قىزىلوردا وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى مارات سابىرباەۆپەن اڭگىمە – مارات قالمۇرات ۇلى, وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان سۋديالار وداعى سەزى ءوتتى. سودان دا اڭگىمەمىزدى ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمادان باستاساق. – دەموكراتيالىق قوعامداعى كەڭ اۋقىمدى سوت جۇيەسىن دامىتۋ ەلىمىزدىڭ باستى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ءبىزدىڭ سوت جۇيەسى دالا دەموكراتياسىنان تامىر تارتادى. حالقىمىزدا “تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق” دەگەن قاعيدا بار. مۇنىڭ ماعىناسى بيلىك ايتۋشى ەشكىمدى الالامايتىن ادال, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. مەملەكەتىمىزدە ۇلتتىق سوت جۇيەسى تەك ادىلدىككە نەگىزدەلىپ, زاڭعا عانا باعىناتىن زامان تالاپتارىنا ساي قالىپتاستىرىلدى. قۇقىق جوق جەردە بوستاندىق تا, دەموكراتيا دا جوق. ءبىر كەزدەرى مونتەسكە ادامزات ءۇشىن سوت ادىلدىگىنەن ماڭىزدى ەشتەڭە جوق, ويتكەنى ادامداردىڭ جانە باسقا نىسانداردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن سوتتان گورى سەنىمدىرەك قۇرالدى ادامزات ءالى ويلاپ تاپقان ەمەس دەگەن ەكەن. سوندىقتان دا سوتتار قىزمەتىنىڭ زاڭدىق قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ساياسي دا ءمانى زور. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ ءى سەزدى 1996 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا وتكەن ەكەن. سودان بەرى ون ءۇش جىل ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىت سوت جۇيەسىنە ايشىقتى دا ايقىن باعىتتار بەلگىلەگەن ۇلان-عايىر وزگەرىستەر اكەلدى. بۇل جىلداردا تىنىمسىز ىزدەنىستەر, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋداعى باتىل بەتبۇرىستار, جاڭا تالاپقا ساي ءادىل سوتتى قالىپتاستىرۋ جانە سوعان لايىق بازا دايىنداۋ جىلدارى بولدى. سۋديالار ءبىر كەزدەرى ەسكى عيماراتتا, قول ماشىڭكەسىمەن ۇكىم, شەشىمدەردى باسىپ, سوت پروتسەسىندەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى سوت پريستاۆتارى ينستيتۋتى قۇرىلماعان, سوتتاردا كۋالار مەن جابىرلەنۋشىلەردى سوتقا شاقىرۋعا بايلانىستى شىعىستار, ىستەردى قىلمىس جاسالعان ورىندا سوت وتىرىسىندا قاراۋ بويىنشا ءىسساپار شىعىستارى, ىستەردى جوعارى ساتىداعى سوتتارعا جىبەرۋگە بايلانىستى پوشتا شىعىستارىن وتەۋگە, ءۇي-جايلاردى جالعا الۋ, كولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە بايلانىس قىزمەتتەرىن تولەۋگە قاراجاتتار بولماي, سوتتار قىزمەتىن قارجىلاندىرۋ وتە تومەنگى دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەن سوت جۇيەسى بۇگىنگى كۇنى بيىك بەلەستەردەن كورىنىپ وتىر. بۇل بەلەستەردى شارتتى تۇردە ەكى تۇرعىدان قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى, سوت جۇيەسىنىڭ زاڭنامالىق سيپاتتا جەتىلدىرىلىپ نىعايۋى بولسا, ەكىنشىسى – سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدا قامسىزداندىرىلۋى. سوت كورپۋسىنىڭ جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورمانى جاقتاۋشىلاردىڭ كۇش سالۋىمەن 2000 جىلعى جەلتوقساننىڭ اياعىندا “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. سۋديالاردى تاعايىنداۋداعى جاريالىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىمەن اۋداندىق جانە وبلىستىق سۋديالاردى لاۋازىمعا كونكۋرستىق نەگىزدە تاڭداۋ ءتارتىبى جۇزەگە اسىرىلدى. سۋديالاردىڭ ەركىندىك كەپىلدىگى پرينتسيپتەرىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋدى. جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋى سوتتىڭ بەدەلىن ايتارلىقتاي كوتەرىپ, سۋديالاردىڭ اۋىستىرىلمايتىندىعى مەن قول سۇعىلمايتىندىعىن بەكىتتى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىندا جانە ودان كەيىنگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى سوت رەفورماسىندا قوزعالماي كەلگەن جەرگىلىكتى سوتتاردى يۋريسديكتسيادان بوساتۋ ماسەلەلەرى دۇرىس شەشىمىن تاپتى. سوتتاردى ۇيىمدىق جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتى جوعارعى سوت جانىنداعى سوت اكىمشىلىگى جونىندەگى كوميتەت پەن ونىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىمشىلىكتەرىنە جۇكتەلگەن بولاتىن. وسىلايشا سۋديالاردىڭ وزدەرىنىڭ تىكەلەي مىندەتتەرىن ورىنداۋعا الاڭسىز كىرىسۋىنە مۇمكىندىك جاسالدى. ءتىپتى ستاتيستيكالىق ەسەپتى ءتۇزۋ جانە ونى تاپسىرۋ وسى اۋماقتىق ورگانعا جۇكتەلدى. سوتتاردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ولاردى مامانداندىرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى جەرلەردە مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك سوتتارى, الماتى قالاسىندا ينۆەستيتسيالىق داۋلاردى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىمەن شەشەتىن ارنايى قارجىلىق سوتى جانە الماتى, استانا قالالارىندا كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءىسىن قارايتىن يۋۆەنالدىق سوتتار دۇنيەگە كەلدى. ەلباسىنىڭ بۇل پارمەندەرى سوت جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋدەگى باعا جەتپەس زور ەڭبەگى بولىپ تابىلاتىنى ايقىن. الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە وتە اۋىر قىلمىستىق ىستەردى قارايتىن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتاردى اشۋ قالىپ وتىر. سۋديالاردىڭ وسىعان دەيىنگى سەزىندە كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى, ەلىمىزدىڭ سوت سالاسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەن الدەقايدا ارتتا قالعاندىعى بولدى. بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى تۇردە شەشىمىن تاپتى. سوت سالاسى تۇگەلدەي كومپيۋتەرلەندىرىلدى. ەلەكتروندى پوشتا, لوكالدىق جۇيە سۋديالار جۇمىسىن جەڭىلدەتۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيىگىزىپ وتىر. وسى كەزەڭدەردە سۋديا كادرلارىن دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋ جونىندەگى وقۋ ورتالىعى اشىلدى, سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى اناعۇرلىم نىعايدى, ەڭبەكاقىسى ءوسىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن سۋديالارعا تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن اقشا ءبولۋ قاراستىرىلدى. – سىر ايماعىنداعى سوت جانە قۇقىق جۇيەسىندە دە وڭ وزگەرىستەر بار شىعار؟ – ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ جاسالىپ, سوتتارعا جاڭا ۇلگىدەگى عيماراتتار سالۋ قولعا الىندى. 2002 جىلدىڭ اقپان ايىندا سول كەزدەگى جوعارعى سوت توراعاسى ق.ءماميدىڭ جانە جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قولداۋىمەن ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قىزىلوردا قالاسىندا ورنالاسقان سوتتارعا قالا ورتالىعىنداعى الاڭنان بۇرىنعى 5 قاباتتى كەڭەستەر ءۇيىنىڭ عيماراتى بەرىلدى. عيمارات كولەمى ۇلكەن بولۋىنا بايلانىستى, وندا قىزىلوردا وبلىستىق, قىزىلوردا قالالىق, مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق, قالالىق مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتتارى, وبلىستىق سوتتار اكىمشىلىگى اۋماقتىق سوت ورىنداۋشىلار ۋچاسكەسى, “بي-لوگيستيكس” جاق-تىڭ قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا فيليالى جانە وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتى ورنالاسقان. رەسپۋبليكادا مۇنداي اۋقىمدى سوتتار ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرىلعان عيمارات ءتىپتى جوق دەسە دە بولادى. القابيلەر تۋرالى زاڭنىڭ قولدانىسقا ەنۋىمەن عيمارات جانىنان القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن سوت پروتسەسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا, جاڭا ۇلگىگە ساي ءۇش قاباتتى عيمارات سالىندى. بۇگىنگى كۇنى قالا حالقىنىڭ ادىلدىكتى ىزدەپ جۇگىنۋدە ءبىر ورتالىقتان شىعۋىنا تولىق مۇمكىندىك جاسالعان. قالا كولەمىندەگى جوعارىدا اتالعان سوتتاردىڭ “سوت ادىلدىگى سارايى” عيماراتىندا ورنالاسقانى ەسكەرىلىپ, 2008 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ 24 جۇلدىزىنان باستاپ عيماراتتاعى سوتتارعا ء“بىر تەرەزە” ءتارتىبى ەنگىزىلىپ, قۇجاتتار مەن ىستەر ورتالىقتاندىرىلعان جۇيە بويىنشا ءبىر تەرەزەدەن قابىلدانىپ جانە تابىس ەتىلۋدە. عيماراتتا ءتيىستى تۇردە جابدىقتالعان 10 سوت زالى قىزمەت كورسەتۋدە. اتالعان زالدارعا بەينەباقىلاۋ (ۆيدەوفيكساتسيا) جانە اۋديوجازبا (اۋديوفيكساتسيا) جۇيەسى قويىلدى. سوتتاردا ەلەكتروندى قۇجات اينالىمى تولىق جولعا قويىلىپ, بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق تالداۋ جۇيەسى باعدارلاماسى بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. – مارات قالمۇرات ۇلى, ءسوز ورايى كەلگەندە ءوزىڭىزدى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردى دە بايان ەتسەڭىز. – ەلباسى ءوز جولداۋلارىندا ء“بىز سۋديالاردىڭ زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن قوسا ەسەپتەگەندە, ولارعا بەرىلەتىن بارلىق الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر پاكەتى جايىندا دا ويلانعانىمىز ءجون”, – دەپ اتاپ كورسەتتى. ولاي بولسا, ارداگەرلەرىمىزگە كورسەتىلىپ وتىرعان مورالدىق قولداۋدان بولەك, ولاردىڭ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرىلۋى, سۋديالارعا دارىگەرلىك كومەك كورسەتۋ جانە دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ زەينەتاقى ماسەلەسى پايىزدىق جولمەن شەشىلسە, احۋالدىڭ باسقاشا بولارى انىق. سەبەبى, بۇگىنگى كۇنى قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سۋديالارىمىز جالپى تارتىپتە ماردىمسىز عانا زەينەتاقى الۋدا. ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن مينيسترلىكتەردىڭ ءوز قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسىنا دارىگەرلىك قىزمەت كورسەتەتىن ارنايى ەمحانالارى بار. ال, سوت سالاسى مۇنداي قامقورلىقتان تىس قالعانداي. سەبەبى, وتكەن جىلى مۇنداي قامقورلىققا تەك استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ سۋديالارى عانا قول جەتكىزدى. وبلىس ورتالىقتارىندا دا مۇنداي ەمحانالار اشىلسا, سۋديالارعا جاسالعان كومەك بولارى انىق. بۇل جاعداي تاۋەلسىز سوت بيلىگىنىڭ وزىنە لايىقتى مارتەبەسىن تولىقتىرا تۇسەرى داۋسىز. ءارى ايتىلعان ازدى-كوپتى جەڭىلدىكتەر سۋديالار ارقالاپ وتىرعان ىزدەنىسى مەن كۇيزەلىسى مول, سالماعى اۋىر جۇكتىڭ از عانا قارىمتاسى بولارى حاق. قۇقىقتىق باسىلىمدار بەتتەرىندە سۋديالار كومەكشىسى ينستيتۋتىن ەندىرۋ ماسەلەسى كەڭىنەن تالقىعا سالىنۋدا. بۇل ورايدا, جوعارعى سوتتا “سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋ جانە سۋديالار كومەكشىسى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ” اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا دا ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ جانە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ وكىلدەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستاندىق سۋديالار مەن ولاردىڭ رەسەيلىك ارىپتەستەرى, عالىمدار قاتىستى. جالپى, جاڭا ينستيتۋتتى سوت جۇيەسىنە ەندىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارى بار ەكەنى انىق. بىرىنشىدەن, بۇرىننان كەلە جاتقان ء“بارىن دە كادر شەشەدى” دەگەن قاعيداعا سۇيەنسەك, ءبىز كەلەر ۇرپاقتى جۇگى اۋىر, جاۋاپكەرشىلىگى مول سۋديالىق قىزمەتكە تاربيەلەيمىز. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ سۋديالاردىڭ كادرلىق قۇرامىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرادى. ياعني, تاجىريبەلى سۋديا ءوزىنىڭ كومەكشىسىنىڭ كاسىبي جاعىنان شىڭدالىپ قالىپتاسۋىنا جاردەم بەرىپ, ءوزى جيناعان مول تاجىريبەسىن ولارعا ۇلگى ەتىپ بەرەدى. ەكىنشىدەن, كومەكشى سۋديانى قول بايلايتىن تەحنيكالىق جۇمىستاردان بوساتىپ, قىزمەتتىك جۇكتەمەسىن جەڭىلدەتەدى, ءارى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا اتسالىسادى. ولاي بولسا جاڭا ينستيتۋتتى ەنگىزۋ ءتيىمدى. مىنە, وسى سەكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ سوت بيلىگىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرە تۇسەرى انىق. – سوت بەدەلى – مەملەكەت بەدەلى. ال مەملەكەت بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن سوت زاڭدى جولدان جازا باسپاي ءجۇرۋى كەرەك. سوت بيلىگىنىڭ باستى تۇلعاسى – سۋديا. ەندەشە, “سۋديا ەتيكاسى” جايلى نە ايتاسىز؟ – سوت جۇيەسىنىڭ باستى تۇلعاسى سۋديا بولعاندىقتان, سوت بەدەلى مەن سۋديا بەدەلىن اجىراماس ۇعىم دەپ قابىلداۋ كەرەك. ريمدىكتەردىڭ “سۋديالارعا دەگەن قۇرمەتتى جوعالتۋ مەملەكەتتى جويادى” دەگەن ناقىل سوزىنە سۇيەنسەك, سۋدياعا مەملەكەتتىڭ, قوعام ازاماتتارىنىڭ ارتقان سەنىمى مەن جۇگى اۋىر ەكەندىگىن بىلدىرەدى. سوت بەدەلى – سوت شەشىمدەرىنىڭ ادىلدىگىنە, سۋديالاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىنە, سۋديانىڭ ۇستانعان ۇستانىمى مەن جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرىنە بايلانىستى بولماق. جالپى, سوت بيلىگىن جۇزەگە اسىراتىن سۋديا ءتارتىپتىڭ ەڭ بيىك ولشەمدەرىن بەكىتىپ, سوت بەدەلىنە كىر كەلتىرەتىن كەز كەلگەن ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋعا ءتيىس. ادىلدىكتى ىزدەگەن ءاربىر جۇگىنىسكە سۋديا ىزگىلىكپەن قاراپ, ءادىل بيلىك ايتۋدىڭ ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا مىندەتتى. بۇل رەتتە تسيتسەروننىڭ مىنا ءسوزى ادامزات بالاسىنا ۇلكەن قوزعاۋ سالاتىنى انىق: “ەگەر تىنىش ۇيقىعا شومعىڭ كەلسە, توسەككە ءوزىڭنىڭ تازا ار-ۇياتىڭمەن جات”. ادىلەتسىز شەشىم تالاي كۇن مەن تۇندە ادام ارىنا تىنىشتىق بەرمەيتىنى انىق. سوندىقتان, كاسىبي مادەني ۇستانىمدى ۇستانعان سۋديانىڭ شەشىمى ءادىل بولىپ, سوت بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەسى كۇمان تۋعىزبايدى. سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرىن ايقىنداپ, بىرەگەي مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى رەتىندەگى سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىدان ون ءۇش جىل بۇرىن سۋديالار سەزى رەسپۋبليكالىق سۋديالار وداعىن قۇردى. وسى كەزەڭدە سۋديالار وداعى جانە ونىڭ ورتالىق كەڭەسى ەداۋىر شارۋالاردى اتقارعانىنا كۋا بولدىق. العاشقى سەزدە سونىمەن بىرگە, سۋديالار قاۋىمداستىعىندا مورالدىق تازالىقتى, پاراساتتىلىق پەن جوعارى بىلىمدىلىكتى جانداندىرۋ قاجەتتىلىگى نەگىزگە الىنىپ, سۋديا ەتيكاسى كودەكسى قابىلداندى. دەيتۇرعانمەن, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى كۇشەيتۋ سۋديالاردىڭ سول بيىك مىندەت دەڭگەيىندە جۇمىستى تالاپ ەتەتىنىن ەستەن شىعارماۋ قاجەت. سۋديانىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى, مورالدىق بەينەسى مەن ادامگەرشىلىك ۇستانىمى, ار ادالدىعىنان اتتاماۋ, سوت سالاسىنىڭ ابىرويى مەن بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەر كەلەڭسىزدىكتەر مەن سوزبۇيدالىقتان, جەمقورلىق دەرتىنەن ادا بولۋ باستى ۇستانىم بولىپ قالا بەرمەك. ءبىر كەزدەرى ەلباسى: ء“بىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سۋديالارى ەڭ باستى ماسەلەگە نەگىزدەلگەن جاڭا كوزقاراستاردى تالداپ جاسايدى دەگەن سەنىمدەمىن. ماسەلەنى ادامدار وزدەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن شەنەۋنىكتەرگە ەمەس, اكىمدەرگە ەمەس, پرەزيدەنتكە ەمەس, سىزدەرگە كەلەتىندەي ەتىپ قويىڭىزدار. ماسەلەنى ولار سىزدەرگە سەنەتىندەي, سىزدەرگە كەلەتىندەي ەتىپ, ال سىزدەر بارلىق پروبلەمالارىن ادىلدىكپەن شەشىپ بەرەتىندەي ەتىپ قويىڭىزدار. تەك وسىلاي عانا سىزدەر ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنە الاسىزدار”, – دەدى. ولاي بولسا, ءاربىر جۇگىنىسكە زاڭعا, ار-يمان, ىزگىلىك پەن ادامگەرشىلىككە سۇيەنە وتىرىپ ءادىل شەشىم ايتۋ سۋديانىڭ قاسيەتتى بورىشى ەكەنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ەركىن ءابىل, قىزىلوردا.