەيىن جەتكىزىلمەك. بۇكىل الەم سياقتى, ءبىز دە ۋربانيزاتسيا جولىمەن قوزعالاتىن بولامىز. مەنىڭ ايتقاندارىمنىڭ ءبارى ەش قيال ەمەس. 2050 جىلعا قاراي قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇلەسى بۇكىل حالىقتىڭ 70 پايىزىنان استامعا وسپەك. 380 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىناتىن بولادى. قازاقستاندىقتاردىڭ تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءبىر ادامعا شاققانداعى قازىرگى 21-دەن 30 شارشى مەتردەن استامعا دەيىن وسپەك. قالالار مەن اۋىلداردى ساپالى جولدار, كولىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ جۇردەك جانە قاۋىپسىز مارشرۋتتارى بايلانىستىراتىن بولادى. ول ءۇشىن ءبىز استانانى بۇكىل ومىرلەرىمەن شۇعىلا تاسىلىمەن بايلانىستىراتىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدامىز. شامامەن 7 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى سالىنىپ, قايتا جاڭعىرتىلماق, تەمىر جول جەلىلەرى كەڭەيتىلىپ, ەلەكترلەندىرىلەدى, اۋەجايلار مەن تەڭىز پورتتارىنا قايتا قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ول ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن ءوزارا جاقىنداستىرۋعا جاعداي تۋعىزادى. ەگەر بۇرىن استانادان الماتىعا دەيىنگى جولعا پويىزبەن ءبىر ءتاۋلىك كەتسە, قازىر 12 ساعات قانا. اتىراۋدان الماتىعا ادامدار پويىزبەن 4-5 كۇن جۇرەتىن, قازىر جولعا ءبىر جارىم تاۋلىك قانا ۋاقىت كەتەدى. ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز بۇكىل ەل بويىنشا, سونىڭ ىشىندە اۆتوكولىكپەن دە كوبىرەك ساياحاتتاي الاتىن بولادى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ترانزيتتىك جەلىمىزدى جاڭادان, ەڭ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا قۇرۋدامىز. «نۇرلى جول» ازيادان تاۋاردى ءبىزدىڭ اۋماعىمىز ارقىلى ەۋروپاعا قۇرلىق ارقىلى جەتكىزۋدى تارتىمدى, قاۋىپسىز جانە ءتيىمدى ەتە تۇسەتىن بولادى. ءبىز ترانزيتتىك ەلگە اينالماق نيەتتەمىز, ويتكەنى ءبىز ەۋرازيانىڭ ناق ورتاسىندا ورنالاسقانبىز. ءبىز التىن بەسىك – اۋىلدى دامىتۋدى باستى نازاردا ۇستايمىز. اۋىلشارۋاشىلىق كووپەرا- تسيالارىن دامىتۋ شاعىن قوجالىق يەلەرىنىڭ ونىمدەرىن تۇراقتى وتكىزۋدى جولعا قويادى جانە وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتەدى. قازاقستان تابيعي ونىمدەردى ۇسىنۋشى رەتىندە ءبىرىنشى كەزەكتە كورشى ەلدەردىڭ نارىعىنان لايىقتى ورنىن يەلەنەدى. ءبىز سۋارمالى جەرلەر اۋماعىن 2 ميلليون گەكتارعا دەيىن ۇلعايتامىز. سۋبسيديا بەرۋدىڭ جاڭا ۇستانىمدارى ءونىمدى جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ مەملەكەت قولداۋىنا يە بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ ءبارى دۇكەن سورەلەرىندە ساپالى وتاندىق ونىمدەردىڭ كوبەيە تۇسۋىنە جانە ونىڭ حيميادان تازارۋىنا جول اشادى. تيىسىنشە, اۋىل حالقىنىڭ تابىسى ارتا تۇسەدى. جان باسىنا شاققانداعى ءىجو كولەمى 4,5 ەسەگە – 40-60 مىڭ دوللارعا دەيىن وسەتىن بولادى, ول دامىعان مەملەكەتتەر دەڭگەيىنە سايكەس كەلمەك. بۇكىل ازاماتتار تۇرعىلىقتى جەرىنە, جىنىسىنا, جاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان جوعارى ساپالى ءبىلىم مەن مەديتسينالىق كومەك الا الاتىن بولادى. قازاقستان مەكتەپتىك ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ رەيتينگى ەڭ جوعارى العاشقى 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنبەك. ءبىزدىڭ شەشۋشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىز الەمنىڭ جەتەكشى جوو-لارىنىڭ جۇزدىگىنىڭ قاتارىنا قوسىلماق. بۇگىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن 82 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. حالىق سانى 25 ميلليوندى قۇراپ, ونىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق 11 ميلليوننان استام ادامعا جەتەتىن بولادى. استانا ءۇش ميلليوننان استام تۇرعىنى بار ەۋرازيالىق مەگاپوليسكە اينالماق. الماتى مەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارى ءوزىنىڭ ىرعاقتى دامۋىن جالعاستىرىپ, عىلىم, تەحنولوگيالار, دامۋ ءورىس الاتىن ءبىرنەشە جاڭا ميلليوندىق قالالار پايدا بولماق. اۆتوماتتاندىرۋعا جاتاتىن ءبۇكىل مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋلەر ادامدارعا ەلەكتروندى فورماتتا ۇسىنىلاتىن بولادى. مەن ەلىمىزدى وسىنداي دامىعان, باقۋاتتى, جەتىلگەن ەل رەتىندە كورەمىن. الەم ءبىزدى وڭىرلىك جانە جاھاندىق پروتسەستەردىڭ بەلسەندى دە جاۋاپكەرشىلىكتى قاتىسۋشىسى رەتىندە باعالايتىن بولادى. ءبىزدىڭ بۇكىل قازاقستاندىق جول, ەگەر ماقسات بولعان كەزدە, ءبىزدىڭ سول ۇمتىلعان جەرگە جەتەتىنىمىزدى كورسەتىپ بەرىپ وتىر. 2050 جىلدىڭ ۇرپاعى ءبىزدىڭ ۇلى ىستەرىمىزدى تانىپ-ءبىلىپ, ەلدى قالاي قۇرۋ, داعدارىستى قالاي ەڭسەرىپ, بىرلىكتى قالاي نىعايتۋ كەرەكتىگىنە ۇيرەنەتىن بولادى.قىمباتتى قازاقستاندىقتار!
الەم حالىقتارىنىڭ تاريحىنا جۇگىنسەك, جاڭا مەملەكەت قۇرۋ مارتەبەسى ۇرپاقتىڭ ەڭ ۇلى بۋىنىنا بۇيىرادى. وسى باقىتتى بۋىن – بۇگىنگى زاماناۋي قازاقستاندىقتار, ۇلى بۋىن ول – سىزدەر! 25 جىلدا ءجۇرىپ وتكەن اۋىر دا ابىرويلى جولىمىزدىڭ ءمانى تۇتاس عاسىرلارمەن تەڭ. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرى – ەۋرازيا جۇرەگىندەگى ۇلى دالادا جازىلعان مىڭجىلدىق تاريحتىڭ جاڭا ءداۋىرى. ءبىزدىڭ كەڭ-بايتاق دالامىز – عاسىرلار بويى سان الۋان وركەنيەتتەردى توعىستىرعان توعىز جولدىڭ تورابى. باتىس پەن شىعىس, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك وسىنداعى ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا تۇيىسكەن. قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ جىلناماسى – كۇللى ادامزاتتىڭ تاريحىنداعى تالاي-تالاي ۇلى وقيعالاردىڭ شەجىرەسى. مۇندا سان ءتۇرلى تايپالار مەن حالىقتار, ولاردىڭ قۇدىرەتتى وداقتارى مەن يمپەريالار پايدا بولىپ, اسقاقتاعان. مىڭجىلدىقتار تولقىنى بىزگە سول زاماننىڭ كوپتەگەن عاجايىپ جادىگەرلەرى مەن كونە داۋىرلەردىڭ تەڭدەسسىز مادەنيەتى جايلى تىلسىم جاڭعىرىقتاردى جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ۇلى دالامىز – قازىرگى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ ءبارى وربىگەن الىپ بەسىك ىسپەتتى. بارشا تۇركىنىڭ باباسى الاش تۋرالى اڭىزدار, قورقىتتىڭ كۇڭىرەنگەن كۇيلەرى, كۇلتەگىن ۇستىنىنداعى وسيەتتەر – ءبارى دە قازاق جەرىنە تىكەلەي قاتىسى بار, تۇتاس تۇركى رۋحانياتىنىڭ كونە تامىرى. بەس جارىم عاسىر بۇرىن ۇلى دالا تورىندەگى الاساپىران وقيعالاردىڭ الاپات قۇيىنىندا بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ تىكەلەي تامىرى – قازاق حاندىعى قۇرىلىپ, داڭقتى دا تاۋقىمەتتى جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. ءبىز بىلتىر ۇلى بابالارىمىزدىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, تاريحي وقيعانىڭ مەرەيلى بەلەسىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتتىك. سان عاسىرلىق تاريحىنىڭ قاي كەزەڭىندە دە بابالارىمىزدىڭ الدى تۇماندى, بولاشاعى كۇماندى بولدى. قۋاتى اسقان كەزىندە جەرى كەڭىدى, بىرلىگى قاشقان كەزىندە ءورىسى تارىلدى. جەرىنىڭ شەتىنە قادا قاعىپ, كەلىسىمگە ءمور باسىپ, اتا قونىسىن ءبىرجولا يەمدەنە المادى. سان مىڭ جىلدار بويى ات ۇستىندە ءجۇرىپ, سايىن دالانى اق سۇڭگىنىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن عانا قورعادى. بىراق, ءداۋىردىڭ بارلىق داۋىلدارىنا قايىسپاي توتەپ بەردى. بۇل – ءبىزدىڭ حالقىمىز حح عاسىر تۇگەسىلەر تۇستا تاۋەلسىزدىككە جەتكەن, قايتا جاڭعىرىپ, تۇڭعىش رەت جاڭا, زاماناۋي مەملەكەت – قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا ۇلى جىگەر مەن كۇش-قۋات العان تاريحي جولىمىز. سوندىقتان, ءبىزدىڭ جاسامپاز ىستەرىمىز بەن جارقىن جەڭىستەرىمىز ۇلى دالانىڭ ۇلى تاريحىندا ءىزى قالعان بارشا عاسىرلارعا پارا-پار. تاريحي ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, حح عاسىردىڭ باسىندا ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ ورتاشا ءومىر ۇزاقتىعى نەبارى 32 جاس بولىپتى. بۇگىندە بۇل كورسەتكىش – 72 جاس. جاڭا ايتىپ وتكەنىمدەي, 2050 جىلى 82-گە جەتەدى. ءبىز عاسىرلار بويى شيەلەنىسكەن ءتۇيىندى تارقاتتىق. بۇگىنگى, قازاقستاندىقتاردىڭ تەڭدەسسىز ەڭبەگى مەن ەرلىگىنىڭ ءمانى وسىندا. ءبىز پەشەنەمىزگە جازىلعان تاريحي مىندەتتى مۇلتىكسىز ورىنداۋدامىز!قۇرمەتتى وتانداستار!
بارشا حالقىمىزدى جانە بۇكىل شەتەلدىك دوستارىمىزدى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيلى بەلەسىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىن! كوك بايراعىمىز اشىق اسپانىمىزدا ماڭگى جەلبىرەي بەرسىن! تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, ەلدىگىمىز عۇمىرلى بولسىن! ۇلى بەلەستەردى باعىندىرۋ جولىندا العا, قازاقستان! ۇلى ماقساتتاردى ورىنداۋ جولىندا العا, حالقىم!