مەنى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى دەپ اتايدى. تاريحي دەرەك قوي, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى كۇنى بۇل قىزمەتكە تاعايىندالعانىمدا, ياعني قازاق كسر-ءنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەنىمە اتتاي 2 اي تولعان. سوندىقتان دا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ءبىز جاڭا باعىتتا جۇمىس ىستەدىك. بولاشاق رەفورما ءۇشىن زاڭ اكتىلەرى ايعاقتالىپ, باعىتىمىزدى بەلگىلەپ الدىق.
جاسىراتىن نەسى بار, ەڭ اۋىر كۇندەرگە تاپ كەلدىك. حالىقپەن ءبىرگە كۇتپەگەن قيىنشىلىقتاردى باسىمىزدان وتكەردىك. ولاي دەيتىن سەبەبىم, ءبىز ەڭ الدىمەن بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جويقىن ينفلياتسيانىڭ داۋىلىنا ۇشىرادىق. بۇگىن ايتساق, بۇعان بىرەۋ سەنەر, بىرەۋ سەنبەس, 1992 جىلى ينفلياتسيا كورسەتكىشى 2000 پايىزدان اسىپ ءتۇستى. اقشانىڭ قۇنى كەتىپ قۇلدىراپ, ەڭ تومەنگى شەگىنە جەتتى. قازاقستاندا, ءتىپتى, ساتىپ الاتىن دا, ساتاتىن دا زات تاپشىلىعى بايقالدى. «جىعىلعان ۇستىنە – جۇدىرىق» دەگەندەي, ءدال وسى كەزدە رەسەي باعانى بوساتىپ ءجىبەردى. ال ءبىز ول كەزدە رۋبلگە تاۋەلدى ەدىك. اقشا رەسەيدىڭ ورتالىق بانكىنىڭ قامباسىندا جاتتى. ولار قالاي دەگەندە ءوز ساياساتىن جۇرگىزىپ باقتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەڭ باستى پروبلەما – اقشا جەتپەدى, ەلدە گيپەرينفلياتسيا باستالدى. ءوزىمىزدىڭ ءتول تەڭگەمىز دۇنيەگە كەلگەنشە ەكى جىل بويىندا سونداي قيىندىقتارمەن كۇرەسۋگە تۋرا كەلدى. ول جايىندا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءجۇرىپ ءوتكەن جولدارى تۋرالى ءوزىنىڭ تاريحي شىعارمالارىندا جازدى دا.
ول جىلدارداعى قيىندىقتاردىڭ قايسىبىرىن تالداپ, ەكشەپ ايتىپ جاتاسىڭ؟ ايتقانعا عانا جەڭىل. كەڭەس وداعىنىڭ مەنشىگىن مۇرالاعان رەسپۋبليكامىزدا اگرارلىق سالا بويىنشا وزىق تەحنيكا مەن مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ مۇلدەم ارتتا قالعان تۇس. ەگىستىككە تۇقىم دايىنداۋدا دا قولدا بارعا مالداندىق, كورسەتكىشتەرىمىزگە كوڭىل تولمادى. شىندىعىندا, ءبارىن دە باسىنان باستاۋعا تۋرا كەلدى. ول – تاريح.
قازىرگى قازاقستاننىڭ وندىرىستىك-شارۋاشىلىق جاعدايى ادام تانىماستاي وزگەردى. جاڭارعان ءوندىرىستىك تەحنولوگيا 90-شى جىلدارى ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە كىرمەگەن. اقيقاتىن ايتار بولسام, وسىناۋ وتكەن شيرەك عاسىر ىشىندە ەڭ باستىسى ادامدار دا ءوزگەردى. ولار جەردىڭ جايىن جاقسى بىلەدى. بۇل كۇندەرى رەسپۋبليكانىڭ اگرارلىق شارۋاشىلىق سالاسىندا جاڭا بۋىننىڭ وزىندىك قولتاڭباسى انىق بىلىنە باستادى.
قازاقستان سوڭعى جىلدارى ءوزىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن, اتاپ ايتقاندا, ازىق-ت ۇلىكپەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتەتىن دارەجەدە. ءسۇت تە, ەت تە جەتەدى. ۇن ساتۋدا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋ دا ءبىز ءۇشىن تاڭسىق بولماي قالدى.
اۋىل شارۋشىلىعىنىڭ تىنىسى ماعان بالا كەزىمنەن جاقسى تانىس. شارۋاشىلىقتا بىلەكتى ءتۇرىپ تاستاپ تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ قىزمەت ەتكەنىم ەسىمدە. ۇكىمەتتىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنا دەيىنگى قىزمەتتە مەن شارۋاشىلىقتى باسقارۋ سالاسىنىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتتىم. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەڭىستەرى مەن جەمىستەرىن شىن جۇرەكتەن باعالايمىن. ەلىمىزدىڭ اگرارشىلارىن ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ اركەزدە دە قولداپ, مەملەكەت تاراپىنان كوپ كومەك كورسەتىپ كەلەدى. جەكەلگەن كاسىپكەرلەردىڭ قاراماعىنداعى بىلىكتى ماماندار, قۋاتتى تەحنيكالار دا كوز قۋانتادى.
1994 جىلدان حالىقارالىق «ينتەگراتسيا» قورىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقاردىم. قوردىڭ نەگىزگى مىندەتى – جاس مەملەكەتىمىزدىڭ الەم كەڭىستىگىندە بىرەگەي ەكونوميكالىق, ساياسي جانە مادەني سالادا شەت مەمەلەكەتتەرمەن ءوزىن-ءوزى تەڭ دارەجەدە كورسەتۋ ەدى. قورداعى 150 ەنشىلەس فيرمانىڭ بارلىعى دا نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ جانە ساتۋ ىسىمەن اينالىستى. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ اگرارلىق ساياساتتاعى اۋقىمدى باعدارلاماسىن تانىتسا كەرەك.
قازاقستاننىڭ بولاشاعى اسا ءىرى اگرارلىق قۇرىلىمداردىڭ قۋاتى مەن كۇشىندە دەگەن مەنىڭ باستاپقى پىكىرىم مەن كوزقاراسىم بۇگىن دە وزگەرگەن جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتكەن 25 جىلىندا ەلىمىزدىڭ ەڭبەككەرلەرى ونى سان رەت دالەلدەپ بەردى دە. ءبىز جەردى يگەرۋدى بىلەمىز. قازاقتا «جەرى بايدىڭ – ەلى باي» دەگەن حالىق ماقالى بەكەر ايتىلماسا كەرەك.
سەرگەي تەرەششەنكو,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى پرەمەر-ءمينيسترى (1991-1994 ج.ج.)
الماتى