XX عاسىر قانقۇيلى سوعىستارعا تولى الاپات عاسىر بولدى. ونىڭ ىشىندە ميلليونداعان ادامداردىڭ ءومىرىن جالماعان, ادامزات بالاسى بۇرىن ەستىپ, كورىپ بىلمەگەن ەكى ءىرى جاھاندىق سوعىس تا وسى عاسىردىڭ ەنشىسىندە. سونداي-اق, تىرشىلىك يەلەرىن جاپپاي قىرىپ-جوياتىن اتوم, سۋتەگى, باكتەريالىق, نەيتروندىق بومبالار دا وسى ءجۇز جىلدىق اياسىندا دۇنيەگە كەلدى.
كسرو-نىڭ يادرولىق قارۋدى سىناۋ ايماعىنا قازاقستاننىڭ سەمەي ءوڭىرى تاڭداپ الىندى. 1949 جىلى اشىلعان سىناق پوليگونىنىڭ اۋماعى 18,5 مىڭ شارشى كيلومەتر اۋماقتى قامتىدى. سىناق ايماعىندا 470 قۋاتتى جارىلىس جاسالسا, ونىڭ ىشىندە 90 جارىلىس اۋەدە, 26-سى جەر ۇستىندە, 354-ءى جەر استىندا جۇزەگە اسىرىلدى. وسىنداعى جارىلىستاردىڭ اسەرىنەن راديواكتيۆتى ۋلى زاتتار جارىلىس ەپيتسەنترىنەن بۇلتتار مەن جەل ارقىلى 304 مىڭ شارشى كيلومەتر ايماققا تارالدى. سەمەي يادرولىق پوليگونىندا اۋادا جانە جەر بەتىندە سىنالعان يادرولىق زاريادتاردىڭ قۋاتى اقش-تىڭ حيروسيماعا تاستاعان بومباسىنان 2,5 مىڭ ەسە اسىپ ءتۇستى.
وسى سىناقتاردان تۇزىلگەن راديواكتيۆتى ۋلى زاتتار توپىراقتى, سۋدى, ەگىستىك جەرلەردى, مال جايىلىمدارىن زالالدادى. ادامدار راديواكتيۆتى ساۋلەلەر ارقىلى ايىقپاس اۋرۋلارعا شالدىقتى. قاتەرلى ىسىك, سۇيەك اۋرۋلارى, جۇيكە مەن قان قۇرامىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى دەرتكە ۇشىراعاندار قيساپسىز.
1991 جىلى 29 تامىزدا پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىق شىعارۋى 40 جىلعا سوزىلعان جويقىن جارىلىستارعا نۇكتە قويدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ەلباسىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋى الەمدەگى تاعى ءبىر قادام ىلگەرىلەۋشىلىك بولدى.
يادرولىق قارۋدىڭ ادامزات ومىرىنە قانشالىقتى قاتەر ءتوندىرەتىنىن ءبىر بىلسە قازاقستان حالقى بىلەدى.
حالىقارالىق تەرروريزم اسقىنىپ, ادامزات بالاسىنا ۇرەي تۋعىزىپ وبىرعان دۇربەلەڭگە تولى مىنا دۇنيەدە يادرولىق قارۋ لاڭكەستەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالسا نە بولماق؟ بۇگىندە الەم حالقىن تولعاندىرىپ وتىرعان وسى جانە يادرولىق قارۋسىزداندىرۋعا بايلانىستى باسقا دا سۇراقتارعا بيىل ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساميتتە ءار ەل ءوز پىكىرلەرىمەن ءبولىستى. وسى باسقوسۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ جاريالاعان «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى پلانەتاارالىق اۋقىمداعى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى. بۇل, شىنىندا دا, جەر ءجۇزى ادامدارىنىڭ ارمان-اڭسارىن بىلدىرەتىن, يادرولىق قارۋسىز الەمنىڭ بولاشاعىن ەلەستەتەتىن اسا ماڭىزدى قۇجات ەدى. «بارشا ادامزات XXI عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى, – دەدى قازاقستان باسشىسى وسى مانيفەسىندە. – بىراق بۇگىن بۇل ەلەستىڭ ساعىمعا اينالۋى مۇمكىن. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس. ادامزاتتىڭ حح عاسىرداعى وزىق ويلىلارى ادامدارعا بولاشاقتاعى الەمدىك سوعىستا پلانەتاداعى ءتىرى اتاۋلىنىڭ ءبارىن جوياتىن يادرولىق قارۋ مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن بولادى دەپ كورىپكەلدىكپەن ەسكەرتكەن ەدى. ولاردىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستار سوعىس ارقىلى شەشىلە المايدى جانە شەشىلمەۋى ءتيىس دەگەن ەسكەرتۋلەرى ءححى عاسىردا دا اسا جوعارى كوكەيكەستى دەڭگەيدە قالىپ وتىر».
قازاقستان باسشىسى ءوز مانيفەسىندە دۇنيە ءجۇزى مەملەكەتتەرىنە «ءححى عاسىر – سوعىسسىز الەم» كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسىن جاساۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرتتى جانە بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارىن دا كورسەتىپ بەردى. ەلباسى ۇسىنىسىنىڭ ەڭ باستى ويى – يادرولىق جانە باسقا دا قىرىپ-جوياتىن قارۋدان تولىقتاي ازات الەمگە قاراي دايەكتىلىكپەن ىلگەرىلەۋگە سايادى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ تەرەڭ ويلى بۇل مانيفەسى ادامزات بالاسىنىڭ تاعدىرى, بولاشاعى تۋرالى وي تولعاۋدان عانا ەمەس, گۋمانيستىك, پاتريوتتىق, قايراتكەرلىك رۋحتان تۋىنداعان دۇنيە. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مانيفەسى الەم حالىقتارىنىڭ كوكەيىندەگى اڭسارىن ءدال باسىپ وتىر. ەلباسىمىزدىڭ وسىنداي دانالىق ويلارى قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىن تاعى ءبىر اسپانداتا تۇسكەنى ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە.
سەرىك پىراليەۆ,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى