جازىقسىز جازالاۋ
اتى اتالسا-اق, بويىمىزدى ۇرەي, قورقىنىش بيلەيتىن, حالقىمىزدى ادام ايتقىسىز قايعى-قاسىرەتكە تاپ قىلعان قارالى 37-ءشى جىلدىڭ ز ۇلىمدىعىنا بيىل 80 جىل بولادى. ەسكە الساق, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ كەسەپاتى شىرقاۋ شەگىنە جەتۋ كەزدەگى سان مىڭ جاننىڭ قانقاساپ قىرعىنى ەلەستەيدى. نەبىر قۇپيالارى اشىلعانمەن جابۋلى تالاي سىرى ءالى از ەمەس سەكىلدى. قانشا ۇمىتقىمىز كەلسە دە تاريح بەتىنەن وشىرتپەيدى.
اقىرى جانتۇرشىگەرلىك ناۋبەتكە اپارىپ سوققان سۇرقيا ساياسات ەل ءىشىنىڭ الەۋەتتى اۋلەتتەرىن تاركىلەۋدەن, قاتىگەزدىگى اسقىنعان بيلىك زورلىق-زومبىلىعى زورايۋدان, قولدان جاسالعان الاپات اشارشىلىقتان بەلەڭ العانى ايان. كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى ەجوۆتىڭ 1937 جىلدىڭ 30 شىلدەسىندەگى «بۇرىنعى كۋلاكتاردى, باسبۇزارلار مەن باسقا دا انتيكەڭەستىك ەلەمەنتتەردى رەپرەسسيالاۋ بويىنشا جۇرگىزىلەتىن وپەراتسيا تۋرالى» بۇيرىعىنا سايكەس, بۇل ناۋقان دەرەۋ قولعا الىنىپ, ءتورت اي مەرزىم ىشىندە اياقتالۋعا ءتيىس ەكەنى كورسەتىلۋى وتقا ماي قۇيادى. وندا 1-ءشى (اتۋ) جانە 2-ءشى (سوتتاۋ) كاتەگورياسىمەن جازالانۋعا جاتاتىنداردىڭ سانى بەلگىلەنەدى. ەت وتكىزۋ, مال سانىن ارتتىرۋ, ەگىن شىعىمدىلىعىن كوتەرۋ جوسپارى سەكىلدى قازاقستاندا 1937 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىنا دەيىن 2500 ادام اتىلىپ, 5 مىڭ ادام ۇزاق مەرزىمگە سوتتالۋ كەرەك بولسا, جوعارىدان جوبالانعان كۆوتا رەسپۋبليكا تاراپىنان تولىقتىرىلىپ, اتۋ جازاسى ەسەلەپ وسىرىلەدى. ال قاراعاندى وبلىستىق نكۆد جەندەتتەرى دە ونى اسىرا ورىنداۋشىلاردان قالىسپاي ماسكەۋدەن بەكىتىلگەن كۆوتاداعى 200 ادامعا تاعى 200-گە جۋىق كىسىنى قوسادى. جەرگىلىكتى بيلىكتى ۇستاۋشى اداموۆيچ, دۋحوۆيچ جانە پينحاسيكتەن قۇرالعان ۇشتىك ۇكىمدەرى 588 جاندى وققا بايلاتىپ, قانداي سەبەپپەن كۇدىكتى-كىنالى بولا قالۋلارىنان مۇلدەم بەيحابار جۇرتتى مىڭ-مىڭداپ وسكەن ورتالارىنان ايىرۋدىڭ ازابى مەن قورلىعىن تارتۋعا ۇشىراتادى.
اياق استىنان ىلىك ىزدەپ, تىنىم تاپپاعان جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن سويقانى قىلشىلداعان جاستى دا, ەڭكەيگەن كارىنى دە, ول ول ما, ەڭ سۇمدىعى, اكەلى-بالالىنى دا, اعالى-ءىنىلىنى دە, ەرلى-زايىپتىنى دا بولشەۆيكتەر 1918 جىلى ەكىنشى نيكولاي پاتشانى بالا-شاعاسىمەن بىرگە اتىپ تاستاعانداي ەشتەڭەگە قاراماستان جوق قىلۋدان جاسقانباعان. جالعان جالا جاپسىرىلىپ, كەكشىلدىككە قوسا شالىنعان ەڭ ەتجاقىن جاندار ءبىر-بىرلەپ ەمەس, ون-ونداپ, جۇزدەپ سانالادى («ازا كىتابى. اتىلعانداردىڭ ءتىزىمى. قاراعاندى جانە قاراعاندى وبلىسى». الماتى: «ادىلەت», 1997). ولار تۋرالى دەرەكتەر تىم از. وكىنىشكە قاراي, نەندەي ايىپ تاعىلۋى, نە ءۇشىن اسا اۋىر ۇكىم كەسىلۋ تۋرالى قۇجاتتارمەن تانىسۋ قيىن. بىلگەندەرىن ەمىس-ەمىس ەستەرىندە ساقتاپ قالۋشىلار, جەتكىزۋشى ۇرپاقتارى ازايىپ بارادى. ءوز تاراپىمىزدان ەستىگەنىمىز بەن بىلگەنىمىزگە سۇيەنىپ ەسىمدەرىن ەسكە ءتۇسىرتىپ, ەستە ۇستاتۋ كوكەيدە جۇرگەن وي ەدى. ارينە, اتتەڭ ءبارىن اتاپ, ايتىپ مۇمكىن ەمەس. اڭگىمە تامىرى ءبىرتۇتاس وتباسىلاردى ويرانداپ, جويىپ جىبەرۋگە دەيىن اياۋسىز جۇرگىزىلگەن سۇمدىق قاسكويلىكتىڭ بىرەر مىسالدارى جايلى عانا.
وتالعان وتاۋلار
بۇل ءوزى ايتۋعا وتە اۋىر, اسا ايانىشتى وقيعالار. سوندا دا بايان ەتپەي بولمايدى. اتىشۋلى 37-ءشى جىلدىڭ ويرانىندا ارىستاردىڭ ءوزىن اتىپ تاستاۋ ازداي تۇتاس وتباسىنى بىردەي وپات قىلعان قىرعىننىڭ اششى شىندىقتارىن جەتكىزۋ, ارىلۋ پارىز سياقتى.
بۇرىن-سوندى قۇلاق ەستىپ كورمەگەن مۇنداي جاۋىزدىققا قاراعاندى ايماعىندا الدىمەن ىلىككەندەر ەرلى-زايىپتى ماجەن مەن تورعاي سۇلەيمەنوۆتەر بولىپتى. قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان كەزەكتى زوبالاڭ باسى 37-ءشى جىلدىڭ كوكتەمىندە تورعاي, ىلە ماجەن قامالادى. كوپ ۇزاماي كۇزدە ۇشتىكتىڭ ۇكىمىمەن ءبىر كۇندە اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. كوللاجداعى مىنا سۋرەتتە ولار جاس جۇبايلار ەكەنى بىردەن اڭعارىلادى. شاڭىراق كوتەرىپ, سابيلەرى سايدالى مەن ەركىننىڭ قىزىعىنا بولەنىپ, قاتارلاستارىنىڭ الدى بولىپ, كەلەشەككە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراعان بەينەلەردى كورەمىز. اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى, كولxوز باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى رەتىندە جەرلەستەرىن العا ۇمتىلدىرۋشى قوساقتىڭ ساۋلەلى شاقتارى ەدى بۇل. «پالە قايدا دەمە, اياق استىندا» دەگەن. ويدا جوقتا تاعدىردىڭ تالكەگىنە تاپ بولارمىز دەگەن وي وڭدەرى تۇگىل تۇستەرىنە ەندى دەيسىز بە سوندا.
ماڭدايىنا جازعانى شىعار, العىرلىعىنا وراي ماجەن بۇعان دەيىن ورتاسىنان ەرتە وزىپ جۇرگەن. نۇرانىڭ امانتاۋىنان قانات قاققان جىگىتتى ءبىلىم مەڭگەرىپ تە ۇلگەرۋ,شارۋانى بىلگىرلىكپەن ءۇيىرۋدى ۇيرەنۋ ەل ىشىندەگى قات-قابات جۇمىستارعا قىزۋ ارالاسۋعا تارتقان-دى. شاxامان اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسىنان ءارى وسۋىنە مۇمكىندىك تە بار بولاتىن.
وتىرىقشىلاندىرۋ, ايەلدەردى ساۋاتتاندىرۋ, ارتەل, كولxوز قۇرۋ سەكىلدى ءىس-شارالارعا بەلسەنە ات سالۋشى ارالارىنداعى جالعىز قىز تورعايمەن تانىس-بىلىستىك كوڭىل جاراستىرۋعا جالعاسادى. جۇكتەلگەن مىندەتتى, پارتيا تاپسىرماسىن ورىنداۋعا ءاردايىم دايىن ىسكەر كەلىنشەك ەكى بالدىر- عانىن ەنەسىنىڭ قولىنا قالدىرۋعا تۋرا كەلسە دە كورشى وبلىستىڭ ەركىنشىلىك اۋدانىنا بارىپ, اۋداندىق ايەلدەر كەڭەسى قىزمەتىن قىزدىرادى. قاي جەرگە دە جاقسى كادر قاجەت. قايتا شاقىرتىلىپ, ءوزى وسكەن كوكمولدىر اۋىلىنا, بۇل ۋاقىتتا يساەۆ اتىنداعى كولxوزعا ءتورايىم بولىپ تاعايىندالادى.
الىستاعى جاڭا شارۋاشىلىقتاعى جاعىمدى وزگەرىستەر وركەن جايا باستايدى.سونى تىكەلەي كورۋگە كەلگەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ابدوللا اسىلبەكوۆ وڭ تاجىريبەنى جەر-جەرگە ۇلگى ەتۋگە ۇندەيدى. الايدا الداعىنى كىم بولجاپ بىلگەن دەرسىز. ارادا جىل وتپەي جاتىپ دۇنيە شىر كوبەلەك اينالعاندا, ەكىنىڭ ءبىرىن ءىزىن اڭدۋشىلار ەشتەڭەدەن قاپەرسىز ەرلى-زايىپتىنى ۇستايدى. قۇرىققا سىرىق جالعاپ, بارماقتى باقانداي ەتۋشىلەر كىم ءبىلسىن, اياق استىنان جالالى بولۋشى ەل اعاسىمەن سونداعى كەزدەسۋدەن دە ىلىك تاپتى ما دەگەن وي كەلەدى بۇگىن. وردا بۇزارلىق, ەڭبەككە جالىندى ولار مەكتەپ جاسىنا جەتپەگەن, ەمشەكتەن شىقپاعان بۇلدىرشىندەرىنە پانا شاقتارىندا وپات بولىپ كەتەدى.
بۇل ءوز الدىنا. كىسى شوشىرلىق زۇلىمدىق تاعى ءبىر سۇتتەي ۇيىعان ساۋلەتتى وتباسىن ويرانداۋىن ايتپاي كەتپەسكە بولمايدى. ءيا, تىلەۋبەرگەن مەن ءباتيما الىشباەۆتار دا جۇرتقا ونەگەلى, سۇيكىمدى جۇبايلار بولاتىن. ول كەزدە جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنان شىققان بىلىكتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى سيرەك سانالسا, تىلەۋبەرگەن ايماقتاعى العاشقى قازاق دارىگەرى, ال ءباتيما ءبىرىنشى قازاق اكۋشەر قىزدارىنىڭ ءبىرى بولعانىن اتاعان ءجون. مۇنىڭ سىرتىندا جۇپ جاراستىرا اۋىلدىق جەردە قىزمەت ەتۋلەرى پەرزەنتتىك پارىزدارىن سەزدىرگەندەي. وكىنىشكە قاراي, جاپ-جاس ومىرلەرى ناقاقتان-ناقاق قيىلعان اياۋلى جاندار تۋرالى وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىندا ساقتالعان دەرەككوز بولماي وتىر. تاعدىرلارى شەرلى اعا بۋىن ارىپتەستەرى ەسىمىن, ءىسىن ەستە تۇتۋعا بۇگىنگىلەردىڭ ەنجارلىعى كۇيىندىرەدى.
قولىمىزداعى از-مۇز ماعلۇمات بويىنشا تىلەۋبەرگەن الىشباەۆ الماتى وبلىسىنىڭ تالدىقورعان اۋدانى 7-ءشى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەنىن بىلەمىز. قاراعاندىعا ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ جولدامامەن جىبەرىلگەن ءتارىزدى. قارقارالى اۋدانىنداعى ۆوروشيلوۆ ۋچاسكەلىك اۋرۋxاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى.
سول ۋاقىتتا قامالۋشىلاردىڭ بارىنە ورتاق ءبىر-اق پالە, ءبىر-اق جالا جابىلعانى بەلگىلى. ۇكىمەتكە قارسى ءسوز ايتتى, پارتيا ساياساتىن جاماندادى, جەپ قويدى, الىپساتارلىق جاسادى دەپ ۇرەيلى 58-ءشى باپ تارماقتارىنىڭ ءبىرىن جاپسىرىپ, ەڭ اۋىر جازاعا ىلىكتىرۋ تۇككە تۇرعىسىز-تىن.
سۇلەيمەنوۆتەر سياقتى الىشباەۆتارعا اتالعان باپ ايىپتارى تاعىلا سالىنعان. ماسەلەن, تىلەۋبەرگەن الىشباەۆقا 2,7,8 جانە 11-ءشى تارماقتار, ياعني تورتەۋى قاتارىنان قاباتتالعان. ال ەجوۆتىڭ 1937 جىلدىڭ 15 تامىزىندا «وتانعا ساتقىندىق جاساۋشىلاردىڭ ايەلدەرى مەن بالالارىن رەپرەسسيالاۋ بويىنشا وپەراتسيا تۋرالى» بۇيرىعىندا سوتتالۋشىنى بۇركەمەلەۋشى, سوتتالۋشىنىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتىن بىلە تۇرا ءتيىستى ورىندارعا xابارلاماعان ايەلدەردى تۇتقىنداۋ جونىندەگى پارمەن ءباتيما الىشباەۆانى دا كوزدەن تاسا قالدىرماعان. تىنىس-تىرشىلىگى ءبىر ادامداردى جازالاۋعا شەكسىز ەرىك بەرۋدىڭ اياۋسىزدىعىن وسى وتباسىلاردىڭ قايعىلى تاعدىرى كورسەتەدى. ايەلىن كۇيەۋىنە, كۇيەۋىن ايەلىنە ايداپ سالۋ ارقىلى قوسا اتۋ شىمىرىكپەي جۇزەگە اسىرىلعان. نەتكەن قانىپەزەرلىك, نەتكەن تاعىلىق دەسەڭىزشى. كەيىننەن قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان, اقتالعان, كىنالەرى نە ەكەنىن بىلمەي وتكەن مۇنداي مۇڭلىقتار از بولماعان.
جازىعى نە, اكەلەردىڭ؟
بۇدان ءارى ءسوز ەتكەلى وتىرعان جاي, بەلدى اۋلەتتەردى جويىپ جىبەرۋ كوزدەلگەن قاتىگەز كەكشىلدىك كەسەپاتى. اكەلى-بالالىعا, اعالى-ىنىلىگە اجال قۇشتىرتىپ, سۇيەكتەرىنە ءتۇيىر ۋىس توپىراق بۇيىرت- پاي جەرمەن-جەكسەن قىلۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن مىڭداعان جۇرەكتەگى مۇڭ. قازاقتىڭ سول كەزدەگى قاي شاڭىراعىن دا شارپىماي كەتپەگەن قاسىرەت.
مۇنى ايتقاندا جانايدار سادۋاقاسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, ابدوللا اسىلبەكوۆتىڭ اكەلەرى سادۋاقاس, سەيفوللا, ءابدىراxمان قارتتاردىڭ ءومىرى سوڭىنىڭ ايانىشتىلىعى جانعا باتادى. ەلىنە جاناشىر, تۇتقا ازاماتتار تاربيەلەۋىن كوڭىلگە مەدەت تۇتقان, ەشكىمگە ەشقاشان قىلداي قيانات جاساپ كورمەگەن, وكىمەت ءىس-ساياساتىنان مۇلدەم تىسقارى اقپەيىل, اقىلمان, اڭعال اقساقالداردى تورىنەن كورى جاقىن جاستارىندا وققا بايلاۋ اقىلعا سىيمايدى. جارىق دۇنيەدەگى اقىرعى اي-كۇندەرى تۋراسىندا ماعلۇمات تام-تۇم عانا. قازا قاي جەردە, قالاي جەتتى؟! ءالى ءتىس جارىلمايدى.
«ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى, تاۋبە دەيىك, ءۇرىم-بۇتاقتارى ءوسىپ-ءونۋلى. قۋانىشتىسى سول, بىرەۋلەر بىلەر, بىرەۋلەر بىلمەس كوزى ءتىرى تىكەلەي ۇرپاق تا بار ارامىزدا. تانىستىرالىق. ول – قۇرمان سادۋاقاسوۆ. اكەسى ۇستالعاندا ەكى جاسار بالا بۇل كۇندە سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى قادىرمەندى قاريا. سالەم بەرە بارىپ, اڭگىمەگە تارتتىق. ۇستامدى, سالماقتى, كەۋدەسى كوتەرىڭكى كىسى بولىپ شىقتى. اسىرىپ سويلەمەي, ارتىق اسىرەلەمەي ەستە ساقتاعانىن بايىپپەن باياندادى.
– اكەي اقماقان, جالماقان اتتى ەكى اعايىندىنىڭ جالماقانىنىڭ بالاسى. ەكى رەت ۇيلەنگەن ادام. باس-اياعى جەتى بالا ءوربيمىز. ۇلدارى جانايدار, ساعىناي, رزىxان, اسەت, قىزدارى زەينەل, وڭالدىڭ ىشىندە ەڭ كىشىسى, ياعني كەنجەسى مەنمىن. وتاعاسى ەسكىشە ەداۋىر ساۋاتتى, كوكىرەگى وياۋ جان بولعان. تۇركىستاننان جاس مولدا الدىرىپ, مەكتەپ اشتىرعان. ۇلكەن اعامىز جانايدار سوندا وقىپتى. بەس-التى جاسىندا-اق ەسكى قيسسالاردى ۇيدەگىلەرگە وقىپ تا, جاتقا ايتىپ تا بەرەتىن زەرەكتىگىنە وراي اقمولادا, ورىنبوردا ءبىلىم ۇشتاۋىنا بارىنشا قولداۋ جاساعان.
ەل ءبىرجولا وتىرىقشىلىققا كوشكەندە قارقارالىدان تۇيەلەرمەن قاراعاي تاسىتىپ, مەكتەپ سالدىرعان. ول كەشەگى الپىسىنشى جىلدارعا دەيىن اۋىلىمىزداعى ءبىلىم ۇياسى بولدى. قاريانىڭ ۇستالعاننان كەيىنگى ءولى-ءتىرىسى بەيمالىم. بالا كەزىمدە ۇلكەندەر وڭاشادا باسىمنان سيپاپ, ماڭدايىمنان ءسۇيىپ: «اكەڭنىڭ قامقورلىعى ارقاسىندا اشارشىلىقتان امان قالدىق. تەكتىنىڭ تۇياعىسىڭ. ۇمىتپا. ەستى بول», – دەپ قۇلاعىما سىبىرلايتىن.
– اقساقال, اكەڭىزدىڭ قالاي ۇستالعانى تۋرالى نە ايتا الاسىز, – دەدىك سىر اشتىرا تۇسۋگە تىرىسىپ.
– اقتالعاننان سوڭ عانا شەشەي ايتىپ قالىپ وتىراتىن. بەسىن نامازىن وقۋ ۇستىندە تۇتقىندايدى. اياقتاۋعا مۇرشا بەرمەپتى. ماشيناعا مىنگىزىلگەن بەس-التى ەگدە ادامدار اراسىنا قوسادى. ءبارى ەلدىڭ بەتكە ۇستار كىسىلەرى ەكەن. «ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ اعاڭ ساعىناي ارتىنان ىزدەپ باردى. «بالام, مىنالار قايتارا قويماس. جانايدارىمنىڭ دا قاماۋعا الىنعانىن ايتىپ قورقىتادى. ءىنى-قارىنداستارىنا سۇيەۋ بول», دەپ امانات ايتىپتى دەيتىن شەشەي.
كەلەسى ايتىلار وقيعا دا تۇپ-تۋرا وسىنداي. بىلۋىمىزشە, ساكەن سەيفۋلليننىڭ اكەسى دە قىركۇيەك ايىنىڭ اياعىندا سىرتتا مال باعىپ جۇرگەندە تۇتقىندالادى. ورتاۋدىڭ باۋرايىنداعى قىزىلشىلىكتەگى قىستاققا جەتكەن ماشينادان سەكىرىپ تۇسكەندەر قاريانى جالما-جان ەكى قولتىعىنان قاپسىرىپ قورابىنا وتىرعىزادى. ۇيىنەن جۇگىرە شىعىپ, قوشتاسىپ قالۋعا ۇمتىلعان سىيلاس تۇرعىلاسىن دا باس سالىپ, الىپ كەتەدى. سودان ەكەۋى دە بۇل دۇنيەدە بار-جوعى بەلگىسىز كۇيدە حابارسىز كەتەدى.
ەكى ەسكى سەرىكتەسىنەن بۇرىنىراق ۇستالىپ, اتۋعا كەسىلگەن ابدوللا اسىلبەكوۆتىڭ اكەسى ءابدىراxمان اقساقال دا قامالۋدان قۇتىلمايدى. ۇلى تۋرالى جامانات حابار جەتكەندە ءۇيىنىڭ ەسىك-تەرەزەسىن جاۋىپ الىپ, ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن قازا نامازدارىن الدىن-الا وقىپ جۇرگەن ءبىر تۇندە زىم-زيا جوق بولادى. اقمولاعا اكەتىلىپ, سىبىرگە 10 جىلعا ايدالۋى ۇزاق جىلدان كەيىن عانا بەلگىلى بولادى.
ابدوللادان كوپ كىشى ءىنىسى باپاندى ناعاشى اتاسى قاڭتارباي جاسىرىپ باۋىرىنا باسىپ, اتا-تەگىنە جازدىرتىپ, امان-ەسەن وسىرەدى. قۇردىمعا كەتۋگە شاق قالعان اۋلەت تامىرىن قازاقي باۋىرمالدىقتىڭ وسىنداي قاسيەتتى ءۇردىسى ۇزدىرمەگەنىنە شۇكىر. ءبىر اتادان كوكتەگەن ءۇرىم-بۇتاق بار.
ا.اسىلبەكوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن جان-جاقتى زەرتتەگەن بەلگىلى عالىم رامازان ساعىمبەكوۆ اعامىزدىڭ انىقتاۋىنشا, قاريا لاگەردەگى جان توزگىسىز ازاپتان قازا تابادى. تاعدىردىڭ جازۋىنا نە شارا بار, سوڭعى تىنىسى ۇزىلەردە باسىن سۇيەپ, اۋزىنا سۋ تامىزىپ, دەم بەرىپ وتىرىپ كوزىن جاپقان ابدوللاسىنىڭ جولداسى جۇمابەك بايمولدين ەكەن. بۇل كىسى كىم دەسەك, ا.اسىلبەكوۆتەن باستاپ قاراعاندىنىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرىنە قوزعالعان «قارقارالى ىسىندە» اتۋدان امان قالىپ, 15 جىلعا الماستىرىلعان ايداۋدا توزاقتى باستان بىرگە كەشۋشى جان بولعانىن ەسكە سالامىز.
ايتا بەرسە, ادەيىلەپ ۇيىمداستىرىلعان ناۋبەت ارانىنا جۇتىلعان اۋلەتتەر جەتكىلىكتى. باققان مالىنان, ەككەن ەگىنىنەن وزگە شارۋاسى جوق قاراپايىم قاۋىم ۇلكەن-كىشىسىنە شۇيلىگۋ الاقۇيىن ناۋقانعا اينالعانىن ماشراپ اxمەتوۆ, نىعمەتوللا ماشراپوۆ امانتاي, كەنجە, ماماي ىڭكەرباەۆتار, ءسادۋ, شولاق داۋىربەكوۆتەر, جاقسىبەك, تيىشبەك شىلەمباەۆتار, سادىق, بەكتۇرسىن بەكxوجيندەر, ورمانبەت, قوسپاباي, يسا شوندىباەۆتار سياقتى اۋىلدارىنان اتتاپ كورمەگەن, xات تانىمايتىن اكەلى-بالالىلار, اعايىندىلار وزدەرى سەنگەن وكىمەتتەن جاپا شەگەمىز, وعىنا ۇشىرايمىز دەپ ويلاپ پا, ءسىرا.
ءوزى دە لاگەر ازابىن باستان اياق تارتقان, قارالى كەزەڭنىڭ قىرىق قاتپارلى قاسىرەتىنە تىكەلەي كۋاگەر, جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ «تاڭبا» كىتابىندا: «كەيبىرەۋلەر ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن قاراڭعىلار, قايدان كەلىپ, قايدان قويعانىن تۇسىنبەيدى. الەمنىڭ كۇللىسىنە ورتاق جارقىراعان جالعىز كۇننىڭ قاي جاقتان شىعىپ, قاي تۇستان باتاتىنىن بىلمەيدى. مىنە, جاسىندا جەتىم بالا بوپ, جوقشىلىق كورىپ وسكەن ءابدىراxمان مۇزدىباەۆ جۇدىرىقتاي كۇيكى ادام.تاڭىرقاسا دا, قورىقسا دا ەكى ءسوزىنىڭ بىرىندە: «وي, اللا-اي, ءبىزدىڭ اۋىل قاي جاقتا, قۇبىلامىز قايسى, قاي تۇستان كەلدىك دەپ وتىرادى» – دەپ جازعانىنداي جازالاۋعا نەگىزىنەن كىمدەردىڭ شالىنعانىن ايعاقتايدى.
ايقىن نەسىپباي, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
قاراعاندى