جايلى ءومىر ءسۇرۋ
باقىتىنا ءار قازاقستاندىقتىڭ قول جەتكىزەر كەزى الىس ەمەس
ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋلارىندا ادامي الەۋەتتى دامىتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق ءىس-قيمىل جوسپارىنا باستى باسىمدىق رەتىندە ەنگىزىلدى. وسىناۋ نەگىزگى كاپيتالدى ەكونوميكالىق ءوسۋ فاكتورى ەمەس, ونى ىلگەرىلەتۋ ءتۇسىنىگى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن نازار اۋدارىلدى. ونىڭ ىشىندە نەگىزگى كۇش-جىگەردى ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ, قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي الۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ قاعيداتتارى بەلگىلەندى. وسىعان وراي ەلىمىزدە نەگىزگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە قامتيتىن باعدارلامالار ناقتى تالاپتارمەن ورايلاستىرىلىپ, بىلىكتىلىكپەن شەشىلىپ كەلەدى. جايلى ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ساندىق كورسەتكىشتەرمەن عانا ەمەس, ادام ءۇشىن ەڭ قاجەتتى – باسىڭدا باسپاناڭنىڭ, ۇيدە سۋ مەن جارىقتىڭ, جىلۋ مەن بايلانىستىڭ بولۋىمەن, ساپالى كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى پايدالانۋ فاكتورلارىمەن دە ولشەنەرى انىق. بۇلاردىڭ ىشىندە باسپانالى بولۋ باقىتىن اركىم ءبىرىنشى كەزەككە قويادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسى تۇرعىدان ءسوز قوزعايتىن بولساق, سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ ءالسىز توپتارى ءۇشىن الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلىپ, نىعايا تۇسكەنىن اڭعارامىز. ونىڭ بەلگىلى ستاندارتتارى ەنگىزىلىپ, قولداۋ اۋقىمىن ۇلعايتۋدىڭ ۇلگىلەرى قالىپتاستى. «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» جولداۋىندا اتاپ وتىلگەندەي, سەرپىندى ەكونوميكالىق ءوسىم كوپتەگەن جىلدار بويى بەلسەندى الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزىپ, ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن بىرنەشە ەسە ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. بارلىق داعدارىستاردىڭ تەرىس ىقپالىنا بايلانىستى ەكونوميكامىز تاپ بولعان قيىندىقتارعا قاراماستان رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى جاقسارا ءتۇستى. ەلباسى مەملەكەتتىك جانە سالالىق بارلىق باعدارلامالاردىڭ ورىندالۋىنا وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ باسىمدىققا يە مىندەتتەرىن شەشۋ مەن ۇيلەستىرۋ تالابىن قويدى. وسى ورايدا «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2015–2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار (جاو) مەن «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق-تىڭ قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەلەرى ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق. بىلتىر ەكى تاراپتىڭ بىرلەسە كۇش بىرىكتىرۋىنىڭ ارقاسىندا وبلىستا 12, 9 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن 145 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. ءبىز جايلى باسپانا قىزىعىن كورىپ وتىرعان سايات زاعىپاروۆامەن ءسويلەسكەن ەدىك. ول 2007 جىلى سالىمشى رەتىندە تىركەلىپ, ارنايى ەسەپشوت اشقان. قاجەتتى قاراجاتتىڭ ءتيىستى مولشەرىن جيناعاننان كەيىن جالپى ءتارتىپ نەگىزىندە كونكۋرسقا قاتىسقان. ارنايى كوميسسيا ونىڭ تولەم قابىلەتتىگىن راستاپ, نە كەرەك, ءبىر بولمەلى پاتەرگە قول جەتكىزگەندە قۋانىشى قوينىنا سىيماعان. نەگىزگى قارىزدىڭ جارتىسىن قۇيدىم. التى جىلدىڭ ىشىندە قولجەتىمدىلىكپەن وتەيتىنىمە سەنىمدىمىن, دەيدى زەينەت جاسىنان اسسا دا, ءوزىن شيراق سەزىنەتىن سالىمشى. شولپان شاريپوۆا دا جەڭىلدىكتى باعدارلاما ارقىلى ەكى بولمەلى جايلى پاتەر العان. اسەل قارمانداەۆا دا – سولاردىڭ ءبىرى. قاي-قايسىسى بولسىن تۇرعىندار ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋلارعا ريزا. بۇگىندە وبلىس بويىنشا 14 مىڭداي ادام باسپانا كەزەگىندە تۇر. تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى قانشا وزەكتى سانالسا دا, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى وڭالىپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. كۇرمەۋى قيىن سالانىڭ پروبلەماسى ويلانتسا كەرەك, قالا قۇرىلىسى كەڭەسىنىڭ جاقىندا وتكەن وتىرىسىندا ايماق باسشىسى ە. سۇلتانوۆ پەتروپاۆل شاھارى ءۇشىن باس جوسپارعا وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ جوباسىن قولداپ, بىرقاتار تاپسىرمالار جۇكتەدى. ۇلكەن ماڭىزعا يە باس جوسپار قالا قۇرىلىسىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلانۋىنىڭ, ساۋلەت قۇرىلىستارى كومپوزيتسياسىنىڭ, اباتتاندىرىلۋىنىڭ, كولىك جانە ينجەنەرلىك بايلانىس, كوگالداندىرىلۋىنىڭ نەگىزى سانالسا, تۇرعىن ءۇي سالۋ جايىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. الداعى ۋاقىتتاردا قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 400 مىڭعا جەتەتىنى, سول سەبەپتى شاعىن اۋدانداردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋ, ادامداردىڭ جايلىلىعى مەن ءومىرلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى بارىنشا ەسكەرىلدى.قولجەتىمدى باسپانا الۋ
قۇقىعىن يەلەنۋشىلەرگە جاسالاتىن جەڭىلدىكتەر از ەمەس
جۋىردا «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا پەتروپاۆلدىق 220 سالىمشىعا سۋ جاڭا پاتەرلەردىڭ كىلتتەرى تابىس ەتىلدى. «بەرەكە» شاعىن اۋدانى جاس شاڭىراقتاردىڭ شاتتىعىنا, سابيلەردىڭ كۇلكىسىنە تولدى. سالتاناتتى شاراعا وبلىس اكىمى ەرىك سۇلتانوۆ پەن «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايجان مەدەۋوۆا قاتىسىپ, قۋانىشتان جۇزدەرى بال-بۇل جانعان ۇلكەن-كىشىگە جىلى لەبىزدەرىن ارنادى. – قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا 55, 75 جانە 90 پاتەرلى ءۇش ءۇي قولدانىسقا بەرىلىپ وتىر. ءار ادام ءۇشىن جايلى باسپانا – تۇراقتىلىقتىڭ, بەرەكەنىڭ كەپىلى. پرەزيدەنت حالىقتى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جايىن نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. وبلىستا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ جايى قارقىندى دامىپ كەلەدى. بىلتىر بارلىق قارجىلاندىرۋ كوزدەرى ەسەبىنەن 140,4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلسا, بيىل ءوسىم 20 پايىز بولىپ, 170 مىڭ شارشى مەترگە جەتىپ وتىر. بۇل سالاعا ۇلتتىق قوردان 6 ميلليارد, جەرگىلىكتى قازىنادان 802 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى 198 پاتەر ءوز قونىستانۋشىلارىنا ەسىكتەرىن ايقارا اشتى. بۇدان بولەك جۋكوۆ كوشەسىندە ەكى 79 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. «جاس وركەن» شاعىن اۋدانىندا 100 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي تۇرعىزۋعا, جەكە تۇرعىن ۇيلەر ءۇشىن «سولنەچنىي» كەنتىنەن ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم, «بەرەكە-2» شاعىن اۋدانىندا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم جۇرگىزۋگە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتار ازىرلەندى. بانك باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ا.مەدەۋوۆا دا جينالعانداردى ۇلىق مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, وتباسىلىق تابىس تىلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2016-2017 جىلدارى وڭىردە جالپى اۋماعى 69,3 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايتىن 823 پاتەرلىك 10 ءۇي سالۋ كوزدەلسە, ءۇش ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. قالعان 603 پاتەر – كەلەسى جىلدىڭ ەنشىسىندە. وبلىستاعى 24 مىڭ سالىمشى 10 ميلليارد تەڭگە قاراجاتىن بانككە سەنىپ تاپسىرعان. بۇگىنگە دەيىن 2700 سالىمشى تۇرعىن ۇيلەرىن جاقسارتقان. باسپانانىڭ ءبىر شارشى مەترى – 125 مىڭ تەڭگە. سالىمشىلارعا الەۋمەتتىك باسپانانى تۇرعىن ءۇي, ارالىق جانە الدىن الا زاەم تۇرلەرى بويىنشا ساتىپ الۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان. نەسيەنىڭ جىلدىق مولشەرلەمەسى 3,5-5 پايىز ارالىعىندا. زاەم تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ كەمى 30 پايىزى جينالعان جاعدايدا بەرىلەدى. مۇنىڭ ءبارى جاس مەملەكەتىمىزدى سامعاۋ بيىكتەرگە باستاپ كەلە جاتقان ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. كوپتەن بەرى پاتەر قيىنشىلىعىن تارتىپ كەلگەن وتباسىلاردىڭ ارمان-تىلەگى ورىندالىپ, مارە-سارە بولىستى. سولاردىڭ ءبىرى – پەتروپاۆل قالاسىنداعى № 23 مەكتەپتە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ىستەيتىن راۋان سەرىك ۇلىن ۇلكەن تولقۋ ۇستىندە جولىقتىردىق. پاتەر كەزەگىندە 12 جىل سارىلا تۇرىپتى. اقىرى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا قاتىسۋدى ءجون كورىپتى. زايىبى ەكەۋى سالىمشى رەتىندە كىرىپ, ەندى, مىنە, 3 بولمەلى پاتەر الىپ, كوڭىلدەرى شات. – ەسىل اۋدانىنىڭ مەكتەپ دەگەن اۋىلىندا تۇرامىز. ۇلىق مەيرام الدىندا باسپانالى بولۋ مۇمكىندىگىن تۋدىرعان ەلباسىمىزعا العىسىمىز شەكسىز, – دەيدى راۋاننىڭ اكەسى سەرىك اقساقال. پاتەر العانداردىڭ دەنى – جاستار. جۇزدەرى جارقىن. ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ كىلتىن العان گۇلنار بەيسەنوۆا دا ءوزىن وتە باقىتتى سەزىنەدى. قالالىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى جولامان باكىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك قوردان تۇرعىن ءۇي الۋعا مۇقتاجدار ەسەبىنە 12646 ادام تىركەلگەن. ولاردىڭ بىرەۋى – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, 65-ءى – باسقا مەملەكەتتەر اۋماعىندا سوعىس ارەكەتتەرىنە قاتىسۋشىلار, 1506-ى – اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالار, 4531 – ۇلى وتان سوعىسىنا تەڭەستىرىلگەن تۇلعالار, مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلار, اۋىر سىرقاتقا ۇشىراعاندار, كوپبالالى وتباسىلار, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەكتەر, 6407-ءى – مەملەكەتتىك, بيۋدجەتتىك قىزمەتشىلەر, تاعىسىن تاعىلار. جالپى كەزەكتە تۇرعانداردى مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورى ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ ەش مۇمكىن ەمەس ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇعان جەڭىلدىگى بار ساناتتاعىلاردى قوسساق, ءۇي الۋ ماشاقاتىنىڭ كۇردەلەنە تۇسەرى انىق. جاو كەزەگىندەگىلەر اراسىندا جاڭا باعىتپەن «2020 جىلدارعا دەيىن اۋماقتاردى دامىتۋ», «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانياسى» اق-تىڭ تۇرعىن ءۇي» باعدارلامالارى جۇرگىزىلگەنىمەن, شارتتاعى تالاپتارعا 1938 ءوتىنىش قانا سايكەس كەلگەن. جۇرتشىلىقتىڭ ۇلكەن ءۇمىتى – «2015-2019 جىلداردى قامتيتىن «نۇرلى جول» باعدارلاماسىندا! بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋعا سالىنعان نەسيەلىك تۇرعىن ءۇيدىڭ 50 پايىزى جاو كەزەگىندەگىلەر اراسىندا بولسا, قالعان 50 پايىزى «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق سالىمشىلار اراسىندا بولىنەدى. قۇجاتتار اق-تا رەتتەلىپ, سودان كەيىن سالىمشىلار تاپسىرىلعان پاتەرلەردىڭ مەنشىك يەسى بولىپ قالاتىندىقتان, اڭگىمەگە بانكتىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ ءتورايىمى رايحان ءابدىراحمانوۆانى تارتقان ەدىك. ءبىزدىڭ سۇراعىمىزعا رايحان تىلەكقىزى بىلاي جاۋاپ بەردى: – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن نەسيە الۋعا كەز كەلگەن ادامنىڭ شاماسى جەتە بەرمەيدى. سول سەبەپتى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى تولەم جۇيەسىنىڭ جەڭىلدەتىلگەن جولدارىن ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ باستى ماقساتى – ءۇي-جايعا بولماسا جەر تەلىمدەرىنە قاجەتتى قاراجاتتى جيناۋعا مۇمكىندىك جاساۋ. تەك ەسەپشوتتاعى قاراجات مولشەرى پاتەردىڭ جارتى قۇنىن قۇراۋى ءتيىس. قاجەتتى قاراجات 8,5 جىلدا جينالسا, 4 پايىزدىق, 15 جىلدا تولىقتىرىلسا, 3,5 پايىزدىق جىلدىق وسىممەن بەرىلەدى. مىنە, وسىنداي ارتىقشىلىقتار كوپ. بالالارى, نەمەرەلەرى ءۇشىن ارنايى ەسەپشوت اشىپ, قارجى جيناقتاپ جاتقان اتا-انالار از ەمەس. ماسەلەن, اي سايىن 15 مىڭ تەڭگەدەن قۇيىپ وتىرسا, 18 جىل ءىشىندە قانشا قاراجات تۇسەتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. جىلدىق سالىمنىڭ 20 پايىزى ءمولشەرىندە ۇكىمەتتىك سىياقى جانە قوسىلىپ وتىرادى. دەمەك, وتە ءتيىمدى دەگەن ءسوز. ۇلتتىق قوردان 603 پاتەر تۇرعىزۋعا 3 ميلليارد 399 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. جالپى اۋماعى 48,5 مىڭ شارشى مەتردى قۇرايدى. قۇرىلىس جۇمىستارىمەن «سەۆيمستالكون», «وسنوۆانيە», «سترويكومپانيا» سياقتى سەنىمدى مەردىگەرلىك ۇيىمدار اينالىسادى. بۇگىنگى كۇنى 4 ءۇيدىڭ قابىرعالارى ءورىلىپ, 3 ءۇيدىڭ ىرگەتاسى قالانۋدا. جىل وتكەن سايىن جەڭىلدىكتى الەۋمەتتىك باعدارلاماعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىن. 2011 جىلى 2454 كەلىسىمشارت جاسالسا, بىلتىر 7017-ءنى قۇرادى. بيىل 3 ميلليارد 824 ميلليون تەڭگەنىڭ نەسيەسى ۇلەستىرىلدى. بۇگىنگى كۇنى «ءوز ءۇيىم» باعدارلاماسىنا ءىرى قۇرىلىس ۇيىمدارىن تارتۋ ماقساتىندا كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلىپ, كوتتەدج قالاشىعىن جانە 9 قاباتتى 2 ءۇي سالۋعا ۋاعدالاسىلدى. فيليالدا 35 قوعامدىق كەڭەسشى, 5 كەڭەس بەرۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەيدى. ريەلتورلىك كومپانيالارمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ ويداعىداي ورىندالۋى ءبارىمىزدى قاناتتاندىرادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ايرىقشا قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعانىن باسا ايتقىم كەلەدى. ءومىر ەسقالي, «ەگەمەن قازاقستان» پەتروپاۆل سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ