ادام بالاسى جاراتىلىسىنان قۇلاشىن كەڭگە سەرمەپ ءومىر سۇرەتىن ەركىندىكتى, بودان بولۋدان ادا بوستاندىقتى اڭسايدى. الىمساقتان بەرگى ادامزات بالاسىنىڭ قانقۇيلى سوعىستارى مەن تولاسسىز تارتىستارىنىڭ تۇپكى ءمانى دە تاۋەلسىزدىكتە جاتىر. ال ەندى بۇكىل ءبىر ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋى, جەكە مەملەكەت بولىپ تاريح ساحناسىنا شىعۋى – قاسيەتتى دە قاستەرلى وقيعا ەكەنى داۋسىز.
سوناۋ 1991 جىلى ەلىمىزدىڭ «تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەپ جاريالانعان ساتىنە كۋا بولعانىمىزدى ءبىز ماقتانىشپەن ەسكە الامىز.
سول كەزدەگى «برەجنەۆ» الاڭىنا جينالعان حالىق «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن شىرقادى. الاڭ تورىندەگى پرەزيديۋمعا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۇكىمەت مۇشەلەرى شىعىپ, ەل پارلامەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداعانىن, ەلىمىز تاۋەلسىز مەملەكەت اتانعانىن حابارلادى. حالىق ەرەكشە تولقىپ, بويدى كەرنەگەن قۋانىشتارىن جاسىرا الماي, ءبىر-ءبىرىن قۇتتىقتاپ جاتتى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن وزگە مەملەكەتتەردەن العاش بولىپ باۋىرلاس تۇركيا مەملەكەتى تانىعانى دا وسى الاڭدا حابارلانعانى ەستە قالىپتى. جەلتوقساننىڭ سۋىق جاڭبىرىنىڭ استىندا تۇرساق تا, بويىمىزدى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن ەرەكشە ءبىر سەزىم جىلىتىپ, «ەندى ءبىز تاۋەلسىز, ەركىن ەل بولدىق» دەگەن كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن الاڭنان تارقاعان ەدىك.
ال ەندى ارادا شيرەك عاسىر ۋاقىت وتكەندە بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن وتكەنگە كوز جىبەرسەك, ەلىمىز ءتورت قۇبىلامىز تۇگەل تانىعان, الەم مويىنداعان ىرگەلى مەملەكەتكە اينالدى. وسى جىلدار ىشىندەگى باستى جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبىرى – سارىارقا توسىندەگى اقمولا قالاسى ەلورداعا اينالىپ, الەمدىك ساۋلەت ۇلگىسىمەن جاڭا قالانىڭ بوي كوتەرۋى دەر ەدىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول تۋىندىسى – استانامىز جىل وتكەن سايىن قۇلپىرىپ, ورەسى بيىك وركەنيەتتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ تۇرعانداي.
1994 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ پارلامەنت تورىنەن «ەندىگى جەردە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ استاناسىن ارقاعا كوشىرىپ, جاڭا قالا سالۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىس ايتقان كەزدە بىرەۋ سەنىپ, بىرەۋ سەنبەگەن بولاتىن. كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندەگى بايلانىستارىمىز ىدىراپ, ەكونوميكالىق جاعدايىمىز شاتقاياقتاپ تۇرعان تۇستا, ەل استاناسىن كوشىرىپ, جاڭا قالا سالامىز دەۋ – ەلباسىنىڭ اسقاق ارمانى مەن ەرەن ەرلىگى ەدى!
وسى تۇستا تاريح تەرەڭىنەن ەل ەسىندە اڭىز بولىپ ساقتالعان مىنا ءبىر وقيعا ويعا ورالادى. ءحىV عاسىردا سەيحۋن مەن جەيحۋن اتالعان قوس وزەننىڭ بويىنداعى ماۋەرەنناحر مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان اتاقتى قولباسشى ءامىر تەمىر بيلىككە جەتكەن كۇنى سارايىنا ۋازىرلەرى مەن يگى جاقسىلاردى, اقىلگويلەردى جيناپ, «الىپ ەلدىڭ استاناسى قاي قالا بولۋ كەرەك؟» دەگەن ماسەلە قويادى. اركىم ءارتۇرلى پىكىر ايتىپ, ءبىر توقتامعا كەلە المايدى. سول كەزدە ءامىر تەمىر قىزمەتشىلەردىڭ بىرىنە تاندىردا جابىلعان ءبىر ناندى الدىرىپ, اۋماعى ات شاپتىرىم كەڭ سارايدىڭ تابانىنا توسەلگەن قالى كىلەمنىڭ ورتاسىنا قويدىرادى دا, «كىمدە-كىم اياعىمەن كىلەمدى باسپاي, ورتادا تۇرعان ناندى الىپ بەرسە, ەرەكشە سىيلىق بەرەمىن» دەپ حابارلايدى. سارايدىڭ ەدەنىنە توسەلگەن الىپ كىلەمدى اينالا قورشاپ وتىرعان كىلەڭ جاقسىلار مەن جايساڭدار ورىندارىنان قانشا ۇمتىلسا دا, اياقپەن كىلەمدى باسپاي ورتادا تۇرعان نانعا قول جەتكىزە المايدى.
ءبىر كەزدە ەسىك جاقتا كۇزەتشى بولىپ تۇرعان جاس جىگىت ءامىر تەمىرگە قاراپ: «تاقسىر, رۇقسات بولسا, ناندى مەن الىپ بەرەيىن؟» – دەيدى. «رۇقسات!» – دەيدى ءامىرشى. الگى جىگىت ءۇلكەن كىلەمنىڭ ءبىر شەتىنەن جاقىنداپ كەلەدى دە, ەكى قولىمەن كىلەمدى وراپ, جيناعان كۇيى ورتاداعى نانعا ءبىر-اق جەتىپ توقتايدى. كىلەمدى اياقپەن باسپاي ناندى الىپ, توردە وتىرعان امىرشىگە اپارىپ بەرەدى. جىگىتتىڭ تاپقىرلىعىنا ريزا بولعان ءامىرشى: «مىنە, مەنىڭ سەندەرگە قويعان ساۋالىمنىڭ جاۋابىن مىنا جاس جىگىت تاپتى. قاي ەلدىڭ بولسىن استاناسى اينالا قورشالعان قورعانى بار, جاۋ كەلسە وڭايلىقپەن جەتە المايتىن ەلدىڭ ورتاسىندا بولۋى كەرەك!» دەپ سامارقان قالاسىن ءوزى بيلەپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ استاناسى ەتىپ بەلگىلەگەن ەكەن.
ۇلى بابالار رۋحىنان قۋات العان ۇلى دالا ەلىنىڭ ەندىگى ماقساتى – ماڭگىلىك ەل بولۋ. ال ماڭگىلىك ەلدىڭ مۇراتى – وتانعا دەگەن شەكسىز ءسۇيىسپەنشىلىك, جانقيارلىق ەڭبەك, اتا تاريحقا دەگەن ادالدىق. ويتكەنى, وتكەنگە وي جىبەرۋ ارقىلى بولاشاقتى بولجايمىز. ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ بويىندا وسى قاسيەتتەر بولعاندا عانا ءبىز ۇلى مۇراتتارىمىزعا قول جەتكىزەمىز. اسىرەسە, ەل بولاشاعى – جاستارىمىزدىڭ بويىندا ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەردى تاربيەلەۋ اسا ماڭىزدى. ەلباسىمىز جاستارعا ارناعان ءبىر سوزىندە: «ءبىزدىڭ جاستارىمىز عىلىم مەن بىلىمگە ۇمتىلىپ, ەلدىڭ بولاشاعىن ويلايتىن بولسا, كەلەشەگىمىز كەمەل, تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولادى», دەگەن بولاتىن. ەندەشە, ءاربىر قازاقستاندىق «ەلىم ماعان نە ىستەيدى ەمەس, مەن ەلىمە نە ىستەي الامىن؟» دەگەن ماقساتپەن ءومىر سۇرگەندە عانا الىنبايتىن اسۋ, باعىنبايتىن بيىك قالمايتىنى ءسوزسىز.
دۇنيەدە باقىت دەگەننىڭ ءوزى باعالاي بىلگەننىڭ, بارعا اسىپ-تاسپاي, جوققا سابىر ساقتاي العاننىڭ عانا باسىنا تۇراقتايدى ەكەن. تاۋەلسىزدىك تە باقىت قۇسى سياقتى ەمەس پە, ەندەشە, تاۋەلسىزدىك تە باعالاعاننىڭ باسىنا تۇراقتايدى دەگەن ءسوز.
سەرىك-يبراھيم ورىنبەك,
جۋرناليست
استانا