ۇلتتىق كود دەگەنىمىز نە؟ ازىرگە ونىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن اكادەميالىق انىقتاماسى جوق. ورەمىز جەتكەنىنشە تۇسىندىرسەك, ول – ەڭ الدىمەن, انا ءتىلى, سودان كەيىن ونەر مەن مادەنيەت, سالت-ءداستۇر, اتا-بابا ۇستانعان ءدىن. بۇلار جيناقتالا كەلىپ ۇلتتىق مىنەز بەن ۇلتتىق قاسيەتتى قالىپتاستىرادى.
ۇلتتىق قاسيەت باعزى زاماننان سومدالۋ ۇستىندە. وندا داڭقتى ساق جانە عۇن داۋىرلەرىندەگى يمپەريالىق اسقاقتىق تا, كوكتۇرىكتەر زامانىنداعى بايسالدى دانالىقتا تا, سىرتقى جاۋلارمەن ۇزاق شايقاستا شىڭدالعان باتىرلىق تا, دارحان دالا دارىتقان كەڭدىك تە, كوشپەلى ومىردەن قالعان ەنجارلىق پەن جالقاۋلىق تا بار. سونداي-اق, ادام اتاۋلىعا جاراتىلىستان ءتان ۇرەي مەن قورقىنىش, سولاردان تۋىندايتىن جالتاقتىق پەن جاعىمپازدىق, وپاسىزدىق پەن ساتقىندىق تا جوق ەمەس.
ۇلتتىق مىنەزدى وسى جاعىمدى-جاعىمسىز قاسيەتتەر ايقىندايدى. ال بۇگىنگى قازاقتىڭ مىنەزى قانداي؟ ۇلتتىق نامىسپەن شارت سىنا الا ما, ۇستامدى ما, الدە, شامشىل ما, كەكشىل مە, كەشىرىمدى مە؟ بۇل تۋرالى قوعام مەن مەملەكەت ويلانسا, ەندى ويلانار.
اسىلىندا, مىنەز وزگەرمەي, ونى قالىپتاستىرعان سالت-ءداستۇر وزگەرمەيدى. ۇلى ابايدىڭ مىنەزدى تۇزەمەك بولۋى سوندىقتان. ول مىنەز بەن سالت-ساناعا ەكى نارسە: زامان مەن سول زاماندى تىزگىندەگەندەر ىقپال ەتەدى. انىعىراق ايتسام, بيلىكتەگىلەر زاماننىڭ تالابىنا قاراي ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارىن قورعاي وتىرىپ, ولاردى جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرتۋدى مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرۋى كەرەك.
1972 جىلى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ پرەزيدەنتى كونگرەستىڭ جانىنان ارناۋلى كوميتەت قۇرىپ, الەۋمەتتىك پەرسپەكتيۆالىق اقپارات جۇيەسىن جاساۋ جونىندەگى دەكرەتكە قول قويدى. بۇل كوميتەتتى سەناتور ە.كەننەدي باسقاردى. اتالعان جۇيە ارقىلى اقش ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءومىر سالتىن قورعاۋ مىندەتىن بەلگىلەدى. ارادا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەندە پرەزيدەنت ب.كلينتون: ء«بىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدى – حالىقتى, تەرريتوريانى جانە ءومىر سالتىن قورعاۋ مەنىڭ اكىمشىلىگىمنىڭ باستى ماقساتى جانە كونستيتۋتسيالىق مىندەتى بولىپ تابىلادى», دەپ مالىمدەدى.
وسىدان سوڭ «الەۋمەتتىك كورسەتكىش-تەر» دەپ اتالعان جالپى مەملەكەتتىك جۇيە جاسالدى, سول ارقىلى اقش-تىڭ قاتارداعى ازاماتتارىنىڭ ءومىر سالتى پارامەترلەرى ايقىندالدى. ولار تار اۋقىمدا العاندا, جەكە ادامنىڭ, كەڭ اۋقىمدا العاندا, تۇتاس ۇلتتىڭ مىنەزى مەن ۇستانىمىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن 8 بلوككا تىركەلدى. بۇل «الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەر» قاتارىنا دەنساۋلىق, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك, ءبىلىم, ەڭبەك, تابىس, تۇرعىن ءۇي, دەمالۋ مۇمكىندىگى جانە دەموگرافيا كىرەدى ەكەن.
وسى پارامەترلەر بويىنشا اقش-تىڭ ساياسي ەليتاسى امەريكالىقتاردىڭ تەحنولوگيالىق جاي-كۇيىنە ستراتەگيالىق تالداۋ جاسايدى, ۇلتتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىندا پايدا بولعان ماسەلەلەردى دەر كەزىندە بىلەدى, ەلگە ىشكى جانە سىرتقى اقپاراتتىق-پسيحولوگيالىق اسەردى باقىلاپ وتىرادى. جينالعان مالىمەتتەر بويىنشا مەملەكەت شەشىم قابىلدايدى جانە جۇزەگە اسىرادى.
بىزدە, قازاقستاندا وسىنداي جۇيە بار ما؟ جوق بولسا, ونى جاساۋ قاجەت. مۇنىسىز, ياعني ۇلتتى الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق ۇدايى زەرتتەۋسىز, ونىڭ ءداستۇرىن, ءومىر سالتى مەن مىنەزىن وزگەرتەمىن دەۋ بوس اۋرە. وزگەرتۋ بىلاي تۇرسىن, بارىن ساقتاۋ دا قيىن.
وسى كۇنى ۇلتتىڭ سالت-ساناسىنا كەرى ىقپال ەتىپ وتىرعان ىشكى فاكتور بەلگىلى. باستى فاكتور – نارىق. رەسەي ساياساتتانۋشىسى م.كالاشنيكوۆ: «ماحاببات, پاتريوتيزم, اسقاق يدەيالاردى, بابالار داستۇرىنە ادالدىق سەكىلدى تۇعىرلى قاسيەتتەر نارىقتىق ەمەس, ەكونوميكالىق ءتيىمسىز قاسيەتتەرگە اينالدى», دەيدى. مۇنىڭ شەت جاعاسىن كورىپ ءجۇرمىز. ال تاۋارعا اينالعان ۇلتتىق قاسيەتتەردى نارىقتان قالاي قورعايمىز.
ءبىز سىرتقى اسەرلەرگە دە توسقاۋىل قويعان جوقپىز. فەمينيزم, ليبەرتارياندىق, ادام قۇقىن جامىلىپ ازعىنداۋ, كوپمادەنيەتتىلىككە اسىرە اۋەستىك, اقپاراتتىق تولاسسىز اگرەسسيا قازاقتا بۇرىن ەش ۋاقىتتا بولماعان سوراقى قىلىقتاردىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعۋدا. قازىر ءالدى ەلدەر كونە قىتاي فيلوسوفى سۋن-تسزى ايتقان: «دۇشپاندى شايقاسسىز تىزە بۇكتىرۋ – ونەردىڭ تورەسى» قاعيداسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇگىنگى قىتايدىڭ ستراتەگياسىندا «مادەني اقپاراتتىق اگرەسسيا» دەگەن تارماق بار. ال اقش-تىڭ اسكەري ستراتەگياعا جەتىك عالىمى پول لاينباردجەر اقپاراتتىق سوعىستا تاڭداپ الىنعان ەلدىڭ سالت-داستۇرىنە, تىلىنە, ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارى مەن مىنەزىنە ىقپال ەتۋدى ۇسىنادى.
ءبىز وسىلاردىڭ ءبارىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەسكەرمەي, قورعانىس امالدارىن قاراستىرماي ۇلتتىق كود تۋرالى ورەلى ويدى تورىنە قوندىرا المايمىز. جيىنداردىڭ مىنبەلەرىنەن قازاقتىڭ تۇرمىستىق كەمشىلىكتەرىن تەرىپ, جەتىستىگىن جالاۋلاتقاننان ەشتەڭە شىقپايدى. ۇلتتىق ءداستۇر تاريح جازعان اتا زاڭىڭ ەكەنىن ويلاپ, وعان الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراۋ پارىز.