مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن 2011 جىل قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى دەپ جاريالاندى. بۇل ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 16 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. قازاقستان بۇگىندە مەملەكەتتىلىكتىڭ بارلىق بەلگىلەرى بار ەگەمەن ەل رەتىندە ورنىقتى, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىلى ءارى بەدەلدى مۇشەسىنە, ءاربىر ازاماتىنىڭ كيەلى وتانىنا اينالدى. وسى ورايدا, مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنە, اتالعان ۇدەرىستىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى يگور روگوۆقا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– يگور يۆانوۆيچ, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن كونستيتۋتسيالىق راسىمدەۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلدى؟
– 1991 جىلعى 16 جەلتوقساننان بەرى قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى باستالىپ, ونىڭ 20 جىلدىعىن بيىل تويلاعالى وتىرمىز. بۇدان بىلايعى تاعدىرىمىزدى شەشكەن وسى كۇنى قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى» تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى, حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرە وتىرىپ, سالتاناتتى تۇردە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ادىلدىگىن ايتۋ كەرەك, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى 1990 جىلى 25 قازاندا قابىلدانعان «قازاق سسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيادا قالانىپ, رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى مەن زاڭدارىنىڭ, كسر وداعىنا ءوز ەركىمەن بەرگەن ماسەلەلەردى قوسپاعاندا, قازاق كسر-ءى اۋماعىندا باسىم بولاتىندىعى تۋرالى العاش رەت وسى دەكلاراتسيادا حابارلادى.
وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ باسىندا وسى كورسەتىلگەن اكتىلەر, بىلايشا ايتقاندا, «ۋاقىتشا كونستيتۋتسيانىڭ» ءرولىن اتقاردى. ولاردىڭ قۇقىقتىق رەتتەۋ نىساندارى: قولدانىستاعى قۇقىق, ازاماتتىق, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتىق ءمارتەبەسى, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ پرينتسيپتەرى, مەملەكەتتىك ءرامىزدەر, اۋماق, قارۋلى كۇشتەر, استانا جانە ت.ب. وسىعان دالەل.
جوعارىدا اتالعان كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 18-بابىندا, قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيامەن قاتار, ول رەسپۋبليكانىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن ازىرلەۋگە نەگىز بولادى دەپ ايتىلعان ەدى. كەيىن ولاردىڭ ەرەجەلەرىنىڭ كوبى ەلىمىزدىڭ 1993 جىلعى العاشقى كونستيتۋتسياسىنا, سودان سوڭ قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن زاڭ تىلىمەن تۇپكىلىكتى راسىمدەپ, ەلدەگى جاپپاي قايتا وزگەرتۋلەرگە باستاۋ بولعان قولدانىستاعى كونستيتۋتسياعا ارقاۋ ەتىپ الىندى.
– حالىقارالىق تاجىريبە بويىنشا, تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ – بۇل ءوز الدىنا دەربەس مەملەكەتتىلىكتىڭ باستاپقى كەزەڭى, ونى نىعايتۋ ءۇشىن كەلەشەكتە كوپ كۇش جۇمساۋ قاجەت. ءوزىن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرى تولىققاندى تانۋىنا قولى جەتپەي جۇرگەن مەملەكەتتەر الەمدە ءالى دە بار. قالاي ويلايسىز, قازاقستان وسىنداي سىناقتان ويداعىداي وتە الدى ما؟
– مەملەكەتتىلىكتىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ – كۇردەلى مىندەت, اسىرەسە ەندى پايدا بولعان مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءۇشىن ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كەزدەرىندە جۇيەلى تۇردەگى بەيبەرەكەتسىزدىك پەن ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنداعى تارتىپسىزدىك ءتان بولاتىنىن ەسكەرسەك, ودان دا كۇردەلەنە تۇسەدى. ال ەكىنشى جاعىنان, ءداۋىردىڭ الماسۋى ەلدى نىعايتۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ, ونىڭ ستراتەگياسىن دۇرىس ايقىنداۋ, العا جىلجۋ مەن ءوسىپ-وركەندەۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى بولىپ تابىلادى.
– ءسىز مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعى ماسەلەلەرىنە توقتالدىڭىز. ال مەملەكەت سوعان قانداي جولمەن نەمەسە قانداي قۇرالدىڭ كومەگىمەن قول جەتكىزەدى؟
– الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, جاڭا مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جانە سول مەملەكەتتىڭ ءوز ىشىندە تانىلۋى ەلدىڭ اتا زاڭى قابىلدانۋىمەن بايلانىستىرىلادى. ادەبيەتتە ءتىپتى مەملەكەت زاڭدىلىعىنىڭ ارنايى ءتۇرىن – راتسيونالدى تۇردە بەلگىلەنگەن زاڭدار مەن ەرەجەلەردەن باستاۋ الاتىن جاريا (راتسيونالدى) زاڭدىلىقتى ءبولىپ كورسەتەدى. دەموكراتيالىق ەلدەردە بۇل كونستيتۋتسيالارعا جانە سولاردىڭ نەگىزىندە قابىلدانعان اعىمداعى زاڭناماعا سۇيەنەتىن زاڭدىلىقتىڭ نەگىزگى ءتۇرى بولىپ تابىلادى. شەتەلدىك تاجىريبەدەن بىرنەشە مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, اقش-تىڭ تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى 1776 جىلى 4 شىلدەدە قابىلدانعان بولاتىن. ول كولونيالاردىڭ انگليادان بولىنگەنىن جانە ءوز الدىنا دەربەس جاڭا مەملەكەت – امەريكا قۇراما شتاتتارى قۇرىلعانىن جاريا ەتتى. كەيىن, 1787 جىلى 17 قىركۇيەكتە اقش-تىڭ قازىرگى قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. فرانتسيادا ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنىڭ ماڭىزدى قۇجاتى – ادام جانە ازامات قۇقىقتارىنىڭ دەكلاراتسياسى ۇلتتىق قۇرىلتاي جينالىسى تاراپىنان 1789 جىلى 26 تامىزدا, ال فرانتسيانىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1791 جىلى قابىلداندى. كسرو تاراعاننان كەيىن پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە پايدا بولعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دە ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالارىن قابىلدادى: وزبەكستان – 1991 جىلى, تۇركىمەنستان – 1992 جىلى, قىرعىزستان جانە رەسەي فەدەراتسياسى – 1993, بەلارۋس, مولدوۆا جانە تاجىكستان – 1994, ازەربايجان, ارمەنيا جانە گرۋزيا – 1995 جىلى, ال ۋكراينا – 1996 جىلى.
بۇل ەلدەردىڭ بارىندە دە وزدەرىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپ بولعان وقيعالار ناتيجەسىندە تاڭداپ الىنعان مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىستى بارشاعا جاريا ەتىپ, زاڭداستىرۋدا كونستيتۋتسيا شەشۋشى ماڭىزعا يە بولدى. بۇل جونىندە بەلگىلى امەريكالىق ساياساتكەر توماس پەين بىلاي جازعان بولاتىن: «كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتەن بۇرىن بولاتىن زات, ال مەملەكەت – بار بولعانى كونستيتۋتسيانىڭ ءتولى عانا».
– كونستيتۋتسيالاردى ازىرلەۋ جانە قابىلداۋ راسىمدەرى ءار ەلدە ءارتۇرلى بولاتىنى بەلگىلى. كەي ەلدەردە نەگىزگى زاڭ بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا, كەيبىرىندە – ەڭ جوعارى وكىلدى ورگاندار تاراپىنان قابىلداندى, ال ءۇشىنشى بىرەۋلەرىندە – مەملەكەت باسشىسى حالىققا تارتۋ ەتەدى. باسقا دا ادىستەرى كەزدەسەدى. ەندەشە, كونستيتۋتسيالاردى قابىلداۋ ءتاسىلى مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعىنا ىقپالىن تيگىزە مە؟
– الەم كارتاسىندا پايدا بولعان جاس مەملەكەت ءۇشىن ءوز كونستيتۋتسياسىنىڭ دەموكراتيالىق ءتاسىلمەن قابىلدانۋى ونىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن زاڭداستىرۋدىڭ نەگىزگى جولدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى ەڭ دەموكراتيالىق جولمەن – رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلداندى, دەمەك ونى حالىقتىڭ قولىنان شىققان ءونىم دەۋگە بولادى. كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى رەفەرەندۋمعا دەيىن بۇكىل حالىقتىڭ تالقىسىنا سالۋ ءۇشىن ەكى رەت باسپاسوزدە جاريالاندى. 1995 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىنان 30 شىلدەسىنە دەيىن 33 مىڭعا جۋىق ۇجىمدىق تالقىلاۋلار ءوتىپ, 30 مىڭنان استام ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. ولاردىڭ ءبارىن تالداۋ ناتيجەسىندە جوباعا 1100-دەن استام تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. 1995 جىلعى 28 شىلدەدە پرەزيدەنتتىڭ «1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ءوتكىزۋ تۋرالى» جارلىعى قابىلداندى. بۇل جارلىقتا حالىققا تيەسىلى مەملەكەت ءومىرىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تىكەلەي شەشۋ قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزىلسىن دەلىنگەن بولاتىن. جارلىق تالاپتارىنا ساي 1995 جىلعى 1 تامىزدا كونستيتۋتسيانىڭ بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدى ەسكەرە وتىرىپ تولىقتىرىلعان جانە وزگەرتىلگەن جوباسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا رەسمي جاريالاندى.
– دەمەك, بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا كەپىل بولادى, ويتكەنى, حالىقتىڭ مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەدى دەيسىز عوي؟
– مەملەكەتتىڭ زاڭداستىرىلۋى كونستيتۋتسيانى دايىنداۋ مەن قابىلداۋ تاسىلدەرىنە عانا ەمەس, ونىڭ سيپاتى مەن مازمۇنىنا دا بايلانىستى بولىپ كەلەدى. اتا زاڭ حالىقتىڭ بارلىق توپتارىنىڭ ءمۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك بيلىكتى ۇيىمداستىرۋ مەن باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرىنە, قۇقىقتىڭ ۇستەمدىگىنە, جالپىعا ورتاق تانىلعان حالىقارالىق ستاندارتتارعا جانە ت.ب. نەگىزدەلۋگە ءتيىس. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى بۇل تالاپتارعا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى. ول ەلدىڭ ەگەمەندىگىن باياندى ەتكەن ەڭ جوعارى قۇقىقتىق اكت بولىپ تابىلادى. نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىنا ساي قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىن دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى. كونستيتۋتسيا يدەولوگيالىق جانە ساياسي سان الۋاندىلىقتى, ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن, حالىق بيلىگى ءپرينتسيپىن, مەملەكەتتىك رامىزدەردى, جەكە مەنشىككە قول سۇعىلماۋىن, نەگىزگى زاڭ نورمالارىنىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشىن جانە تىكەلەي قولدانىلۋىن, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جاڭا جۇيەسىن بەكىتتى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەت جەرلەردە دە جوعارى باعا بەرىلۋدە.
– شەتەلدەردىڭ كەيبىرىندە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردى بايقاي وتىرىپ, سىزدەن مىنانى سۇراسام: ولاردىڭ دا كونستيتۋتسياسى «جامان بولماعان», ءبىرشاما دەموكراتيالىق جولمەن قابىلدانعان عوي. ال مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ولاردا نەلىكتەن قيىنشىلىقپەن وتۋدە؟
– مەملەكەتتىلىك تولىق زاڭداستىرىلۋىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن «جاقسى» كونستيتۋتسيانى, مەيلى ەڭ دەموكراتيالىق جولمەن بولسىن, قابىلداۋ جەتكىلىكسىز. قاعازدا نەگىزگى زاڭنىڭ كەز كەلگەن ءماتىنى بولۋى مۇمكىن, ال ونىڭ مازمۇنى ساياسي-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق شىندىققا ساي بولماسا, كونستيتۋتسيا بوس دەكلاراتسياعا اينالادى.
20 جىل ىشىندە قازاقستان بىلايشا ايتقاندا «زاڭ جۇزىندەگى» جانە «ءىس جۇزىندەگى» كونستيتۋتسيالاردى ۇشتاستىرا ءبىلدى, ياعني كونستيتۋتسيالىق ەرەجەلەردى ىسكە اسىردى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق مەملەكەت باسشىسى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان سارابدال كونستيتۋتسيالىق ساياسات ارقاسىندا قازاقستان مەملەكەتتىلىگى الەمگە جاريالانىپ, 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلىپ قانا قويعان جوق, الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان دا مويىندالدى. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيانىڭ الەۋەتى ءومىردىڭ بارلىق سالاسىندا دا مەيلىنشە جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى قاتاڭ تالابى سەپتىگىن تيگىزدى جانە الدا دا تيگىزە بەرمەك. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ 2002 جىلعى 20 قىركۇيەكتەگى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا, كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىقتىق يدەيالارى قازاقستاندا دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت ينستيتۋتتارىن ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان زاڭ شىعارۋشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە وزگە دە شارالاردا كورىنىس تابۋعا ءتيىس دەپ اتاپ ءوتىلدى. مەملەكەت باسشىسى 2009 جىلعى تامىزدا بەكىتىپ, قازىر قولدانىستاعى 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا بۇل باعىت ساقتالىپ, كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىقتىق قۇندىلىقتارىن, پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن ونىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنىڭ قىزمەتىندە تولىققاندى ىسكە اسىرۋ, بۇل رەتتە كونستيتۋتسيانى تىكەلەي قولدانۋمەن قاتار اعىمداعى زاڭناما جانە قۇقىق قولدانۋ ارقىلى ونىڭ الەۋەتىن قامتاماسىز ەتۋ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىڭ نەگىزگى مىندەتى رەتىندە بەلگىلەندى.
– ءسىز بۇگىنگى قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرىنە كونستيتۋتسيانى بۇلجىتپاي ورىنداۋ ارقىلى قول جەتكىزدىك دەمەكشىسىز عوي؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعارىدا ايتىلعان تالابىنان كەيىن, ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى باعىتى بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار جۇيەسىندەگى ۇلكەن وزگەرىستەرگە جول اشىلدى. قازىرگى قازاقستان قوعامى ءاربىر تۇلعانىڭ قاستەرلى قۇندىلىق ەكەنىن ۇعىنۋ, ونىڭ ابىرويىن تانۋ جانە قورعاۋ, ادامنىڭ ەشكىم ايىرا المايتىن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى يدەيالارىن ورنىقتىرۋ باعىتىندا دامىپ كەلەدى.
نەگىزگى زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك تەتىگىن پايدالانا وتىرىپ, ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايتىن تارماقتارعا ءبولىنۋىنە نەگىزدەلگەن جاڭا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءجونىندەگى كەڭ اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى. بۇگىندە قوس پالاتالى پارلامەنت, ۇكىمەت باستاعان اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى ءتيىمدى قىزمەت اتقارۋدا, تاۋەلسىز سوت جۇيەسى دامىپ, ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ, ادۆوكاتۋرانىڭ, نوتارياتتىڭ جانە وزگە دە ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتى ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قامتاماسىز ەتەدى.
رەسپۋبليكانىڭ پرەزيدەنتى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىنىڭ بىرىكتىرۋشى ەلەمەنتى, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرتۇتاستىعىنىڭ, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق تارماقتارىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جانە ولاردىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى ادامنىڭ مەملەكەتپەن ساياسي-قۇقىقتىق بايلانىسىن عانا ءبىلدىرىپ قويماي, ءوزىنىڭ ءومىر سۇرۋگە قولايلى وتانى بارلىعىنا, ونىڭ جەتىستىكتەرىنە ماقتانۋ سەزىمىن, ونىڭ گۇلدەنۋى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتۋ ۇعىمىن دا بىلدىرە باستادى.
ادامنىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتىنە ەشكىمنىڭ تيىسپەۋى تۋرالى ەرەجەلەردىڭ, اركىمنىڭ ءوز انا ءتىلى مەن ءتول مادەنيەتىن پايدالانۋ, قارىم-قاتىناس, تاربيە, ءبىلىم الۋ جانە شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋ ءتىلىن ەركىن تاڭداۋ قۇقىعىنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلىپ, ازاماتتاردى قانداي دا بولسىن سەبەپتەرگە قاراماي كەمسىتۋگە, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك جانە رۋلىق استامشىلىقتى ناسيحاتتاۋعا جانە ت.ب. قاتاڭ تىيىم سالىنۋى, ەلىمىزدىڭ بۇگىندە الەمدى تاڭداندىرىپ جۇرگەن ەڭ باستى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرىن – ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق تاتۋلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى بولدى. ەلىمىزدە ءجۇز وتىزدان استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى بەيبىت ءارى تاتۋ ءومىر سۇرۋدە, قىرىقتان استام كونفەسسيالار ەڭبەك ەتىپ, ولاردىڭ مۇددەلەرى ەڭ جوعارى دەڭگەيلەردە بىلدىرىلەدى (قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى, پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتىق مانداتتارعا كۆوتالار جانە ت.ب.).
بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق ءپرينتسيپى (نەگىزگى زاڭنىڭ 1-بابىنىڭ 2-تارماعى) ەلىمىزدە زەينەتاقى, تۇرعىن ءۇي, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ماڭىزدى باسقا دا سالالاردى قامتيتىن, الەۋمەتتىك باعىتتالعان نارىقتىق ەكونوميكانىڭ پرينتسيپتەرىن قالىپتاستىرۋعا قۋاتتى سەرپىن بەردى. باسەكەلەستىككە مەيلىنشە قابىلەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا كىرۋ جانە قولداعى بار جەتىستىكتەردى ەسەلەي ءتۇسۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامالىق قۇجاتتار – قازاقستان-2030, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ باعدارلاماسى, جوعارىدا اتالىپ كەتكەن 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جانە ت.ب. جۇزەگە اسىرىلۋدا.
كونستيتۋتسيانىڭ 8-بابىندا باياندى ەتىلگەن تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرگە ساي رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساياسي قىزمەتى ىسكە اسىرىلۋدا. حالىقارالىق قۇقىقتىڭ پرينتسيپتەرى مەن نورمالارىن قۇرمەتتەۋ, مەملەكەتتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كورشىلىك, ولاردىڭ تەڭدىگى مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكى جۇمىستارىنا ارالاسپاۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ, حالىقارالىق داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ قازاقستاننىڭ بەيبىتسۇيگىش ءارى تۇراقتى مەملەكەت, سەنىمدى سەرىكتەس, الەم قاۋىمداستىعىنىڭ بەدەلدى مۇشەسى رەتىندە حالىقارالىق دەڭگەيدە ادىلەتتى باعا الۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. بۇگىندە قازاقستان بۇۇ, ەقىۇ, يىۇ, تمد, شىۇ, اوسشك, ۇقشۇ, ەۋرازەق جانە ت.ب. بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بەلسەندى ءمۇشەسى بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق باستامالارى ەڭ جوعارى دەڭگەيلەردە ىسكە اسىرىلۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسى (64/35-قارار) سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنىن – 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل جىلى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ تەڭدەسسىز باتىل شەشىم قابىلداعانىنا 20 جىل تولدى. سونىڭ ارقاسىندا بۇگىندە الەم حالقى قازاقستاندى يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان مەملەكەت دەپ بىلەدى. وتكەن جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ مارتەبەلى دە جاۋاپتى ميسسياسىن ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى. 2010 جىلعى 3 جەلتوقساندا استانادا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى قابىلداعان دەكلاراتسيادا ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن نەگىزگى بوستاندىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, بەيبىتشىلىكتى قولداۋ تۋرالى ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزعا ءۇندەس ەرەجەلەر بەكىتىلدى. قازاقستان اعىمداعى جىلى حالقىنىڭ سانى 1,5 ميللياردقا جۋىق 57 ەلدىڭ باسىن قوساتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى (استانادا اتى وزگەرتىلدى) توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋعا كىرىستى. قازاقستان حالقىنا «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز» اتتى ءوزىنىڭ جولداۋىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, يىۇ توراعالىق ەتۋ رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ازيالىق ۆەكتورىن كۇشەيتۋگە ءتيىس. قازىرگى كەزدە بۇل مىندەت تە دايەكتىلىكپەن شەشىمىن تابۋدا دەگەن ويدامىن.
كونستيتۋتسيا پروگرەسسيۆتى زاڭ شىعارماشىلىعى ءۇشىن مىقتى ىرگەتاس قالادى. وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا تۇراقتى زاڭنامالىق بازا قۇرىلىپ, ول ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى مەن دامۋىن قامتاماسىز ەتتى.
– مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ پروتسەسىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ءرولى قانداي؟
– ەلىمىزدىڭ بۇكىل اۋماعىندا نەگىزگى زاڭنىڭ ۇلىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن مامانداندىرىلعان كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءوزىنىڭ ماڭىزدى ۇلەسىن قوستى. ءوزى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ كونستيتۋتسيالىق كەڭەس مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى جانە ەگەمەن قۇقىعى تۋرالى; مەملەكەتتىلىكتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرى تۋرالى; اۋماقتىق تۇتاستىعى تۋرالى; شەكاراسىنا قول سۇعىلماۋى جانە اۋماعىنىڭ بولىنبەستىگى تۋرالى; مەملەكەتتىڭ بىرتۇتاستىعى جانە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى تۋرالى; حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعى تۋرالى; ازاماتتىق تۋرالى; مەملەكەتتىك ءتىل جانە باسقا دا كوپتەگەن كونستيتۋتسيالىق نورمالارعا تۇسىندىرمە بەردى. ونىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى ازىرلەۋ جانە ماڭىزدى مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە نەگىزگە الىندى.
– 30 تامىز كۇنى استانادا, مىنە, قاتارىنان ءۇشىنشى جىل اسكەري شەرۋ وتكىزىلىپ كەلەدى. نەلىكتەن ول وتان قورعاۋشىلار نەمەسە جەڭىس كۇنى ەمەس, ءدال وسى كۇنى وتكىزىلۋدە؟
– مەملەكەتتىك مەرەكە – كونستيتۋتسيا كۇنىن تويلاۋدى قوعامدىق-ساياسي, پاتريوتتىق جانە تاربيەلىك ماڭىزى بار جاڭا مازمۇنمەن تولتىراتىن اسكەري شەرۋ وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. اسكەري شەرۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جەڭىس كۇنىمەن بايلانىستىرىلۋى, ارينە, زاڭدى قۇبىلىس, ويتكەنى كەڭەس ۋاقىتىندا جانە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا اسكەري شەرۋ, ادەت بويىنشا, ناق وسى كۇنى وتەتىن. الايدا ي.ستالين باسقارعان كەزدەرى اسكەري شەرۋ ۇنەمى 9 مامىردا وتكىزىلمەيتىن. ۇزاق ۋاقىت بويى جەڭىس كۇنى جۇمىس كۇنى بولىپ كەلدى. 60-جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان بارىپ كەڭەس وداعىندا جەڭىس كۇنى كەڭ تويلانا باستادى, سونىڭ ىشىندە اسكەري شەرۋ وتكىزىلەتىن بولدى. ال قازىرگى كەزدە 9 مامىر ۇلى وتان سوعىسى قاتىسۋشىلارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ تابىلادى.
شەتەلدەردە اسكەري شەرۋلەر مەملەكەتتىلىكپەن, قۇرىلتايشىلىق ماڭىزى بار وقيعالارمەن بايلانىستى ءتۇرلى مەرەكەلەرگە, ماسەلەن تاۋەلسىزدىك كۇنىنە, ارميا مەن فلوتتىڭ قۇرىلعان كۇنىنە, رەسپۋبليكا جاريالانۋىنا, سونداي نەگىزگى زاڭ – كونستيتۋتسيا قابىلدانۋىنا وراي وتكىزىلەدى. ماسەلەن, جاقىندا گرۋزيادا ەل تاۋەلسىزدىگى قۇرمەتىنە ارنالعان اسكەري شەرۋ ءوتتى. فرانتسيادا ەليسەي الاڭىندا ءداستۇر بويىنشا اسكەري شەرۋ باستيليانى الۋ كۇنىنە ورايلاستىرىپ وتكىزىلەدى. كونستيتۋتسيا كۇنىن اسكەري شەرۋمەن تەك بىزدە, قازاقستاندا عانا ەمەس, ماسەلەن, ءۇندىستاندا دا اتاپ وتەدى. كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ كۇنى ءۇندىستاندا رەسمي مەرەكە بولىپ تابىلادى جانە جىل سايىن 26 قاڭتار كۇنى رەسپۋبليكا كۇنى رەتىندە تويلانادى. بۇل كۇنى فەدەراتسيانىڭ استاناسىندا جانە ءاربىر شتاتتا اسكەري شەرۋلەر, حالىق بيلەرى مەن كۇيلەرىنىڭ فەستيۆالدەرى, تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدار ۇيىمداستىرىلادى. مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
قازاقستاندا كونستيتۋتسيا كۇنىنە ارناپ اسكەري شەرۋ وتكىزىلۋى حالقىمىزدىڭ اتا زاڭعا دەگەن ەرەكشە ىقىلاسىن بىلدىرەدى. مەملەكەت باسشىسى –ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, كونستيتۋتسيا باستى قۇندىلىقتارىمىزدى – تاۋەلسىزدىكتى, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ماڭگىلىككە بەكىتتى. قارۋلى كۇشتەرىمىز وسى قۇندىلىقتاردى قورعاۋشىلاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇر. سوندىقتان كونستيتۋتسيا كۇنى اسكەري شەرۋ وتكىزۋ ابدەن زاڭدى.
– نەگىزگى زاڭنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى قالىپتاسۋىندا اتقارعان ءرولىن قالاي سيپاتتاعان بولار ەدىڭىز؟
– نەگىزگى زاڭ قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىعىنا ىرگەتاس بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ, قوعامدىق ينستيتۋتتار مەن ازاماتتاردىڭ قىزمەتى, ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى, بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىمىز, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمىمىز, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىنىڭ ارتۋى كونستيتۋتسيادا ايقىندالعان قۇقىقتىق نەگىزدەرگە سۇيەنەدى. دەمەك, بۇل جەتىستىكتەر نەگىزگى زاڭنىڭ اۆتورى رەتىندە قازاقستان حالقىنىڭ قالاۋىن بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ قارىشتاپ العا باسۋىمىزدىڭ سىرى قاراپايىم. ءبىز كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىلىكتىڭ بازالىق ەلەمەنتتەرىن جاريالاپ قانا قويعان جوقپىز, ولاردى ناقتى مازمۇنمەن تولتىرۋ ءۇشىن دە تىنباي ەڭبەك ەتتىك. سونىڭ ناتيجەسىندە, 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسى مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ بەرىك نەگىزىنە, ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ سەنىمدى قورعالۋ كەپىلىنە اينالدى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني الەۋەتى بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن سەرپىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە رەت اتاپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ بۇدان كەيىنگى بارلىق كۇش-جىگەرىمىز كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ونىڭ الەۋەتىن جان-جاقتى اشۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ال بۇل ءوز كەزەگىندە قالىپتاسقان قازاقستان مەملەكەتتىلىگىن ودان ءارى نىعايتۋدى بىلدىرەتىن بولادى.
– ءسىزدىڭ وقىرماندارعا تىلەگىڭىز...
– مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, گازەت وقىرماندارىن مەملەكەتتىك مەرەكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى كۇنىمەن قۇتتىقتايمىن. بارشامىزعا مىقتى دەنساۋلىق, وتباسىمىزعا باق-بەرەكە تىلەيمىن, باستاعان ىسىمىزگە ساتتىلىك بولسىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.