كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى: ەكونوميكانىڭ التىن دىڭگەگى

تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدان باستاپ ماگيسترالدى مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن ەلىمىزدە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلا باستادى. ويتكەنى, ءبىر جاعىنان بۇعان دەيىن ەلىمىزدە قۇبىر كولىگىن باسقارۋ قۇرىلىمى بولماعان بولسا, ەكىنشى جاعىنان ەلىمىزدە ءىرى جوبالارمەن اينالىساتىن الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى مۇناي قۇبىرلارى جۇيەسىنىڭ دامۋىنا العىشارت جاسادى. ءىرى كومپانيالاردىڭ باستى جوبالارىنىڭ ىشىندە تەڭىزدىڭ الاتىن ورنى بولەك. دەگەنمەن, ءدال سول كەزەڭدەردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان قۇبىرلاردىڭ تەڭىزدىڭ مول مۇنايىن تاسىمالداۋعا قاۋقارى جەتپەيتىن. مىنە وسىلايشا, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىن قۇرۋ تۋرالى العاشقى يدەيا پايدا بولدى. بۇكىل الەمدە تەڭدەسى جوق تەڭىز – نوۆوروسسيسك – كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتىڭ التىن كوپىرى ىسپەتتەس. سەبەبى, بۇل مارشرۋت كاسپي ايماعىنان الەمدىك نارىققا مۇناي تاسىمالداۋدىڭ ەڭ سەنىمدى ءارى ءتيىمدى جولى سانالدى. قازىرگى تاڭدا كونسورتسيۋم قۇرامىنا الەمنىڭ ءىرى مۇناي-گاز سالاسىمەن اينالىساتىن 11 اكتسيونەرى كىرەدى. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى, رەسەي فەدەراتسياسى, Chevron Caspian Pipeline Consortium Company, LUKARCO B.V., Mobil Caspian Pipeline Company, Kazakhstan Pipeline Ventures LLC, Rosneft-Shell Caspian Ventures Limited, BG Overseas Holding Limited , Eni International N.A. N.V. – جانە Oryx Caspian Pipeline LLC. كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى (كقك) قازاق­ستان­دىق مۇنايدى قازاقستان – رەسەي اۋماعى ارقىلى ترانزيتپەن ەكسپورتتاۋ ءۇشىن قۇرىلعان. كقك ۇزىندىعى 1,5 مىڭنان اساتىن تەڭىز – نو­ۆوروسسيسك مۇناي قۇبىرىنا يە, ول قازاق­ستاننىڭ باتىسىنداعى كەن ورىندارىن قارا تەڭىز­دىڭ رەسەيلىك جاعالاۋىمەن بايلانىستىرادى. ايتا كەتكەن ءجون, وندىرىلەتىن مۇناي كولەمى ۇلعايعان سايىن قۇبىردىڭ وتكىزۋ, تاسىمالداۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ كەزەك كۇتتىرمەدى. وسى­لايشا, 2011 جىلى كقك ءاۋ باستاعى جوباسىن كەڭەيتۋدى قولعا الدى. كقك قۇبىرىن كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ بىرە­گەيلىگى رەتىندە ونىڭ قۋاتىنىڭ ارتىپ, قۇبىر جۇمىسىنىڭ توقتاۋسىز ەكى ەسە ىسكە اسىرىلاتىنىن ايتۋعا بولادى. قاراشا ايىنىڭ قورىتىندىسىنا سۇيەنسەك, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ تەڭىز تەرمينالىندا 4 438 701 توننا (35 151 943 باررەل) مۇناي تيەلدى. بۇل تەڭىز – نوۆوروسسيسك مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسىن پايدالانا باستاعان ۋاقىتتان بەرگى رەكوردتىق ايلىق كولەم دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. كونسورتسيۋم اقپاراتىنا قاراعاندا, بۇعان دەيىنگى رەكورد 2016 جىلى ناۋرىز ايىندا بەلگىلەنگەن. ول كەزدە ءبىر ايدا تانكەرلەرگە 4 210 000 توننا مۇناي تيەلگەن. كونسورتسيۋمنىڭ بۇكىل تاريحى كەزىندە تەڭىز تەرمينالىندا 4,3 مىڭنان استام تانكەر تيەلىپ, ولار ارقىلى 460 ملن توننادان استام مۇناي تاسىمالداندى. ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىنە 398 ملن تونناعا جۋىق مۇناي تيەسىلى بولسا, قالعانى رەسەيلىك ءونىم.  

2016 – كقك ءۇشىن  ماڭىزدى جىل

بيىل شەتەلدىك مۇناي ءوندىرۋشى كومپا­نيالاردىڭ كونسورتسيۋمعا قوسىلعاندارىنا تۋرا 20 جىل! اعىمداعى جىلى كونسورتسيۋم ءوزىنىڭ تاريحىندا تاعى ءبىر مەرەيتويلىق داتانى اتاپ وتۋدە – تەڭىز – نوۆوروسسيسك مۇناي قۇبىرىنىڭ تابىستى جۇمىس ىستەي باستاعانىنا 15 جىل! سونداي-اق, بيىل كقك-نى كەڭەيتۋ بويىنشا كولەمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويىلعانىنا 5 جىل تولدى!  

كقك: تاريحقا شەگىنىس...

كەڭەس ۇكىمەتى تاراعان سوڭ ەلىمىزدىڭ الدىندا مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن ازايتپاۋ كەرەك دەگەن تاپسىرمامەن بىرگە مۇناي سالاسىنىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن ماقسات قاتار تۇردى. 1992 جىلى اقپاندا ەنەرگەتيكا جانە وتىن رەسۋرس­تارى مينيسترلىگى قۇرىلدى. تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ونىڭ العاشقى ءمينيسترى قادىر بايكەنوۆ بولدى. قادىر بايكەنوۆتىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋ­مىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلدى. ەگەر سول كەزدەگى باستى ماسەلەلەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, سالانى جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرۋ, تەڭىز جانە قاراشىعاناق سىندى ءىرى كەن ورىندارىن تولىققاندى يگەرۋ ءۇشىن تەحنولوگيانىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, سونداي-اق, جوعارى كاسىبي بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سىندى پروبلەمالار وتە كوپ ەدى. سوندىقتان سول جىلدارداعى نەگىزگى مىندەت ينۆەستيتسيا تارتۋ بولدى. 1992 جىلى Agip جانە BG كومپانياسىمەن قاراشىعاناق كەن ورنىن دامىتۋعا قاتىستى حاتتاماعا قول قويىلدى. 1993 جىلى تەڭىز كەن ورنى بويىنشا Chevron كوم­پانيا­سىمەن «عاسىر كەلىسىمشارتى» اتانعان ءىرى قۇجاتقا قول قويىلدى. سونداي-اق, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم دە سول مەزگىلدە جاسالدى. وسىلايشا, قازاقستاندىق شيكىزاتتى قارا تەڭىز ارقىلى الەمدىك نارىققا شىعارۋ ءۇشىن كونسورتسيۋمنىڭ قاجەتتىگىن ەلباسى ن.نازارباەۆ جاقسى ءتۇسىندى. رەسپۋبليكانىڭ مۇناي سالاسىن باسقارۋدىڭ جاڭا بىرىڭعاي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا بىلىكتى ماماندار شوعىرى جۇمىلدىرىلعان ەدى. قازاق «كوز قورقاق, قول باتىر» دەمەي مە؟ كەز كەلگەن ىستە تاۋەكەلگە بارماسا, وڭ ناتيجە كۇتۋ بەكەرشىلىك. ال قازاقستان ۇكىمەتى دەربەس ەل رەتىندە شەكاراسىن بەكىتە سالا وسىنداي حالىقارالىق اۋقىمدى ەكونوميكالىق جوباعا مۇرىندىق بولۋى تالايدى تاڭقالدىردى. سونىمەن, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى – قازاقستان ءۇشىن قانداي باسىمدىققا يە؟ بۇل ەلىمىزدىڭ تاريحي دامۋ ساتىسىنا قانشالىقتى اسەر ەتتى؟ «كقك – تەڭىز مۇناي كەن ورنىنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى. 1979 جىلى اشىلعان تەڭىز مۇناي كەن ورنى قازاقستان مۇناي سالاسىنىڭ وركەن جايۋىنا وزىندىك سەرپىن بەردى. الايدا ەلىمىز ەندىگى كەزەكتە مۇنايدى الەمگە تاسىمالداۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ جولىن قاراستىرۋعا كىرىسىپ كەتتى. تەڭىز مۇنايىن ەكسپورتتاۋ جانە قارجى­لان­دىرۋ ءۇشىن قازاقستان ومان رەسپۋبليكاسىمەن بىرلەسىپ كونسورتسيۋم قۇرۋعا 1992 جىلى بەلسەنە كىرىستى. سول جىلى شىلدەدە وعان رەسەي تاراپى قوسىلدى. كونسورتسيۋم قۇرىلعاننان كەيىن دە بىرنەشە جىل قاتارىنان كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتتى. قازاقستان تاراپى مۇنداي اۋقىمدى جوباعا العاش رەت قاتىسقاندىقتان, حالىقارالىق كومپانيالارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ جاڭا تاجىريبە الاڭى بولدى. اسىرەسە, قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى جونىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ ۇزاققا سوزىلىپ, وڭاي شەشىلمەگەندىگى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمىزدە», – دەيدى قايىرگەلدى قابىلدين مىرزا وتكەنگە شەگىنىس جاساپ.  

تاريحي ءسات: 20 جىل بۇرىن كقك-نى قايتا قۇرىلىمداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى

سول كەزدە كونسورتسيۋمنىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ, تابىستى جۇمىس ىستەپ كەتۋىنە بار كۇشىن سالعان ەل اعالارى 1992-1996 جىلدار ارالىعى ەڭ كۇردەلى ءارى اۋىر كەزەڭ بولعانىن ەسكە الادى. ارينە, اۋقىمدى جوبانىڭ تۇساۋىن كەسۋ وڭايعا سوقپاعانى ءمالىم. ەلباسى وسى جوبانى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ب.ن.ەلتسينمەن ون شاقتى مارتە ارنايى كەزدەسىپ, تالقىعا سالعانى ءبىر بولەك, ۇنەمى تەلەفون سوعىپ, ءمان-جايعا قانىعىپ وتىردى. مۇناي جانە گاز ءمينيسترى تىزگىنىن ۇستا­عان نۇرلان بالعىمباەۆ پرەزيدەنتكە كىرىپ, «تاراپتار ورتاق شەشىمگە كەلمەي جاتىر» دەگەن ءۋاجىن ايتقاندا, ەلباسى «ءبىر پاراق قاعازعا قاراپايىم تىلمەن جوبانىڭ توڭىرەگىندەگى ماسەلەنىڭ جاي-جاپسارىن جازىپ بەر» دەپ تاپسىرما بەرەدى دە, ەرتەڭىندە ماسكەۋگە ۇشىپ كەلەدى. ەلتسين ول كەزدە اۋرۋحانادا جاتىر ەكەن, ەكى ەل باسشىلارى اۋرۋحانا پالاتاسىندا جوبا بارىسىن تالقىلاپ, ناتيجەسىندە 1996 جىلى 6 جەلتوقساندا ماسكەۋ قالاسىندا اكتسيونەرلەر كەلىسىمشارتىنا قول قويىلدى. قۇجات بويىنشا كونسورتسيۋم اكتسيالارىنىڭ 50 پايىزى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ قولىنا كوشتى. قالعان 50 پايىزى رەسەيدىڭ ۇلەسىنە 24%, قازاقستانعا 19%, ومانعا 7% تيەسىلى بولدى. بىلايشا ايتقاندا, اكتسيونەرلەر كەلىسىمىندە نەگىزىنەن «المانى تەڭدەي ءبولۋ!» ۇستانىمىنا سۇيەندى. ياعني, حالىقارالىق مۇناي كومپانيالارى دا, قازاقستان, رەسەي تاراپى دا جوبانىڭ كەپىلدىككە بەرىلگەن ۇلەسىنە يەلىك ەتىپ وتىردى. سول كەزدەگى ەلىمىزدەگى كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعا­رى مامان نۇرلان بالعىمباەۆ شەتەل­دىك­تەر­دىڭ پسي­حولوگياسىن جەتە ءتۇسىنىپ, مۇناي كوم­پا­نيا­لارى­نىڭ ماقسات-مۇددەسىن اڭگىمە اۋانى­نان-اق بىلەتىن­دىگى تۋرالى ارىپتەستەرى بۇگىنگە دەيىن ءجيى ايتادى. نۇرلان وتەپ ۇلى باسپاسوزگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا: «ۋاقىت بيىگىنەن قاراعاندا, 1990 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە تاۋەلسىز مۇناي قۇبىرى جەلىسىن قۇرۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز ستراتەگيالىق تۇرعىدان دۇرىس بولدى. ول تەك قازاقستانعا عانا ەمەس, جوبانى قارجىلاندىرعان مۇناي كومپانيالارىنا دا پايدا اكەلدى. كقك قازاق­ستان ءۇشىن دە, رەسەي ءۇشىن دە نارىقتىق ەكو­نوميكا, ارالاس مەنشىك شارتتارىنا ساي جۇزەگە اسقان ەڭ العاشقى اۋقىمدى حالىقارالىق قۇبىر جەلىسى جوباسى اتاندى. بۇل تاجىريبە ودان كەيىنگى باسقا دا ماگيسترالدى قۇبىر جەلىسى قۇرى­لىستارىنا ءتيىمدى پايدالانىلدى جانە بۇل رەتتە كقك ينجەنەرلەردەن باستاپ, جەتەكشىلەرگە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدەگى مامانداردى دايىندايتىن ۇلكەن مەكتەپكە اينالدى» دەگەن ەدى. قازاق مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋدىڭ كوش­باسىندا تۇرعان ازامات جايلى 1996-1999 جىلدارى رەسەيدىڭ وتىن ەنەرگەتيكاسى ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان انا­تولي شاتالوۆتىڭ مىنا پىكىرى جۇرەككە جىلى تيەدى. «ءبىز قالاي جۇمىس ىستەدىك؟ قازاقستان تاراپى جاعىنان جوباعا نۇرلان بالعىمباەۆ جەتەكشىلىك ەتتى. ول مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەدى. سوندىقتان پرەزيدەنتكە تىكەلەي شىعۋعا مۇمكىندىگى بولدى. ال مەن ۆيكتور چەرنومىردين ارقىلى جۇمىس ىستەدىم. كقك قازاقستان ءۇشىن دە, رەسەي ءۇشىن دە ماڭىزدى نىسان سانالدى. سەبەبى, جوباعا بايلانىستى مىڭ-سان ماسەلە شىعىپ جاتتى. مىنە, سونداي قيىن كەزەڭدە نۇرلان وتەپ ۇلىنىڭ تاباندىلىعى مەن بىلىكتىلىگىنە ءتانتى بولعانىمدى ايتقىم كەلەدى. سول كەزدە وسى جوباعا قاتىستى كەلىسسوزدەردىڭ باسى-قاسىندا ۇنەمى نۇرلان بالعىمباەۆ پەن قايىرگەلدى قابىلدين ءجۇردى. ولاردىڭ بۇل جوباعا ەڭبەگى ءسىڭدى دەسە بولادى», – دەيدى وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ. الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى مۇناي-گاز ءوندىرۋشى كومپانيالاردىڭ كقك جوباسىنا قاتىسۋى بۇل جوبانىڭ قارجىلاندىرۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, مۇنىمەن قوسا مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ وبەكتىلەرىن جوبالاۋ, قۇرىلىسىن سالۋ, پايدالانۋ جانە باسقارۋ كەزىندە زاماناۋي تەحنولوگيالار مەن جاڭا جابدىقتاردى, حالىقارالىق ستاندارتتاردى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزدى. كقك مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسىنە وراي, قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا شارالار كەشەنى تولىققاندى ازىرلەندى. تابيعاتتى قورعاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە جۇمسالعان قارجى مۇناي تاسىمالداۋ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ بيۋدجەتىنىڭ 12 پايىزىن قۇرادى. ايماقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, مادەنيەت جانە سپورت سالالارىندا ءىرى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كومەك رەتىندە قوماقتى قارجى ءبولىندى.  

ۋاقىت كوشىنە  ىلەسكەن كقك

جالپى, كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ العاشقى ساتىسىندا جىلىنا 28 ميلليون توننا مۇناي وتكىزۋ مۇمكىندىگى بولدى. كونسورتسيۋمنىڭ قازاقستان ايماعىنداعى نەگىزگى عيماراتتارى جاڭادان جاراقتاندىرىلعان تەڭىز مۇناي ايداۋ ستانساسى مەن اتىراۋ مۇناي ايداۋ ستانساسى (ماس). قازىر ولارعا ا-ماس-4 پەن ا-ماس-3ا نىساندارى قوسىلادى. قۇبىردىڭ جالپى ۇزىندىعى 1510 شاقىرىم. ونىڭ 452 شاقىرىمى رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋماعىنان وتەدى. ال قۇبىردىڭ ديامەترى – 1020 مم. قازىر كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمىنىڭ جەلىسىنە نەگىزىنەن قاشاعان, تەڭىز, قاراشىعاناق كەن ورنىندارىنان مۇناي كەلىپ قۇيىلادى. قۋاتتى قۇبىردىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى جىلما-جىل ارتىپ كەلەدى. مۇناي ايدالا باستاعان 2001 جىلدان بەرى وسى قۇبىر ارقىلى 500 ميلليون توننا «قارا التىن» ەكسپورتقا جونەلتىلگەن ەكەن.  

كاسپي قۇبىر  كونسورتسيۋمى قاشاعان مۇنايىن تاسىمالداۋدا

جاقىندا اتىراۋ وبلىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جۇمىس ساپارى كەزىندە وتكەن تەلەكوپىر بارىسىندا كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى قاشاعان مۇنايىن تاسىمالداۋ جۇمىستارىن باستاعاندىقتارىن كومپانيانىڭ ايماقتىق مەنەدجەرى سارسەنباي مۇرىنوۆ بايانداعان بولاتىن. «قۇرمەتتى پرەزيدەنت, ءسىزدىڭ تىكەلەي قولداۋىڭىزبەن قۇرىلعان كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك مۇناي تاسىمالداۋ جوباسىنا اينالعان. قازىر كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى جۇيەسىنە قاشاعان كەن ورنىنان وندىرىلەتىن مۇناي كەلە باستادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 500 مىڭ توننادان استام مۇناي تاسىمالدانىپ, نوۆوروسسيسكدەگى تەڭىز تەرمينالىندا تانكەرلەرگە قۇيىلىپ, ەكسپورتقا جونەلتىلۋدە», – دەدى ول. ەلباسى ءوز پىكىرىندە سوڭعى ءۇش جارىم جىلدا ەكونوميكا سالاسىندا 540-تان استام جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 100 000-نان اسا ادام جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىلگەنىنە توقتالدى. «بيىل تاعى 50 جوبانى ىسكە اسىرۋ جوسپار­لا­نىپ وتىر. «مۇناي-گاز يندۋسترياسىن دامىتۋ ءۇشىن ءبىز كۇردەلى قارجىنى بەلسەندى تۇردە تار­تا­مىز. تەك «قاشاعان» جوباسىنا عانا ءبىز 50 ميل­لياردتان استام ينۆەستيتسيا تارتتىق. وسى­نىڭ ءبارى ەل بيۋدجەتىنە تۇسىمدەردى قام­تا­­ما­­­سىز ەتەدى. وزگە دە ءىرى جوبالاردى, اتاپ ايت­قان­دا, «كاسپي قۇبىرى كونسورتسيۋمى» جوبا­سىن ىسكە اسىرۋ دا ەلىمىزدى دامىتۋعا باعىت­تالعان ماڭىز­دى جۇمىس بولىپ تابىلادى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «بۇل جەردە ەڭ الدىمەن ەلباسىمىزدىڭ كورەگەندىگىن ايتقىم كەلەدى. ونىڭ كوپۆەكتور­لىق ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا ديف­فەرەنتسيالدى قۇبىر جۇيەسى قالىپتاستى. ولاردىڭ قاتارىندا كاسپي – قارا تەڭىز, اتىراۋ – سامارا, قىتاي, باكۋ باعىتتارى بار. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ مۇناي تاسىمالداۋ مۇمكىندىگى بۇگىنگى كۇنى 100 ميلليون توننانى قۇرايدى. الايدا, سول قۋاتتىڭ تەك 80 پايىزىن عانا پايدالانىپ وتىرعاندىعىمىزدى ەسكەرسەك, مۇناي ەكسپورتىنىڭ مۇمكىندىگى ءالى دە بارشىلىق ەكەندىگى حاق» –دەيدى قازاق مۇناي تاسىمالداۋ سالاسىنىڭ ىسكەر باسشىسى قايىرگەلدى قابىلدين. ءتۇيىن: ال بۇگىندە قازاقستاننىڭ مۇناي ونىمدەرى ەۋرازيانىڭ ونداعان ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. وعان قوسا, «قارا التىندى» يگەرەتىن باسقا دا جاڭا نارىق كوزدەرى قاراستىرىلۋدا. مىنە, بيىل كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى جۇمىسىنا قان جۇگىرتىپ, باس­تاماشى بولعان اكتسيونەرلەر كەلىسىمىنە 20 جىل تولدى! جوبا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن قاتارلاس دامىپ, ءوسىپ, ءورىسىن كەڭەيتتى. ارينە, جيىرما جىل از دا, كوپ تە ۋاقىت ەمەس. الايدا وسى مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سالاسى ايتۋلى جەتىستىكتەر مەن تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزسە, بۇعان ەكونوميكادا العاشقى حالىقارالىق جوبا رەتىندە جۇزەگە اسقان كقك-نىڭ ۇلەسى قوماقتى ەكەنى داۋسىز.  دينارا مىڭجاسارقىزى  

قر پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن رف ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ۆ.چەرنومىردين كەلىسسوزدەر بارىسىندا, 1995 جىل

1996 جىلعى 6 جەلتوقسان. اكتسيونەرلەر كەلىسىمشارتىنا قول قويۋ ءساتى. 

1992 جىلعى شىلدە. سولدان وڭعا قاراي: ال-شانفاري, ۆ.چەرنومىردين,  ك.بايكەنوۆ. رەسەي كقك-عا قوسىلۋى.

تەڭىز-نوۆوروسسيسك قۇبىرى

1996 جىلعى ءساۋىر. الماتى. كقك قايتا قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويۋ. سولدان وڭعا قاراي: ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ع.كەشۋباەۆ, مينيستر ن.بالعىمباەۆ, ومان سۇلتانىنىڭ مۇناي ءمينيسترى  ماكبۋل الي بين سۋل

1999 جىلعى 12 مامىر. «العاشقى ىرگەتاسىن قالاۋ» شاراسىندا. ق.قابىلدين, ن.قاپپاروۆ.

2011 جىل, كقك قۇبىرىن كەڭەيتۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويۋ ءساتى.

تەلەكوپىرگە قاتىسۋشىلار

اتىراۋ ماس تەلەكوپىرىنىڭ قاتىسۋشىلارى