“تاعى ءبىر جەتىستىگىمىز – بيىل ەقىۇ-عا توراعا بولاتىنىمىز. قازاق قاي كەزدە وسىنداي تەڭدىككە جەتىپ, تورگە شىعىپ, باس ۇستاپ ەدى؟ تاۋبەسىنەن جاڭىلماعان, بارىن باعالاپ, جاقسىسىن جارقىراتىپ كورسەتەتىن ۇلتتىق رۋحىمىزعا قاراي مۇندايدا ايتىلار جۇرەكجاردى ءسوز – قايىرلى بولسىن! بارىس جىلى قاشاندا قازاققا جامان بولعان ەمەس. ەل ىرگەسى بەرىك بولىپ, جارقىراعان ماڭدايىمىز اشىلىپ, ءتىل-كوزدەن اۋلاق بولايىق دەيىك” – ەلدىڭ ەرەن پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى ەركەعالي راحماديەۆ گازەتىمىزدىڭ بيىلعى تۇڭعىش نومىرىندەگى جىلدىڭ جىلى سوزىندە وسىلاي ايتىپتى. ادەمى ايتقان. مىنە, سول كۇنگە دە جەتتىك. ەۋروپانىڭ تورىنە شىعىپ, باس ۇستايتىن كۇنگە جەتتىك. بۇل – جاسامپازدىق جۇمىسىمىزدىڭ جاڭا, جارقىن جەتىستىگى. بۇل – تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلباسىمىز جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سارابدال ساياساتتىڭ سالتاناتى. كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ اۆستريا رەسپۋبليكاسىنا باستالعان ساپارىنىڭ باستى ءىس-شاراسى – ەلىمىزدىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا رەسمي كىرىسۋ راسىمىنە قاتىسۋ. بۇل وقيعا 14 قاڭتارعا بەلگىلەنگەن. ءبىز ۆەناعا استانادان كەشە تۇسكە تاياۋ ۇشىپ شىققانبىز. ەكى اراداعى 4 مىڭعا جۋىق شاقىرىم قاشىقتىقتى التى ساعاتتان استام ۋاقىتتا العان ۇشاق ۆەناعا جەتكەنشە ەۋروپانىڭ وزىندە كەش باتىپ, قاس قارايىپ قالدى. كەلگەن كۇننىڭ كەشىندە ەقىۇ جانىنداعى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى وكىلدىگىنە قاتىستى ءىس-شارا ويلاستىرىلعان ەكەن. وندا تۇراقتى وكىلىمىز قايرات ءابدىراحمانوۆ قازاقستان توراعالىعىنىڭ باستالۋىنا وراي اتقارىلىپ جاتقان شارالار تۋرالى, باسقا ەلدەردەگى ارىپتەستەرىنىڭ قۇتتىقتاۋلارى جونىندە ايتىپ بەردى. سوعان وراي بۇگىنگى القيسسا سيپاتىنداعى شاعىن ماقالادا ەقىۇ-عا ءىس باسىنداعى توراعالىقتىڭ ورنى جونىندە ماعلۇمات بەرۋدى ءجون كوردىك. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ تاريحى حەلسينكيدەگى قورىتىندى اكتىگە قول قويىلعان كۇننەن – 1975 جىلعى 1 تامىزدان باستالاتىنى بەلگىلى. بۇل — شىن مانىندە تاريحي كۇن. مىنا دۇنيەنىڭ جيىرماسىنشى عاسىرداعى تاريحىنىڭ ەڭ بەتبۇرىستى داتالارىنىڭ ءبىرى. ول قۇجاتتىڭ اسىرەسە كەڭەس وداعىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن توتەنشە ماڭىزى بولعان ەدى. حەلسينكيدەگى 35 ەل باسشىلارى قول قويعان شەشىمگە قول قويىلاردا العا تارتىلعان ەكى شارت بار-دى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەۋروپادا قالىپتاسقان شەكارالاردى مويىنداۋ. بۇل شارتتى كسرو قويعان. ەكىنشىسى – كەڭەس وداعىنىڭ ادام قۇقىن ساقتاۋ جونىندەگى تالاپتاردى ورىنداۋى. بۇل شارتتى باتىس ەلدەرى قويعان. ەكى شارت تا قابىل الىنعان. بىلاي قاراعاندا, حەلسينكيدە كەڭەس وداعىنىڭ ۇپايى تۇگەل شىققان سياقتى ەدى. حەلسينكي اكتىسى ارقىلى گەرمانيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋى تولىق زاڭداستىرىلدى, وسى ارقىلى كالينينگراد (بۇرىنعى كەنيگسبەرگ) وبلىسى جەرىنىڭ كسرو-عا قاراتىلۋى زاڭداستىرىلدى, وسى ارقىلى ۋكراينانىڭ باتىس بولىگىنە قوسىپ الىنعان تەرريتوريالار زاڭداستىرىلدى, ت.ب. بىراق ءبىزدىڭ “سياقتى ەدى” دەپ سويلەۋىمىزدىڭ دە ءمانى بار. حەلسينكي اكتىسى ارقىلى كسرو-دا دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر باياۋ بولسا دا دامي باستادى. ونىڭ اياعى “قايتا قۇرۋعا” سوقتىردى, “قايتا قۇرۋدىڭ” اياعى ەلدى ىدىراتۋعا الىپ كەلدى. “قايتا قۇرۋدىڭ” بەلورتا تۇسىندا ەكى گەرمانيا امان-ەسەن قوسىلىپ تىندى. ونىڭ اياعىندا بۇكىل سوتسياليستىك جۇيە تاراپ تىندى. سوندا ءتۇپتىڭ تۇبىندە كىمنىڭ ۇتقانىن, كىمنىڭ ۇتىلعانىن ءوزىڭىز-اق كورىپ وتىرسىز. بىراق كسرو-نىڭ ۇتىلۋى ءبىزدىڭ ۇتىلۋىمىز دەپ كىم ايتىپتى؟ قايتا سول ارقىلى ءبىز اتا-بابالارىمىز اڭساعان باقىتقا قول جەتكىزگەن جوقپىز با؟ مىنە, ەقىۇ ادامزات تاريحىندا وسىنداي دا ورىن الا الادى. مىنە, ءبىز سونداي ۇيىمعا توراعالىق ەتۋگە كىرىسپەكپىز. نەگىزىندە, ءبىز بۇل ىسكە كىرىسىپ تە كەتتىك. كۇنتىزبە بويىنشا 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەرى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى. ال توراعالىقتىڭ ناقتى مىندەتتەرىن اتقارۋ ودان دا بۇرىن باستالعان. وتكەن جىلدىڭ سوڭعى اپتاسىندا ۆەنادا ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ ارنايى وتىرىسىندا ۇيىمنىڭ 2010 جىلعا ارنالعان جيىنتىق بيۋدجەتىن قابىلداۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. 2009 جىلعى 1 قازاننان ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ باسقارۋ جانە قارجى جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتىندە توراعالىق ەتۋشى قازاقستان بارلىق 56 مەملەكەتپەن الدىن-الا كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقىلى قاتىسۋشى ەلدەر پىكىرىن ءبىر تۇيىنگە كەلتىرە الدى. ۇيىمداعى بارلىق شەشىمدەر تەك كونسەنسۋستىق نەگىزدە قابىلداناتىنىن, ياعني ءبىر مەملەكەت قارسى بولسا دا كەز كەلگەن شەشىم قابىلدانباي قالاتىنىن ەسكەرسەڭىز, بۇل وڭاي مىندەت ەمەس. مىسالى, وتكەن جىلعى بيۋدجەتتىڭ بەكىتىلۋى ساۋىرگە دەيىن سوزىلعان ەكەن. ايتسە دە, كەز كەلگەن ىسكە كىرىسۋدىڭ وزىندىك رەسمي ءراسىمى بولادى. 14 قاڭتار كۇنى سول ءراسىم اتقارىلادى. ال ەندى ءىس باسىنداعى توراعالىقتىڭ مانىنە كەلەيىك. ودان بۇرىن وسى ء“ىس باسىنداعى توراعالىق” دەگەندى تاعى ءبىر تۇسىندىرە كەتكەن ارتىق بولماس. ەقىۇ ءتارتىبى بويىنشا ونداعى توراعالىق – ۇشتىكتىڭ توراعالىعى. بۇل ۇيىمدا ءىس باسىنداعى, بۇرىنعى جانە بولاشاق توراعا ەلدەر ءۇش جىل بويىندا باسشىلىق جاسايدى. مىسالى, قازاقستان 2009 جىلى بولاشاق توراعا ەل رەتىندە ەقىۇ جۇمىسىنا ەتەنە ارالاسىپ, مول تاجىريبە جيناقتادى. ءبىز 2011 جىلى ۇيىم باسشىلىعىنا بۇرىنعى توراعا رەتىندە قاتىساتىن بولامىز. ءىس باسىنداعى توراعالىق قىزمەتى ەقىۇ-دا 1991 جىلى ەنگىزىلگەن. قازاقستان – ءىس باسىنداعى توراعالىقتى اتقارۋشى جيىرماسىنشى ەل. ءتيىستى مانداتقا سايكەس توراعا ەل ۇيىمنىڭ باستى جەتەكشى ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەدى. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردى (سامميتتەر), مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جىل سايىنعى كەزدەسۋلەرىن, تۇراقتى كەڭەستىڭ اپتا سايىنعى ماجىلىستەرىن ۇيىمداستىرادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ 2010 جىلعى ءسامميتىن شاقىرۋ يدەياسىنىڭ باستاماشىلىعىن كوتەرە وتىرىپ, قازاقستان جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەرىن پىسىقتاۋعا كىرىستى. ەقىۇ-نىڭ بيىلعى ءىرى ءىس-شارالارىنىڭ اراسىنان پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ ماجىلىستەرىن, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە شولۋ جاساۋ جونىندەگى جىل سايىنعى كونفەرەنتسيانى, ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق فورۋم ءماجىلىسىن, ادام ولشەمى سالاسىنداعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ بويىنشا كەڭەستى, تولەرانتتىلىق جانە كەمسىتپەۋ بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيانى, لاڭكەستىكتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيانى, سونداي-اق كوپەنگاگەن قۇجاتىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيانى, باسقا دا جيىنداردى بولە ايتۋعا بولادى. قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعى جىلىنا كوپجاقتى جانە ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار الماسۋدىڭ كەستەسىن جاساپتى, ول ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىن دا قامتيدى ەكەن. ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەر بويىنشا سان ءتۇرلى كوزقاراستاردى جاقىنداستىرۋ, ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋ جانە جۇمىستاعى قوسامجارلانۋدى بولدىرماۋ ءۇشىن مۇنداي ۇستانىم وتە-موتە قاجەت دەپ بىلەمىز. ءبىز ماقالانىڭ باس جاعىندا ۇيىم ۇشتىگى جونىندە ايتتىق. وعان وتكەن جىلعى توراعا گرەكيا, ءىس باسىنداعى توراعا قازاقستان جانە كەلەسى جىلعى توراعا ليتۆا كىرەدى. ەلىمىز ۇشتىكتىڭ جۇمىسىن اپتا سايىن ۇيلەستىرىپ وتىرۋعا تىرىسپاقشى. توراعا ەل رەتىندە قازاقستان جىل بويىنشا ەقىۇ-نىڭ اتىنان سان ءتۇرلى حالىقارالىق ءىس-شارالاردا سويلەيتىنى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. بيىل كارى قۇرلىق اتىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە, ەۋروپا كەڭەسىندە جانە ناتو-دا ءسوز سويلەۋ قۇرمەتى بىزگە تيمەك. جىل بويىندا ەكى رەت ەقىۇ ۇشتىگىنىڭ, سونداي-اق ەۋرووداقتىڭ مينيسترلەر جانە ەلشىلەر دەڭگەيىندە كونسۋلتاتسيالار الماسۋى وتكىزىلمەك. قازاقستان توراعا ەل رەتىندە ەقىۇ حاتشىلىعىنىڭ ساراپشىلىق, كونسۋلتاتسيالىق, ماتەريالدىق, تەحنيكالىق جانە باسقا دا سيپاتتاعى قولداۋىنا سۇيەنەتىنى تۇسىنىكتى. ءبىزدىڭ گازەتىمىزدىڭ ۆەناداعى ءتىلشىسى (ەقىۇ-نىڭ شتاب-پاتەرى ورنالاسقان وسى قالادا ارنايى ءتىلشى ۇستاپ وتىرعان ەلىمىزدەگى قازىرشە جالعىز گازەت “ەگەمەن قازاقستان” ەكەنىن ءسوز اراسىندا بولسا دا ەسكە سالا كەتەيىك) تالعات جۇماعۇلوۆ بۇگىندە ۇيىمدا 3300 قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى (2800 ادام) جەرگىلىكتى ميسسيالاردا جۇرەدى دەگەننىڭ وزىندە, شتاب-پاتەردەگى بەس جۇزدەي قىزمەتكەر دە از ادام ەمەس. ءىس باسىنداعى توراعا قانات ساۋداباەۆتىڭ بىزگە ايتقان اڭگىمەسىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك حاتشى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى وسى جىلدىڭ ىشىندە وڭتۇستىك كاۆكازعا, بالقان ەلدەرىنە, شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازياعا ساپارلارمەن بارماق كورىنەدى. ول ساپارلاردىڭ وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. داعدارىستى جاعدايلاردى نەمەسە قاقتىعىستاردى (ارينە, بەتىن ءارى قىلسىن, بىراق ونداي اتىمەن بولمايدى دەپ ەشكىم دە كەپىلدىك بەرە المايدى عوي) رەتتەۋ بارىسىندا نەمەسە مەملەكەتتەردىڭ ناقتى سالالارداعى كۇش-جىگەرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ماقساتىمەن ءىس باسىنداعى توراعا ەل, قالىپتاسقان تاجىريبەگە سايكەس, ءوزىنىڭ جەكە وكىلدەرىن تاعايىنداپ, ولارعا ماندات بەرەدى. ءتيىستى كەڭەسۋ-اقىلداسۋلاردان كەيىن قازاقستان جەكە وكىلدەردى ۇزاققا سوزىلعان قاقتىعىستار مەن داعدارىستاردى رەتتەۋ, ەكولوگيا, كولىك, توزىمسىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىك, سايلاۋلاردى بايقاستاۋ (قازاق باسپاسوزىندە “نابليۋدەنيە زا ۆىبورامي” تىركەسى “سايلاۋدى باقىلاۋ” دەپ ونشا ءدال الىنباي ءجۇر) جانە سايلاۋ پروبلەماتيكاسى جونىندە تاعايىنداۋلار تۋرالى كادرلىق شەشىمدەردى قازىردىڭ وزىندە قابىلداپ ۇلگەرىپتى. قانات بەكمىرزا ۇلى بىزگە ۇشاقتاعى اڭگىمەسىندە ەقىۇ-نىڭ ءۇش كوميتەتىنىڭ جەتەكشىلەرى قازىردىڭ وزىندە تاعايىندالىپ قويعانىن ايتتى. گەرمانيانىڭ تۇراقتى وكىلىنە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كوميتەت, بەلارۋستىڭ تۇراقتى وكىلىنە ەكونوميكا جانە ەكولوگيا جونىندەگى كوميتەت, پورتۋگاليانىڭ تۇراقتى وكىلىنە گۋمانيتارلىق كوميتەتكە جەتەكشىلىك ەتۋ ءتيىپتى. ءسويتىپ, ءبىز, ماقالا باسىندا كەلتىرگەن ەراعاڭنىڭ سوزىمەن ايتساق, باس ۇستاپ قانا قويماي, ەندى مۇشە تاراتۋعا دا كىرىسكەن ەكەنبىز. تاۋبە. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ – ۆەنادان.