ءCوز سويىل № 34

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق بىردە... جازۋشى-ساتيريك سەيىت كەنجەاحمەت ۇلى ارقالىق پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ دوتسەنتى بولىپ جۇرگەن كەزىندە ەمتيحان الىپ وتىرسا, ءبىر ستۋدەنت سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الماپتى. بۇعان رەنجىگەن دوتسەنت: – شىراعىم-اۋ, كەشە ءدارىس وقىعانداعى ءوزىمنىڭ ايتقانىمدى قايتالاپ ايتىپ بەرسەيشى, – دەگەندە, الگى ستۋدەنت: – ءسىزدىڭ بىلگەنىڭىزدى بىلسەم, ماعان ينستيتۋتتا وقىپ نە كەرەك, – دەسە كەرەك... ستۋدەنتتىڭ تاپقىر جاۋابىنا ريزا بولعان سەكەڭ ونىڭ باعاسىن قويىپ بەرىپتى. * * * قارقارالىدا قاسىم امانجولوۆتىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويى دۇبىرلەپ وتەدى. سول تويعا ارنالىپ تىگىلگەن قازاق ۇيدە قازاقتىڭ ءبىر توپ بەلگىلى ازاماتى باس قوسادى. سول ءۇيدىڭ تورىندە مەملەكەت قايراتكەرى, عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءسوز باستاپ وتىرادى. سول كوپشىلىكتىڭ اراسىندا ايتىس اقىندارى – استانالىق بالعىنبەك, داۋلەتكەرەي, ايبەكتەرمەن قاتار شىمكەنتتىك بەكارىس پەن اقمارال دا بولادى. اڭگىمە قىزا كەلە مىرزاتاي اعامىز اقىنداردىڭ اراسىنداعى جالعىز قىز اقمارالعا كوپشىلىكتىڭ اتىنان ات مىنگىزىپ, قالعان اقىندار مىقتى بولسا استىنان تارتىپ السىن دەيدى. دومبىرالارىن قولعا العان استانالىق ءۇش اقىن اقمارالدىڭ اتىنا تالاسپايتىندارىن ايتىپ, تىلەك بىلدىرەدى. ال ءوز كەزەگىندە  دومبىراسىن قولىنا العان بەكارىس شويبەكوۆ: «مەن ءوزىم جان ەمەس ەم يناباتسىز, قۇرمەتتەپ اقىنداردى سىيلاماقسىز. اقمارالدىڭ تۇلپارىن تارتىپ ال دەپ, جينالعان جىگىتتەردى قيناماقسىز. قىز مىنگەن قاعاناتقا قىزىقپايتىن, وڭكەي تەكتى اقىندى جيناپ اپسىز. اقمارالدىڭ «استىنا» تالاستىرعان, مىرزاعا, بۇل جەردە ءسىز «ۆينوۆاتسىز», – دەپ سالادى. ءسوزدىڭ توركىنىن تۇسىنگەن مىرزا كوڭىل مىرزەكەڭ سول جەردە بەكارىسقا دا ءبىر تۇلپار اتاعان ەكەن. * * * كوكشەتاۋعا بارار جول بويىنداعى ءبىر توبەدەن وتە بەرگەندە: – مىنا توبەنىڭ اتى قىزەمشەك! قازاق ات قويۋعا شە­بەر عوي! قالاي ءدال قويعان! – دەيدى اقىن بايانعالي ءالىم­جانوۆ رولدە كەلە جاتقان جاس مۋزىكانت مەيرام ءتالىم ۇلىنا. – كانە, كانە... كەرەمەت! – دەپ, مەيرام قىزىعا قا­راپ, موينىن بۇرىپ, ۇمتىلىپ-ۇمتىلىپ قويسا كەرەك. سوندا اقىن ازىلدەپ: قىزەمشەكتى كورگەندە قىز-قىز قايناپ, جونەلدىڭ ماشينەڭدى جۇزبەن ايداپ. سىزدەي كەزدە بىزدەر دە شىرقاعانبىز, تۇلكىنى قارعا اۋناتىپ, مۇزبەن ويناپ. قول جەتپەسكە موينىڭدى سوزامىن دەپ, جولدان شىعىپ كەتپەگىن سورىڭ قايناپ! – دەگەن ەكەن. كورگەن بىلگەنوۆ استانا   اسپانعا قارايمىن... اسپانعا قارايسىڭ, جۇلدىزدى سانايسىڭ. باسىڭ قىشىپ بارا ما, شاشىڭدى نەگە تارايسىڭ؟ قيالمەن سامعايسىڭ, كوك اسپاندى تاڭدايسىڭ؟ جەردەن ۇلكەن جۇلدىزدى, قۇشاققا قالاي العايسىڭ. ءبىر ايتساڭ قويمايسىڭ, قيسىنسىز ولەڭ سومدايسىڭ. توبەڭنەن «پالە» قۇلاسا, ءوزىڭ-داعى وڭبايسىڭ. قالتاڭا بالكىم, قارايسىڭ, اقشاڭ بولسا سانايسىڭ. كرەديت الساڭ ۇشاققا, بانككە ماڭگى مالايسىڭ. قازىxان اشە الماتى   تىكەنەك ءسوز پارا بەرسەڭ, مول بەر, از بەرسەڭ, پالەگە قالۋىڭ مۇمكىن. *** اقىل-ويعا, يدەياعا, قالىپتاسقان كوزقاراسقا قارسى شىعا بىلمەسەڭ, ەسكەرۋسىز قالاسىڭ. *** فيلوسوف بولۋدىڭ ەش قيىندىعى جوق, ول ءۇشىن نە تاپقان قاراجاتىڭ قارا باسىڭا ارەڭ-پارەڭ جەتىپ ءجۇرۋى كەرەك, نە ايەلدىڭ اپەرباقانىنا تاپ بولۋىڭ كەرەك. *** «جالاقى دەگەنىمىز نە؟» دەيسىڭ بە؟ بۇل دەگەن – جىمقىرۋ-قىمقىرۋدى بىلمەگەنىڭ ءۇشىن قولدانىلعان جازا. *** «ءىشىپ جىبەرەيىك, ىشەيىك, تاعى دا ءىشىپ جىبەرەيىك!» دەپ دانىشپان ۆ.ي.لەنين ايتقان. *** جاقسى ادامدى بۇزىپ جىبەرۋ بيلىك پەن اقشانىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ويتكەنى, ەگەر ءسىز جاقسى ادام بولساڭىز – سىزگە بيلىك پەن اقشا ەشقاشان بۇيىرمايدى.   پوليتسياداعى  «پاي-پاي!» ماي قىزمەتكەرى كولىكتى توقتاتىپ, يەسىنە: – جىلدامدىعىڭىزدى كىشكەنە ارتتىرا تۇسسەڭىز... – نەگە؟ – كەلەسى بەكەتتەگى ارىپتەسىم اقشادان قىسىلىپ تۇر ەدى. * * * ماي قىزمەتكەرى ءبىر كولىكتى توقتاتادى. كولىك جۇرگىزۋشى باياعىدا وزىنە ساباق بەرگەن قاتال مۇعالىم ەكەن: – سالەمەتسىز بە, مارات اعاي, قالام مەن قاعاز شىعارىپ, 100 رەت «مەن ەندى ەشقاشان جول ەرە­جەسىن بۇزبايمىن...» دەپ جازىڭىز... * * * ماي قىزمەتكەرىنىڭ كىشكەنتاي ۇلى اكەسىنىڭ الا تاياعىن ءارى-بەرى اينالدىرىپ ويناپ وتىر. اكەسى: – قوي, بالام, نانمەن ويناۋعا بولمايدى... * * * جول بويىندا ماي قىزمەتكەرى: – ءسىز وسىمەن بەسىنشى رەت جول ەرەجەسىن بۇزىپ وتىرسىز. جۇرگىزۋشى: – تۇراقتى كليەنتتەرگە جەڭىلدىك بولماي ما؟   اۋماق- ساۋماق تەلەديدار ءتىلشىسى بولعان­دىقتان ۆوكزالدا ءۇيسىز-كۇيسىز ءجۇر­­گەن جۇدەۋ قارتتى «بۇل كۇيگە قا­­لاي ءتۇستىڭىز؟» دەپ تىلگە تارتتىم. – بارار جەر بولماعان سوڭ پانالاپ جۇرگەنىم دە... – دەپ قىنجىلىپ الىپ, ءۇيىن بالالارىنا ءبولىپ بەرگەنىن, ءۇيلى-جاندى ەكى بالاسىندا كەزەكپە-كەزەك تۇرىپ سىيىسا الماعانىن, ءوزىنىڭ دە «قۇداي سۇيەر قىلىعىنىڭ» شامالى ەكەنىن مويىنداپ: – قايتەيىن, باسقا تۇسسە باس­­پاقشىل دەگەن, بۇعان دا شۇكىر­­شىلىك, اسىرەسە مىنا ۆوكزال باس­تىعىنا ريزامىن! – دەپ ءسوزىن كەلتە قايىرعان سوڭ ۆوكزال باستىعىنا «ءسىز نە جاقسىلىق جاساي قويىپ ەدىڭىز؟» دەپ ەدىك: – ە, ول شال ما!.. – دەپ ەزۋىنە كۇلكى ءۇيىرىپ, – ول كىسى سەندەرگە انەكدوت ايتپادى ما؟.. انەكدوتتى ولتىرەدى, ەكى-ءۇش كۇندە ماعان دا كەلىپ سوڭعى ءازىلدى ايتىپ ايىزىمدى قاندىرادى... سودان ونى بۇل ماڭنان قۋماۋعا بۇيرىق بەرگەنمىن. تۇنەپ شىعار ارنايى ورنى دا بار. ال ازىق-ت ۇلىگىن, ءبىرلى-جارىم كەرەك-جاراعىن كەتىپ بارا جاتقان جولاۋشىلاردى قىران-توپان كۇلكىگە كەنەلتىپ-اق تاۋىپ الادى, – دەدى. سودان اكەلەرىن بۇل كۇيگە تۇسىرگەن بالالارىن تاۋىپ تىلدەسىپ كورىپ ەدىم, ۇلكەنى «اكەنى باعىپ-قاعۋ كىشى بالانىڭ مىندەتى» دەپ ءبىراز ايتىپ بىلگىشسىندى... ال كىشىسى اكەسىنىڭ «قۇداي سۇيەر قىلىعى جوقتىعىن» تىزبەكتەپ دىلمارسىگەن سوڭ, نە دەر ەكەن دەپ قالالىق «قارتتار ءۇيىنىڭ» باستىعىن سويلەتىپ كورىپ ەدىك, «بالاسى بار ادامدى قامقورلىققا الا المايتىنىن» ايتىپ, زاڭ-زاكوندى كولدەنەڭ تارتتى. سودان ول وقيعانى ۇمىتا باستاعانىمدا ەفيردەن «ۆوكزال­داعى مىنا قاريا اياقاستى ميلليونەر بولىپ وتىر» دەگەن جىلت ەتپە جاڭالىقتى كورىپ قالىپ, باياعى ءجۇزى تانىس اقساقالدى ال كەپ ىزدەستىرەيىن... ەكى-ءۇش رەت بارىپ ىزدەپ تابا الماي امالسىز ۆوكزال باستىعىنا باس سۇقساق, تەلەديداردىڭ اساي-مۇسەيىن ارقالاعان بىزدەردى ءبىر­دەن تانىپ: – ءاپ, بارەكەلدى! دەر كەزىندە كەلدىڭىزدەر, ول كىسى جونىندە كو­سىل­تە ايتۋعا بولادى, – دەپ قارسى الدى. – تاپپادىق قوي؟ – دەپ اقساقالدى مەڭزەپ ەدىك: – سوتتاسىپ ءبىتتى, – دەپ ءتۇس­ىن­بەي اڭتارىلعان بىزگە: – اۋماق-ساۋماق, بۇگىن بۇك, ەرتەڭ شىك زامان-اي! – دەپ الىپ ءمان-جايدى بايانداي جونەلدى. – قالاي ەكەنىن, قازىمىرلانىپ سۇرامادىق تا, ايتەۋىر اقساقال اياقاستى شەتەلدىڭ اقشاسىمەن ميلليونەر بولىپ بۇرق ەتە قالدى... ەستۋىمىزشە, عاسىر بۇرىن الا­ساپىران كەزىندە شەتەل اسىپ كەتكەن اتا-باباسىنان كەلىپ جەتكەن مۇراعات ەكەن... قىزىقتىڭ كوكەسى سوت پرو­تسەسىندە بولدى... ەكى با­لا­سىنىڭ ەڭكىش تارتىپ ەڭى­رەگەنىن, اسىرەسە كىشىسىنىڭ «ءداس­تۇر بويىنشا كارتايعاندا اكە-شەشەنى كىشى بالا قامقور­لى­عىنا الۋ كەرەكتىگىن» ايتىپ اڭىراعانىن كورسەڭىزدەر... «قارت­تار ءۇيى دە» قالىس قالماي «قاراۋسىز قالعانداردى قامقور­لىققا الۋ بىردەن-ءبىر پارىزى» ەكەنىن ەجىكتەپ ءتۇسىندىردى-اي كەلىپ... – دەپ كىدىرگەنىندە ءبىز: – سودان؟! – دەپ سۇراعىمىزدى كەلتە قايىردىق. – سودان, اقساقال ناعىز ازا­مات ەكەن! الدىمەن ءبىزدىڭ تە­سىك-جاماۋىمىزدى بۇتىندەدى دە, بىردەن وسىدان بولمە الىپ, «انەكدوتتار ورتالىعىن» قۇردى, – دەپ بىزگە سىناي قاراعانىندا: – بالا-شاعاسى؟ – دەپ قالىپ ەدىك, ۆوكزال باستىعى ايتارىن: – ايتتىم عوي, ناعىز ازامات دەپ! جۇمىسسىز جۇرگەن ەكى بالاسىن ورتالىعىنا قىزمەتكە الدى. تار ۇيلەرىن كەڭەيتىپ, جاڭادان پاتەرلى ەتتى... ال قاراجاتىنان «قارتتار ۇيىنە دە» قارايلاستى, – دەپ ءبىتىردى. ە, يا, اۋماق-ساۋماق زامان وسى... ەرسۇلتان ماعجان تالدىقورعان   بىرقاعار جونگە ءجاي جۇرگەنگە كەمدىك جوق, تەڭگە جۇرگەن جەردە تەڭدىك جوق. *   *   * باي ايتتى: «بۇگىن ءبىر ميلليون ءتۇسىردىم» دەپ, جارلى ايتتى: «ا, قۇداي بەرگەنىڭە شۇكىرمىن»دەپ. *   *   * ايقاي جىرىن باستايتۇعىن ازاندا, سىپسىڭ سىبىر, كولدەنەڭ ءسوز بازاردا. *   *   * قويدان جۋاس, بىردەمە ايتساڭ «قالعيدى», ال سۇرىنسەڭ يتەرۋدى اڭديدى. *   *   * بيزنەس ەسەپ, مىڭ ميلليون تسيفرلار, سول تسيفرلار ساۋداگەردى سيقىرلار. *   *   * ەكونوميكانى «تولعاق قىسىپ» تولعاپ تۇر, ەكولوگيا باسى داۋدا سورلاپ تۇر. ءازىربايجان قونارباەۆ  ماڭعىستاۋ وبلىسى   ەزۋتارتار –  بالام, قازاقتاردىڭ شەشەن حالىق ەكەنىن بارلىق ەل مويىندايدى عوي؟ – مويىندايدى, اتا. – ال سول قازاقتاردىڭ جاعدايى نەگە سونشالىقتى جاقسى ەمەس؟ – ويتكەنى, ءبىز سوزگە بارمىز, ىسكە جوقپىز. * * * – اتا, وسى ءسىز عوي فەوداليزم كەزىندە دە, سوتسياليزمدە دە, ەندى مىنا كاپيتاليزم كەزىندە دە ءومىر ءسۇ­رىپ كەلەسىز. شىنىڭىزدى ايتى­ڭىزشى, قاي زاماندا ءومىر سۇرگەن جاقسى ەكەن؟ – ە, نەسىن ايتاسىڭ, بالام, باي بولساڭ – فەوداليزمدە, كەدەي بول­ساڭ – سوتسياليزمدە, ۇرى بولساڭ كا­پي­تاليزمدە ءومىر سۇرگەن جاقسى عوي.   ءارىپ ۇيرەتۋ – ال, بالام, جاسىڭ 7-گە كەلدى. ەندى ساباققا باراسىڭ, جاقسى وقىساڭ, «5» دەگەن باعا الاسىڭ. مەن دە سوندا سەنى جاقسى كورەم, نە قالاساڭ, ءبارىن اكەپ بەرەم. ال ەندى, ءبىراز سوزبەن تانىستىرايىن, ءجون بولار بىلگەنىڭ ءارىپ جايىن. مىنە, مىناۋ «ا» بولادى. ياعني, «التىن», «اسىل», «اقشا», بۇلاردى كىم مول تاپسا, مىقتى ازامات بولادى, ءتۇبى سول ادام وڭادى. ال ەندى مىناۋ «ءا» دەگەن... نە بار ەدى, قۇدايىم-اۋ؟ ايتپاقشى, «اكىم» ەكەن. ول دا ءبىر, بالام, زور كىسى مىقتى بولادى ونىڭ ءىسى. ەندى «ب» دەگەنىڭ – «بايلىق» قوي, كىم باي بولسا, سونىڭ تاماعى توق بولادى, كيىمى كوك بولادى, قايعىسى جوق بولادى. وسى جاعىن ءبىلىپ قوي, ءارى قاراي قايسىسى ەدى؟ ءاي, قۇرىسىنشى, جەتەر ەندى. بولا بەرمەيىنشى ارامتەر, باسقاسىن مۇعالىمىڭ ۇيرەتەر. سول ءۇشىن ول اقشا الادى عوي. مۇنى دا, بالام, ءبىلىپ قوي...   ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى باستىعى قىزمەتكەرىنە: – سەنىڭ وسى اراق ىشپەي جۇرە­تىن كۇنىڭ بولا ما؟ – بولادى. – ول قاي كۇن؟ – سەنبى مەن جەكسەنبى. – سوندا قالاي؟ – ول كۇنى مەنى ايەلىم ۇيدەن شىعارماي, كيىمىمدى تىعىپ, قاماپ قويادى. * * * ايەلى كۇيەۋىنە: – جانىم, سەن التىن سىرعا الىپ بەرەمىن دەپ ەدىڭ عوي. – قاشان؟ – وسىدان ءبىر اي بۇرىن. – ءا, ول ۇيلەنبەي تۇرعان كەزىمىز ەدى عوي. * * * ديرەكتور ايەل قاراماعىندا جۇمىس  ىستەيتىن كۇيەۋىنە: – بۇگىن ۇيگە نان الىپ قايتۋدى ۇمىتپا. – مەن وسى كىممىن, سەنىڭ كۇيەۋىڭمىن بە, جوق پا؟ – ۇيدە كۇيەۋىمسىڭ, ال مەكەمەدە جۇمىسشىمسىڭ. بار, ايتقاندى ورىندا! – قاپ, ءازىر ۇيگە كەلەرسىڭ. – سەن دە ەرتەڭ جۇمىسقا قاي­تىپ كەلەتىنىڭدى ۇمىتپا.   يتپەن يت بولعان زامان-اي – اسسالاۋماعالەيكۋم كوكە! – ۋاعالەيكۋماسسالام, ءيا, قالايسىڭ بالام؟ – جاقسى كوكە. – قالادا قانداي جاڭالىق؟ – جاڭالىق كوپ قوي, كوپ, زامان بولدى عوي استا-توك. – وقۋىڭ قالاي؟ – ول ءجۇرىپ جاتىر, اقشاسىن تولەپ, جىلىنا ءبىر-اق رەت بارامىن, كىم ونى ءبىلىپ جاتىر. ايتەۋىر ديپلومدى الامىن, بيىل بىتەدى, ەندى سوت بولامىن. – ءا, سولاي دە, وعان دا اقشا بەرەسىڭ بە؟ – ونسىز بولمايدى, قىزمەتكە المايدى. – سوندا اقشانى قايدان تاباسىڭ؟ – قايدان بولۋشى ەدى, ەڭبەك ەتەم. – ءجون بالام, جۇمىس ىستەسەڭ جامان بولماعانىڭ, قازىر كوپ قوي بوس جۇرگەن «وڭباعانىڭ». جاس بولساڭ دا قاراعىم, سەن جارادىڭ. ءيا, ايتا وتىر, قانداي جۇمىس؟ – يت اسىرايمىن. – يت؟ مەن تازىمەن اڭعا شىققانىڭدى ەمەس, جۇمىسىڭدى سۇراپ تۇرمىن. – سول يت اسىراپ ءجۇرمىن. بىلە بىلسەڭىز ول قىپ-قىزىل اقشا, تابىسى مول عوي جاقسىلاپ باقسا! – ءتايت ءارى! مەن سياقتى قوي باعۋعا بولادى, ال يت اسىراعان قايبىر وڭادى؟ – وۋ, كوكە, مىنا ءسىز ءومىر بويى, قوي سوڭىندا ءجۇرسىز. اۋىلدى قويشى, قالادا ءۇي جوق, سوندا ءسىز كىمسىز؟ ال ءبىزدىڭ تىرلىك بولەك, قازىر «دوكەيلەرگە» قوي ەمەس, يت كەرەك! مىنە, سولارعا پۇلدايمىز. – ۇياتتان جۇردايمىز دەسەيشى, يت تە پۇل بولىپ پا؟ – پۇل بولعاندا قانداي, تابىس تاپتىق قوي تالاي. ماسەلەن, ءسىزدىڭ قويىڭىز قانشا؟ – 30 مىڭ  تەڭگە بولار. – مىنە, ونىمەن كىم وڭار. ال ءبىزدىڭ ءبىر يت  1 مىڭ دوللار! – و سۇمدىق, سوندا ونى نە ىستەيدى؟ – اۋلاسىندا جۇرەدى, بوتەندەرگە ۇرەدى. – ە, ول تۇسىنىكتى, يت بولعان سوڭ ۇرەدى دە. – جوق ول تەك ءۇرىپ  قويمايدى, توبەلەسەدى. – كىممەن؟ – اداممەن ەمەس قوي ەندى, يتپەن. بىلە بىلسەڭىز ول – بيزنەس. كىمنىڭ ءيتى جەڭەدى, سوعان اقشا بەرەدى. ءباس تىگىسكەن مىقتىلار, اپتا سايىن يت توبەلەسەتىن جەرگە كەلەدى. – ءجا, جەتەر ەندى, دوعار بالام. نە بوپ كەتتى مىنا قوعام؟! يتپەن يت بولعان زامان! قوي, مەن قويىما بارايىن, بولدى, اڭگىمە ءتامام! باقىتجان سوۆەت ۇلى تاراز ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر