وسىدان-اق سۋرەتتەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتىڭ ار جاعىندا ءبىر ادامنىڭ عانا باسىنان وتكەن ازاپتىڭ ايتىلماعان داتى تۇرعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس ەدى. سورى بەس ەلى ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇباندارىنىڭ ىشىندە قانشاما قاسىرەت كەتتى ەكەن. ەڭ عاجابى اتىلىپ كەتتى دەگەن سۋرەتتەگى ادام 1985 جىلى ءوز اجالىنان قايتىس بولعان. ال جىلدار بويى تۇرمەنىڭ مۇراعاتىندا جاتقان قۇجاتتار بايىرعى ءفوتوتىلشىنىڭ وبەكتيۆىنە ءىلىنۋىنىڭ ءوزى دە سيرەك قۇبىلىس. بەرتىندە قايتىس بولعان ناعاشىسىنىڭ سۋرەتىن كگب ارحيۆىنەن تاپقان بولات اعامىز دا كوپكە دەيىن تاڭعالۋمەن جۇرەدى. سونىمەن...
– 1992 جىلدارى قىزىلوردا وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن «بوزداقتار» اتتى كىتاپ شىعاراتىن بولىپ, سوعىستا حابارسىز كەتكەندەر, اشارشىلىقتا ولگەن, «حالىق جاۋى» اتانعانداردىڭ قۇجاتتارى مەن فوتوسۋرەتتەرىن قاراۋ ءۇشىن كىتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى حاميت ەمبەرگەنوۆ اعامىزبەن سول كەزدەگى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىمەن داۋلاسىپ ءجۇرىپ, ارحيۆكە كىرگەنىمىز بار. رۇقسات العاننان كەيىن حاميت اعا ەكەۋمىز ەكى بولەك قۇجاتتار اقتارىپ وتىرىپ, مىنا قىزىققا كەزدەستىم. «مەملەكەتتىك اسا قاۋىپتى قىلمىسكەر», «جاپون تىڭشىسى» وراقباەۆ زارلىق №58 ستاتيامەن اتۋعا بۇيىرىلدى» دەگەن قۇجاتتى تاۋىپ, شالقامنان تۇسە جازدادىم. زارلىق اعامىز ماعان ناعاشى بولىپ كەلەدى. ءارى ءبىر اۋىلدانبىز. جانە بالا كەزدەن ول كىسىنى كورىپ, وستىك. كەيىن 1985 جىلى ءوز اجالىنان قايتىس بولعانىن دا بىلەمىز. تەك ارا-تۇرا 1937 جىلى ەكى-ءۇش اي تۇرمەدە وتىرعانىن شەشەم رامزەدەن ەستىپ قالۋشى ەدىم.
سوندا دەيمىن-اۋ, ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ شىعا الماعان اباقتىدان, تالاي جازىقسىز ارىستارىمىز قاشا الماي, بىردەن اتىلىپ كەتكەن جەردەن بۇل كىسى قالاي سىتىلىپ كەتكەن؟ توبە شاشىڭدى تىك تۇرعىزعان «اتاقتى №58 باپپەن» اتۋعا بۇيىرىلعان ادام قالاي تۇرمەدەن قۇتىلدى دەپ قايران قالىپ, وتىرىپ قالدىم.
سۇراستىرا كەلگەندە بىلگەنىم, زارلىق اعامىزدىڭ كىشى بالاسى اۋەشتىڭ (اۋەلبەك) ايتۋىنشا, ول كەزدە اتۋعا بۇيىرىلعانداردى اتار الدىندا ەكى ساعات تۇرمەنىڭ اۋلاسىنا شىعارىپ الىپ بارىپ, سودان كەيىن اجال قۇشتىرادى ەكەن.
اۋەلبەكتىڭ اكەسىنىڭ ايتقانىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرعاندا ەستىگەنىم, سوتتىڭ ۇكىمى شىعىپ, ولاردى دالاعا شىعارعاندا, تۇرمە باستىعى كەرەمەت جاراۋلى اتپەن كىرىپ كەلىپتى. سول ساتتە زارلىق اعامىز بارىستاي اتىلىپ كەلىپ, ونى اتىنان اۋدارىپ جىبەرىپ, اتقا ىرعىپ ءمىنىپ الىپ, تۇرمە قاقپاسىن جانتالاسا جابا بەرگەن قاراۋىلداردى (نادزيراتەل) اتتىڭ ومىراۋىمەن قاعىپ جىبەرىپ, قاقپادان اعىپ وتە شىققان كورىنەدى. بىردەن تۇرمە ماڭىنداعى سىرداريا وزەنىنەن ءجۇزىپ ءوتىپ كەتەدى. ارتىنان بىردە-ءبىر مىلتىقتىڭ داۋىسى شىقپاعان. زارلىق اعامىزدىڭ پايىمداۋىنشا, ارعىماعىن قيماعان تۇرمە باستىعى «وقتارىڭ اتقا ءتيىپ كەتەدى» دەپ قارۋلى قاراۋىلدارعا اتقىزباعان بولۋ كەرەك. – زارلىق بابامىز نەدەن جازىقتى بولعان؟ سودان ءارى قايدا بارىپ پانالاعان؟
– زارلىق اعامىزدىڭ قارىنداسى قىمبات ءجۇسىپوۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, 1937 جىلدىڭ باسىندا اۋىلدا «قۇلبولدى» يشاننىڭ ۇرپاعى ماقسۇم اكمالدى تۇتقىنداۋعا كەلگەندە ءىنىسى يكرام «مەن اكمالمىن» دەپ اعاسىنىڭ ورنىنا كەتىپ, اتىلىپ كەتكەندە زارلىق ناعاشىمىزدىڭ اكەسى وراقبايدى دا بايدىڭ بالاسى دەپ, اتىشۋلى №58 ستاتيامەن اتىپ جىبەرىپتى. سول 1937 جىلدىڭ كۇزىندە اۋىل بولىپ ەككەن بيدايىن جابىلا ورىپ جاتادى. وراقشىلار تۇسكى تاماقتارىن ءىشىپ بولا بەرگەندە توبەلەرىنەن ءبىر قوس قاناتتى ۇشاق ۇشىپ ءوتىپتى.
سوندا كوپ وراقشىنىڭ ءبىرى زارلىق اعامىز: «وي مىناۋ ۇشاقتىڭ قاناتىنىڭ استىندا «دولوي سسسر» دەپ جازۋلى تۇر عوي» دەپ قالادى. وسى ءسوزدى ول كىسى قاي جەتىسكەننەن ايتتى دەيسىڭ؟! ىشىندەگى جازىقسىز كەتكەن اكەسىنىڭ شەرى بار عوي. ەرتەڭىندە-اق زارلىق اعامىز تۇتقىندالعان... – ول كىسىنى بالا كەزدەن كورىپ وسسەڭىز, بەرتىندە قايتىس بولسا, قالاي امان قالدى ەكەن؟ – زارلىق اعامىز سودان 1957 جىلعا دەيىن 20 جىل بويى قىزىلقۇمنىڭ قاراقالپاقستانداعى شەكاراسىندا, ەلسىز جەردە جالعىز ءوزى بوي تاسالاپ جۇرگەن. قىستىڭ ايازدى كۇندەرىندە كۇندىز قالىڭ سەكسەۋىلدى ءۇيىپ جاعىپ, كەشكە وتتى بىلاي ىسىرىپ تاستاپ, ورنىنداعى ىستىق جەرگە شاپان جامىلىپ جاتقان. جەركەپە قازىپ العان.
– ەگەر بۇل سۇرگىن جيىرما جىلعا سوزىلعان بولسا, تاعدىرى شىنىندا دا سۇمدىق ەكەن؟! اتى دا زارلىق...
– زارلىق وراقباەۆ قىزىلوردا وبلىسى, سىرداريا اۋدانى, قوعالىكول اۋىلىندا 1902 جىلى تۋعان. تۇتقىندالعاندا 35 جاستا ەكەن. كەيىن ەلدە 83 جاسىندا قايتىس بولدى دەپ وتىرمىن عوي. ايەلى ماۋىتى 1911 تۋىپ, 2001 جىلى تۋرا 90 جاساپ, ومىردەن ءوتتى. زارلىق اعامىزدىڭ ءوزى وراقبايدىڭ قايتىس بولىپ كەتكەن 12 بالاسىنان كەيىن كورگەن جالعىز ۇلى. ون ءۇشىنشى بولىپ تۋعان بالاسى. سوندىقتان اتىن زارلىق دەپ قويعان ەكەن.
ايتقانداي بۇل كىسىنىڭ ءۇش بالاسى بولدى. تۇڭعىشى ءاسيا 1932 جىلى تۋعان. ۇلدارى ايتباي 1945 جىلى, كەنجەسى اۋەلبەك (اۋەش) 1949 جىلى تۋعان. سوندا دەيمىن-اۋ, زارلىق اعامىز ۇرلانىپ ۇيىنە كەلىپ جۇرەتىن بولۋ كەرەك.
مىنە, ءبىر عانا سۋرەتتەگى ءبىر عانا تاعدىردىڭ سىرى وسى!
ايناش ەسالي, «ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتى سۋرەتتەن تۇسىرگەن بولات وماراليەۆ
الماتى