جارتىعاسىرلىق عۇمىرىن قازاق ەلi, تۇركi دۇنيەسi, جالپى ادامزات بالاسىنىڭ اقىل-ويى مەن دiلiن ءھام كiسiلiك كەلبەتiن ۇلى اباي iلiمi نەگiزiندە دامىتۋ جولىنداعى قىزمەتكە ارناعان عالىم جاستارعا ابايتانۋ عىلىمىنداعى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كەڭىنەن اڭگىمەلەدى.
– ءاربىر قازاق ابايدى ءبىلۋى كەرەك. ابايدى بىلسە, پەندەلىك جولدان قايتادى. قازىر كوپ ادامنىڭ كوكەيىندە تەك قارىن تويدىرۋ, كيىم كيىنۋ. ودان باسقا ماقسات جوق سياقتى. اش قارىن تويىنار, بىراق ونىڭ رۋحاني قازىناسى بولماسا, قۋىس كەۋدە ادام بولىپ قالادى. ءبىزدىڭ قاۋپىمىز سوندا. جاستارىمىز قۋىس كەۋدە بولىپ قالماۋى قاجەت. دۇنيەنى ءومىر بويى جيناپ, انا دۇنيەگە الىپ كەتكەن كىمدى كوردىڭىزدەر؟! ونىڭ بارلىعى قالادى. سوندىقتان رۋحاني قازىناعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. ابايدا 176 ولەڭ, 3 پوەما, 45 قاراسوز بار. ال وقىساڭ تاۋسىلمايتىن قازىنا. حاكىم بۇل شىعارمالارىن اقشا ءۇشىن جازعان جوق, ول ءوز جان-دۇنيەسىن جازدى. ونىڭ ىشكى الەمى قايىرلى. «ىزا شىعار بىلىمنەن, قايعى شىعار ىلىمنەن. ىزا مەن قايعى قىسقان سوڭ, زار شىعادى تىلىمنەن», دەپ ءوزى دە ايتقان عوي. ول ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زاماننىڭ شىندىعىن, زارىن جازعان. سوندىقتان دا ونىڭ مۇرالارى وتە تەرەڭ, ءماندى. قازاقتار ءۇشىن ودان قۇندى, ودان ماعىنالى دۇنيە جوق, – دەدى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى.
جازۋشى-عالىم ۇلت بويىنداعى ادامگەرشىلىك, مەيىرباندىق, جومارتتىق سياقتى ىزگى قاسيەتتەردى اسپەتتەيتىن حاكىمنىڭ «تولىق ادام» ءىلىمى جايىندا دا ايتتى.
– ۇلى اقىن حالقىنىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ بۇزىلىپ بارا جاتقانىن كورىپ, «تولىق ادام» ءىلىمىن جاساۋعا كىرىستى. وسى جەردە ياسساۋي ءىلىمى مەن اباي كوزقاراسى ءبىر ارناعا قۇيىلادى. تۇپتەپ كەلگەندە, داۋىرىمىزگە دەيىنگى التىنشى عاسىردان الىپ ەر توڭعا تۋرالى جوقتاۋ ولەڭى بىزدەرگە جەتكەن. سول كەزەڭدە احي دەگەن اسپانعا كوتەرىلەدى. وندا احيلار قاۋىمداسىپ ءومىر ءسۇرىپ, وزدەرى مەن وتباسىنان ارتىلعان مال-دۇنيەنى جوق-جىتىككە تاراتقان. احيلىق كۋلتى كوتەرىلىپ كەتتى. بۇل پارسى نە اراب ءسوزى ەمەس, تۇركىنىڭ جومارت ءسوزىنىڭ وزى. مىنە, 11 عاسىردا تولىق كەمەل ادامنىڭ كورىنىسى تۇران جەرىندە دۇنيەگە كەلدى. «كەمەل ادام» ۇعىمى اراب تۇبەگىندە 12 عاسىرلاردا پايدا بولدى. ءال بىزدىڭ بابالارىمىز ءبىر عاسىر بۇرىن بۇل ءىلىمدى تاراتىپ ۇلگەردى. ياسساۋي ءوسى ىلىمدى يسلاممەن ۇشتاستىرىپ, ءارى قاراي دامىتادى. ال, اباي تولىق ادامىن بىزگە جەتكىزدى. ونى شاكارىم جالعاستىرىپ, كەمەلدىكتىڭ نۇرلى ساۋلەسى ماعجاننىڭ دا جۇرەگىنە قۇيىلىپ ەدى. ول ەرتە سولدى. ءسويتىپ قازاقتىڭ رۋحاني الەمىندە ياسساۋي جولى ءۇزىلىپ قالدى, – دەپ اتاپ ءوتتى م. مىرزاحمەت ۇلى.
كەزدەسۋ بارىسىندا عالىم ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى ۇلتتىق كود ماسەلەسى جايىنا دا توقتالىپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ۇستانىمىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
– بۇل دۇنيەدە ەڭ جامانى – بەيقامدىق. ءبىزدىڭ ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان اۋمالى-توكپەلى ۋاقىتىمىز جايباسارلىقتى كوتەرمەيدى. سول سەبەپتى قازاق جاستارى تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنىن جەتە ءتۇسىنىپ, ونىڭ عۇمىرى ۇزاق بولۋى ءۇشىن ۇلتقا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ايانباي ەڭبەك ەتۋى كەرەك. قولىمىزدا تۇرعان التىننىڭ قادىرىن ءبىلىپ, بابالار اماناتىنا قيانات جاساماۋ باستى پارىزىمىز. ابايدىڭ فيلوسوفيالىق ليريكاسى مەن وي تولعامدارى بىزگە العا جول سىلتەر شامشىراق ىسپەتتى بولۋى ءتيىس, – دەدى ول.
جيىن سوڭىندا پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتەرى عالىمعا كوكەيلەرىندەگى سۇراقتارىن قويىپ, تولىمدى جاۋاپ الدى.