رەفورما قولداۋ تاپپادى

ەۋروپانىڭ جەتەكشى ەلىنىڭ ءبىرى – يتاليادا ساياسي كۇرەس شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەندەي. ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى ماتتەو رەنتسي ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورما جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپپادى. سونىڭ سالدارىنان ەلدە ۇكىمەت داعدارىسى ورىن الدى. داعدارىس بولعاندا, سول رەفەرەندۋم الدىنداعى ناۋقاندا پرەمەر-مينيستر رەفورما قولداۋ تاپپاسا, ۇكىمەتتەن كەتەمىن دەپ مالىمدەمە جاساپ جىبەرگەن. ەندى سول سوزىندە تۇرماسا بولماي­دى. وتستاۆكاعا كەتۋ جونىندە ءوتى­نىش ءبىلدىردى. ال ونى قابىلداۋ-قابىل­داماۋدى پرەزيدەنت سەردجو ماتتارەللا شەشەدى. پرەزيدەنت بولسا, ەلدىڭ 2017 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتىن قابىلداعانشا كەتپەي تۇرا تۇر دەگەن ءوتىنىش ايتتى. ال بيۋدجەت تە قابىلداندى, پرەمەر ءوزىنىڭ شەشىمىن قايتالادى. ەل تاريحىنداعى ەڭ جاس پرەمەر-مينيستر ماتتەو رەنتسيدىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساۋعا بارۋىن قۇپتاۋعا دا, قۇپتاماۋعا دا بولار ەدى. ول حالىقتىڭ ءبىر­شاما بولىگىنىڭ قارسىلىعىن بىلە تۇرىپ, باسىن قاتەرگە تىكپەۋى كەرەك ەدى, دەيدى ءبىراز جۇرت. كەيىنگە قالدىرماي وزىنەن بۇرىنعىلار دا كەزىككەن پروبلەمانى ءبىرجولا شەشكەندى ءجون ساناعان. ونىڭ ۇستىنە, جۇرتشىلىقتان قولداۋ تابادى دەگەن سەنىمدە دە بولدى. بۇل رەفورمانىڭ ءمانى نەدە؟ پارلامەنتتىڭ ەكى پالاتاسىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى جويعىسى كەلدى. سول قايشىلىق سالدارىنان زاڭ قابىلداۋ ۇنەمى قيىندىق­قا ۇشىرادى. سەنات پەن تومەن­گى پالاتا ءبىر-ءبىرىنىڭ شەشىمدەرىن قابىلداتپاي تاستاۋعا قۇقىلى بولدى. پالاتالاردىڭ مىندەتىن دە, ولاردىڭ قۇرىلىمدارىن دا اي­قىن­داپ, جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت ءوز نۇسقالارىن رەفەرەندۋمعا ۇسىن­دى. جاڭا رەفورما بويىنشا جوعارعى پالاتا ايماقتاردىڭ پالاتاسىنا اينالۋى ءتيىس ەدى. سوندا ونىڭ قۇرامى بۇرىنعى داليعان 315 ادام ورنىنا 100 اداممەن عانا شەكتەلمەك. وزگەرىس تومەنگى پالاتادا دا بولماق – ول ماجوريتارلىق جۇيەمەن سايلانىپ, ءتىپتى جوعارعى پالاتا قولداماسا دا, ءوز شەشىمدەرىن شىعاراتىن بولادى. ەندى بۇل رەفورمانىڭ رەفەرەندۋمدا قولداۋ تاپپاۋىنا كەلسەك, ول استە دە ونىڭ جاقسى-جاماندىعىندا بولىپ وتىرعان جوق. وپپوزيتسيا قالاي دا وتكىزبەۋگە تىرىستى. بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر سيلۆيو بەرلۋسكوني ونى دەموكراتيادان باس تارتۋ دەسە, سوڭعى كەزدە پايدا بولىپ, ءبىرشاما تانىمالدىلىققا جەتكەن «بەس جۇل­دىز» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى, كوميك بەپپە گريللو بۇرىنعى جۇيەمەن زاڭ شىعارىلعان, جۇيەنى وزگەرتىپ نە قاجەت دەگەن ءۋاج ايتادى. ال «سولتۇستىك ليگاسى» پار­تياسىنىڭ كوسەمى ماتتەو سال­ديني ەۋرووداققا تاياق بولىپ تيۋ ءۇشىن قارسى بولىڭدار, دەپ تۇپكى ويلارىن اشىپ ايتتى. شىن مانىندە, اڭگىمە ەۋروپا بىرلىگىنە, ەۋرووداققا قاتىستى بولىپ وتىر. سول ەۋروپانىڭ بىرلىگىن جاقتايتىن قايراتكەر ماتتەو رەنتسيدى بيلىكتەن ىعىستىرۋ يتا­ليا­داعى عانا ەمەس, ەۋروپاداعى تۇراقتىلىققا دا سوققى بولىپ تيەدى. وپپوزيتسيا ماقساتى دا سوندا. رەنتسيدىڭ كەتۋىنەن كەيىن جاڭا پارلامەنتتىك سايلاۋدى, سونداي-اق, ەۋروايماقتان شىعۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋى مۇمكىن. وپپوزيتسيا سودان پايدا كۇتەدى. رەنتسيدىڭ كەتۋىمەن يتالياداعى جاعداي كۇرت وزگەرەدى دەۋ دە قيسىن­سىز. ونىڭ دەموكراتيالىق پارتيا­سى پارلامەنتتە كوپشىلىك ورىنعا يە. جاڭا پرەمەر دە سول پار­تيا­دان ۇسىنىلۋعا ءتيىس. پرە­زي­­­دەنت ءتىپتى رەنتسيدىڭ وتستاۆ­كا­سىن قابىلداماۋى دا مۇمكىن. ەۋرو­پانىڭ بىرلىگى ءدال قازىرگى جاع­دايدا ەكونوميكاسى ءبىرشاما شات­قاياقتاعان يتالياعا ايرىقشا قاجەت. مۇنى حالىق تا بىلەدى. سو­دان دا يتاليا قاۋىمى ءبۇلدىرۋشى كۇشتەردىڭ ارانداتۋىنا ەرە قويماس.  

اسىرەوڭشىلدىق قاۋپى سەيىلدى

وتكەن جەكسەنبىدە اۆستريادا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تۋرىنىڭ اراسى جەتى ايعا سوزىلعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا اسىرەوڭشىلدار وكىلى نوربەرت حوفەر جەڭىلىس تاۋىپ, جاسىلدار پارتياسىنىڭ بۇرىنعى كوسەمى, پروفەسسور الەكساندر ۆان دەر بەللەن جەڭىسكە جەتتى. ەل حالقى ەڭسە باسقانداي ءبىر اۋىرتپالىقتان قۇتىلىپ, ەركىن دەمالعانداي بولعان. ەۋروپانىڭ قاق ورتاسى­نا ورنا­لاس­قان شاعىن ەلدە اسىرە­ۇلت­شىل­دار وكىلى جەڭىسكە جەتە قال­عان كۇندە دە ناتسيزم يدەياسى جۇزەگە اسىپ, باسقالارعا قاتەر توندىرە قويماس. بىراق سول اسىرەۇلتشىلدىقتىڭ قاسى­­رە­تىن باستان كەشكەن اۆستريا­لىق­تار عانا ەمەس, جالپى ەۋروپا­لىق­تاردىڭ دا ءبىرشاماسىن شوشىت­قان. اسىرەۇلتشىلداردىڭ بۇل ەل­دەگى جەڭىسى باسقا ەلدەردەگى يدەيا­لاس­تارى­نىڭ رۋحىن كوتەرەر ەدى. مۇنى جۇرت سول سايلاۋدىڭ العاشقى تۋرىندا ايقىن اڭعاردى. بيىل­عى ءساۋىردىڭ 24-ءى كۇنى وتكەن ساي­لاۋدا ەشكىم 50 پايىزدان جو­عارى داۋىس الا الماي, اسىرەوڭشىل اۆستريا ازاتتىق پارتياسىنىڭ وكىلى 36,4 پايىز داۋىس جيناعان نوربەرت حوفەر مەن 20,38 پايىز داۋىس جيناعان جاسىلدار پار­تيا­سى­نىڭ بۇرىنعى كوسەمى الەكساندر ۆان دەر بەللەن ەكىنشى تۋرعا ءوت­كەن. سوندا تەك اۆستريا عانا ەمەس, ءبۇ­كىل ەۋروپا اسىرەوڭشىلدارى جەڭىس تويىن تويلاعانداي بولعان. ءاسى­رەسە, فرانتسياداعى «حالىق ماي­دا­نى» پارتياسىنىڭ كوسەمى مارين لە پەن ونى ءوز جەڭىسىندەي كورىپ, ونى بۇكىل ەۋروپاعا ونەگە ساناعانى بار. ءبىر ايدان كەيىن وتكەن ەكىنشى تۋردا الدىمەن حوفەر جەڭدى دەپ حابارلانىپ, كەلەسى كۇنى پوشتامەن كەلگەن داۋىستاردى ەسەپتەگەندە بەللەننىڭ 0,3 پايىز باسىمدىقپەن عانا جەڭگەنى انىقتالدى. دۇرىس ەسەپتەمەدى دەگەن داۋ شىقتى. وسىنى ەسكەرگەن كونستيتۋتسيالىق سوت سايلاۋدىڭ ەكىنشى تۋرىن قايتا وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. ول الدىمەن 2 قازانعا بەلگىلەنىپ, اقىرىندا 4 جەلتوقساندا ءوتتى. وڭشىلدار وزدەرىنىڭ جەڭىس­تەرىنە سەنىمدىلەۋ كورىنگەن. نور­بەرت حوفەر ءبىراز مالىمدەمەلەر دە جاساپ تاستادى. العاشقى ساپار­لارىنىڭ ءبىرىن ماسكەۋگە ارنا­ماق­تىعىن ايتتى. ەۋرووداقتىڭ تاعدىرى ءوزىنىڭ قولىندا تۇرعانداي, ماقسات ەۋرووداقتى قۇرتۋ ەمەس, ونى وزگەرتۋ دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. ءسىرا, مۇنىڭ بارلىعى ءبىر جاعى حوفەردىڭ سايلاۋ ناۋقانىنداعى ءوز جەڭىستەرىنە سەنىمدىلىك بىلدىرگەن تاكتيكالىق ايلاسى دا شىعار. سايلاۋشىلار ەلدىڭ ساياسي باعىتىن كۇرت وزگەرتكىسى كەلگەندەردى ەمەس, پاراساتتى باعىتتى ۇستانعان «جاسىل پروفەسسور» الەكساندر ۆان دەر بەللەندى جاقتادى. بۇل جەردە ەلدەگى ءداستۇرلى پارتيالار, ەۋروپالىق قۇرىلىمدار دا ونى كەڭىنەن قولداعانى انىق. سىرت قاراعاندا, اۆستريادا پرەزي­دەنتتىك سايلاۋدىڭ سونشا­لىقتى ءمانى جوقتاي. بۇل لاۋازىم ەلدە شەشۋشى دە ءرول اتقارمايدى. اۆستريا – پرەزيدەنتتىك بيلىك نىسا­نىنداعى فەدەرالدىق پارلا­مەنتتىك رەسپۋبليكا. مۇندا پرەزي­دەنت ستراتەگيالىق ەمەس, رەسمي عانا لاۋازىم. ال بۇل ەلدەگى ساي­لاۋعا مۇنشالىقتى ءمان بەرىلۋى ول بەلگىلى دارەجەدە ەۋروپاداعى سايا­سي وقيعالارعا, ەۋرووداققا, سوڭ­­عى كەزدە بوي كوتەرە باستاعان نا­­تسيس­تىك يدەيالارعا حالىقتىڭ كوزقا­راسىن اڭعارتادى. بۇل سايلاۋ اسىرەوڭشىلداردىڭ جەڭىلىسى بولدى, ناتسيستىك يدەيالارعا سوققى بولىپ ءتيدى. سونداي-اق, ونىڭ ەۋروپانىڭ ىنتىماعىنا قولداۋ بولعان وقيعا رەتىندە دە قابىلداناتىنى انىق. ماماديار جاقىپ, جۋرناليست