تاۋلارى تاريح, دالاسى شەجىرە سانالاتىن قابىرعالى قاراتال اۋدانىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ءومىر داستانى اڭىزعا بەرگىسىز, تاۋ ءمۇسىندى تۇلعالار كوپتەپ ۇشىراسادى. سولاردىڭ ءبىرى – زامانىندا ەل جۇرتىنىڭ ريزاشىلىق پەيىلمەن, اۋىز تولتىرىپ «شايمەردەن پارتيزان, مەرگەن» دەپ اتاعان, ەگەۋلى نايزا قولعا العان, ەڭكۋ-ەڭكۋ جەر شالعان ەرى, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەنى, بىربەتكەي, قارادان شىققان قارا كۇش يەسى, ساياتكەر, جۇرەك جۇتقان باتىر ءشايمەردەن بەيىسوۆ ەدى. قوس بىردەي عاسىردىڭ كۋاگەرى بولعان, وتكەن ءجۇز جىلدىقتا بەيقۇت جاتقان قازاق دالاسىن دا وت جالىنىمەن شارپىعان ازامات سوعىسى جىلدارىندا پارتيزاندىق ءىس-ارەكەتىمەن, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندىگىمەن, ال كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جەكە- دارا تىرشىلىك ەتكەن اعايىنداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, كوللەكتيۆتەندىرۋدە قايراتكەرلىگىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن ول اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماسىنا وزەك بولادى. ايتالىق, جۇسىپبەك ارىستانوۆتىڭ «جەر ۇيىعى – جەتىسۋ» كىتابى, عابدول سلانوۆتىڭ «قارا ايۋ» اڭگىمەسى, حالىق اقىنى قالقا جاپسارباەۆتىڭ «پارتيزان شايمەردەن» تولعاۋ-جىرى, بەرتىندەگى ارىندى اقىن ءىنىمىز قايرات ءالىمبەكتىڭ «باتىر بەل بۋعاندا» اتتى باللاداسىنىڭ ارقاۋى دا وسى ەرەن ەردىڭ ەرلىك ىستەرى ەدى. ەرەۋىل اتقا ەر سالىپ وتكەن, ەلى مەن جەرىنىڭ ازاتتىعىن ويلاپ, ءتۇن قاتىپ ءجۇرىپ, ءتۇس قاشقان شايمەردەن باتىردىڭ ومىرشەڭ ونەگەسى ارقىلى جاس ۇرپاقتى پاتريوتتىققا, وتانسۇيگىشتىككە, ەل قورعانى بولۋعا تاربيەلەۋدەگى اتالعان تۋىندىلاردىڭ قاشان دا تاعىلىمى زور.
اقىندار جىرىنا قوسقان, قالامگەرلەر شىعارماسىنا جەلى ەتكەن شايمەردەن مەرگەن 1877 جىلى قازىنالى قاراتالدىڭ قىزىلجار وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. قاتارىنان وزا تۋعان, جاسىنان زاڭعار كوكتە سامعاپ ۇشار قىران تەكتەس مىنەزىمەن تانىلعان ول بوزبالا شاعىنان اڭشىلىق پەن ساياتشىلىق ونەرگە ءبىر تابان جاقىن بولعان. ءاردايىم شۋ اساۋدى قۇرىقتاپ, ات جاراتىپ, يىعىنان قۇساۋىز ءشيتى مىلتىعىن, جانىنان جۇيرىك تازىسىن تاستاماعان. اتقان وعى دالاعا قۇر كەتپەگەن. بەرتىن كەلە ەسىمى وسى مەرگەندىگىمەن الىس-جاقىن شارتاراپقا تاراعان.
جەر باسىپ, بويىن شالقاق ۇستاعان ءاربىر ادام ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامىنىڭ ءتول پەرزەنتى سانالادى. تارازىنىڭ باسى قىزىلدار جاعىنا اۋعاننان باستاپ كەۋدەسىندە الاۋلاعان جالىن وتى بار, تاس قامال بۇزار قىرىقتاعى شايمەردەن شاشاقتى تۋ ۇستاپ, اتقا مىنەدى. توڭىرەگىنە ەلدەن ىرىكتەلىپ شىققان ءوڭشەڭ سايدىڭ تاسىنداي: ساتقىن, قاتقىلباي, ومار, مۇقىمجان ىسپەتتەس جىگىتتەردى توپتاستىرادى. بۇعان سەبەپ رەسەيدىڭ ورتالىعىنان ىعىسىپ, كورشىلەس قىتايعا بارىپ باس ساۋعالاۋدى ماقسات تۇتقان اق گۆاردياشىل اتامان اننەنكوۆ پەن دۋتوۆتىڭ باسكەسەرلەرى جولىنداعى جالپاق جاتقان بەيبىت ەلدىڭ شىرقىن بۇزادى. اۋىلداردى ابىگەرگە ءتۇسىرىپ, ءتورت ءت ۇلىك مالعا قول سالادى. ارام نيەتتىلەردىڭ وسىنداي باسسىزدىق ارەكەتىنە شىداماي ەگەۋلى نايزا قولا العان ءشايمەردەن باستاعان نامىسشىل دا قايراتتى ازاماتتار پارتيزاندىق ءىس-ارەكەتكە كوشىپ, قاس دۇشپاندى كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرادى. ءايتەۋىر نە كەرەك, ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشىپ ءجۇرىپ تۋعان ەلى مەن جەرىن جات جۇرتتىقتاردىڭ ەزگىسىنەن, تەپكىسىنەن قورعايدى. پارتيزان شايمەردەن, ەر شايمەردەن دەگەن اتاق-داڭققا بولەنەدى. ەلدىڭ تىنىشىن العانداردى قاپال اسىرىپ, قۋىپ شىققانعا دەيىن تىنىم كورمەيدى.
بۇل تۋراسىندا حالىق اقىنى قالقا «ەر ءشايمەردەن» داستانىندا بىلايشا جىرلايدى:
زالىمنان بۇيتە بەرسە جان قالا ما, حالىقتا باتىر بولسا ساندالا ما؟ بالاسى بەيىستىڭ ءشايمەردەن ەر, اڭ اۋلاپ كەتكەن ەكەن اقدالاعا. شالدىعىپ, اقدالادان كەلە جاتىپ, كەزدەسىپ جىلاپ جۇرگەن سان بالاعا. سۇرادى بالالاردان نەعىلدى, – دەپ بالا ايتتى اقتىڭ قولى قاعىندى, – دەپ نۇربايدىڭ قولى كەلىپ, ەل جىلاتىپ, دالاسى ۇشتوبەنىڭ شابىلدى, – دەپ بالالار وسىنى ايتىپ شىرقىرايدى. باتىردىڭ ساي سۇيەگى سىرقىرايدى. بۇل ەلدەن ونداي ادام تۋماپ پا دەپ, اۋزىنان قاھار وتى بۇرقىرايدى.
سودان نە كەرەك, شايمەردەن باتىر اق باندىلارعا ىلەسىپ, ەلدى شۋلاتقان نۇربايدى تاۋبەسىنە كەلتىرۋ ءۇشىن جۇدىرىق دەگەن تۋماسىنىڭ جۇيرىك كۇرەڭىن سۇراپ مىنەدى. جانىنا سەنىمدى جەتى جىگىت جانە وتىز كىسىنى ەرتىپ, ىزىنە تۇسەدى. قيان-كەسكى شايقاستا باتىر توبى دۇشپانىنان ۇستەم بولادى. ولاردىڭ بۇل ەرلىگى اقىن جىرىندا تومەندەگىدەي سۋرەتتەلەدى:
تاۋەكەل دارياسىنان بەلدى بۋىپ, كورىنەر جاۋعا جاۋدىڭ ءتۇسى سۋىق. اتىسىپ اق پەن قىزىل ارالاسىپ, ۇستاسىپ قويان-قولتىق كەلدى جۋىق. اتىسىپ ەرتە مەنەن كەشكە دەيىن, كوپ مالدان اقتىق قولىن شىقتى قۋىپ. ەكەۋى بىرەۋىنەن بىرەۋى استى, الا الماي ءبىرىن ءبىرى جامان ساستى. دامىلسىز ءبىر كۇن, ءبىر ءتۇن اتىسقان سوڭ جيىلعان قالىڭ قولدىڭ قارنى اشتى. نۇرباي دا ەلدى جامان قاناپ ەدى, ەلدەگى قاتىن-بالا جالاڭاش-تى. وق ءتيىپ وڭ جاقتاعى توپشىسىنان, ءتوگەدى مونشاق-مونشاق كوزدەن جاستى. باتىردى ءشايمەردەندەي قايرات كەرنەپ, نۇرباي دا قورىققانىنان كەتتى تەرلەپ. مىلتىعىن تاستاي سالىپ, تۇرا قاشتى, جانىما ءبىر شىبىنداي ماۋلەت بەر دەپ. «باس قايعى, بايتال تۇگىل» دەگەندەيىن, جونەلدى سول ۋاقىتتا ءبىر سايدى ورلەپ.
ال قوعام قايراتكەرى, جۋرناليست, جازۋشى جۇسىپبەك ارىستانوۆتىڭ «سۇڭقار دا جەردى مەكەندەيدى» تۋىندىسىنىڭ «كۇيرەۋ اتتى» 13-تاراۋىندا وراز جاندوسوۆ باستاعان وتريادتىڭ قاراتال مەن قاپال وڭىرىنە كەلىپ, اق باندىلاردى تالقانداۋىن بىلايشا سۋرەتتەيدى.
«اقتار ساپپەن الدا كەلەدى. ارتتاعى ءتورت شانانىڭ ەكەۋىنە ءشوپ, ەكەۋىنە ازىق-ت ۇلىك باسقان. شاناعا بايلانعان جايداق اتتارى دا كوزگە تۇسەدى. «جورتۋىلشىنى تورۋشى الادى» دەگەن بولماسا, ولار ەكى ەسە كوپ. كوماندير شايمەردەن دەمىن ىشىنە تارتا سىعالاپ تۇرىپ, مىلتىعىنىڭ سەرىپپەسىن باسقاندا الداعى وفيتسەر ۇزەڭگىسىنە ەڭكەيگەندەي باسىن ءبىر بۇيىرگە سىلق ەتكىزىپ اۋا قۇلادى دا استىنداعى قاراگەر ۇركە ومبى قارعا جالت بەردى. سول زامات:
– ات! – دەگەن كوماندامەن جارىسا مىلتىق پەن پۋلەمەت گۇرس-گۇرس ەتتى دە, ون بەسى بىردەي اتقا مىنە قىلىشتارىن جالاقتاتا شاپتى. كۇتپەگەن جار استىنداعى قىزىل اسكەردىڭ قاماۋىنا تۇسكەن اقتار قارسىلاسۋعا شاماسى كەلمەي قول كوتەردى», دەلىنگەن.
ەكى جىلداي ات ۇستىنەن تۇسپەي, جاۋدى شەكارا اسىرىپ, قۋىپ تاستاپ, كىندىك قانى تامعان قاراتالعا ورالسا ەرتەڭگى كۇنگە ءۇمىت ارتقان ەل-جۇرتى قوڭتورعاي تىرشىلىك كەشۋدە ەكەن. سوعىس پەن جەتى اعايىندى جۇت زاردابىنان اشارشىلىقتىڭ العاشقى نىشانى سەزىلە باستاپتى. پارتيزان شايمەردەن ەندى مەرگەن شايمەردەن اتانىپ, قىردان اۋلاعان اڭ-قۇسىنىڭ ەتىمەن تارىققان ەلىن اسىرايدى. ۇشتوبە توڭىرەگىندە اڭشىلار وداعى ارتەلىن, ال تومەنگى بالقاش بويىندا بالىقشىلار ارتەلىن قۇرۋعا ۇيىتقى بولادى. كونە كوزدەردىڭ: كەۋدەسى كەڭ قازىناعا تولى, توقساننىڭ تورىنە وزعان سەيداحمەت قوسجانوۆ, باتىردى جىگىت كەزىندە ەكى رەت كورگەن ابەن ايمۇحانبەتوۆ, ەڭبەك ارداگەرلەرى ەرنەست مولدابەكوۆ, ايتان نۇرباەۆ, مۇساحان توقاباەۆ, ءوز ۇلى ءتاڭىربەرگەن ءشايمەردەنوۆتىڭ بىزگە ايتقان دەرەگىنە سۇيەنسەك, شايمەردەن تىعىرىقتان جول تابا ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا تۇركىسىب تەمىر جولى قۇرىلىسشىلارىن جانە قازىرگى قىزىلجار اۋىلىنداعى بالالار ءۇيى تاربيەلەنۋشىلەرىن قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىپتى.
وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى قاراتال اۋدانىندا دا اۋىل شارۋاشىلىعىن كوللەكتيۆتەندىرۋ ءىسى قىزۋ قارقىن الادى. جاڭا ءومىردىڭ تالابىن جان جۇرەگىمەن سەزىنگەن ءشايمەردەن مەرگەن «بىرلىك ءتۇبى – تىرلىك», «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ, ماڭايىنا ءسوزى وتەتىن, ەڭبەك دەسە ەلەڭدەپ تۇراتىن وتىزدان استام ءتۇتىندى توپتاستىرادى. اۋدان باسشىلارى كەڭسەسىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ, تۇرەن تۇسپەگەن تىڭ جاتقان جىلىبۇلاق ارناسى مەن قۋساقتىڭ سايى اراسىنداعى جەردى يگەرۋگە رۇقسات الادى. بەرتىندەگى «نوۆىي مير» كولحوزىنىڭ ىرگە-تاسى سانالعان «20-شى توچكا» اتالاتىن ارتەل قۇرىلادى. «شايمەردەن اۋىلىنىڭ» بەرەكەلى تىرشىلىگىنەن حاباردار بولعان ەل-جۇرت الىس-جاقىننان اعىلا كەلىپ قوسىلىپ, شاعىن ارتەل ىرگەلى كولحوزعا اينالادى. كورەگەندىگىمەن كوش باستاعان شايمەردەن بۇل جولى دا قاعىلەزدىك تانىتىپ, كولحوز توراعالىعىنا ومىرلىك ءتاجىريبەسى باي, ەلگە سىيلى ازامات رامازان ومار ۇلىن ۇسىنادى. كولحوز مۇشەلەرى بۇل ۇيعارىمدى ءبىراۋىزدان قولدايدى. سەنىم اقتالادى. كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان 100 تسەنتنەردەن ءتۇسىم جينالادى. ورتاق ىستەن سىرت قالماعان شايمەردەن مەرگەن كولحوزدىڭ مال فەرماسىن ۇيىمداستىرىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ونىڭ مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن ابىرويلى اتقارادى.
قيىندىعى مەن قىزىعى مول بەيبىت كۇندەر ارتتا قالىپ, باتىستا سوعىس بۇرق ەتەدى. ءوندىرشىن جاستار مەن جاسامىس تارتقاندار قاندى مايدانعا اتتانادى. شايمەردەننىڭ ات جالىن تارتقان ۇلدارى: شاياحمەت پەن احمەتسەيىت تە قارۋ اسىنادى. ەل باسىنا كۇن تۋعان سىن ساعاتتا اتويلاپ نامىسقا مىنگەن ءشايمەردەن مەرگەن بەس قارۋىن اسىنىپ, اۋداندىق اسكەري كوميسسارياتقا بارادى. ءوزىن كىدىرتپەي اسكەر قاتارىنا الۋدى, شۇعىل مايدانعا اتتاندىرۋدى سۇرايدى. ونداعىلار اقساقالدى سابىرعا شاقىرىپ: «ءسىز تىلدا ەڭبەك ەتۋگە, جاستارعا باسشى بولۋعا لايىقسىز», دەپ توقتاۋ ايتادى. ارىستانداي ايباتىنا, جولبارىستاي قايراتىنا ءمىنگەن قارت باتىردىڭ وسى ءبىر شامىرقانعان بۋىرقانىستى ءساتىن قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اقىن قايرات الىمبەك «باتىر بەل بۋعاندا» باللاداسىندا «جىر بولىپ تارار جۇرەكتەن, جوعالتپايدى ەكەن ءىرىنى وي. قالقاداي اقىن جىر ەتكەن, ءشايمەردەن سونىڭ ءبىرى عوي», دەپ ارىدەن باستاپ, شامىرقانعان ءساتىن: «ءاي, سوندا مەنى كىم دەيسىڭ؟ مەندە دە جاۋعا سىيلىق بار! سوعىسىپ ءجۇر عوي بىلمەيسىڭ, بۋدەننىي, ۆوروشيلوۆتار. جىبەرگىن مەنى مايدانعا, «پاشەستى جوندەپ كورەيىن, مەن كەلدىم جالعىز بايلامعا, جاستىعىمدى الا ولەيىن... بولسا دا ءىسى كۇلكىلى, باتىرلىق ەدى ول ناعىز...», دەپ كەلىستىرە جەتكىزەدى.
ارينە سايىپقىران باتىردىڭ شاۋ تارتقان تۇستا قايراتقا ءمىنىپ, نامىسقا شاپقان بۇل تىلەگىنىڭ اياقسىز قالىپ, ورىندالماۋى زاڭدىلىق ەدى. ونىڭ ەسەسىنە ەڭبەك مايدانىنىڭ كورىگىن قىزدىرادى. جەڭىستىڭ جاقىنداي تۇسۋىنە حال-قادەرىنشە ۇلەس قوسادى. كەزىندە ءوزى ىرگەتاسىن قالاعان «نوۆىي مير» كولحوزىنىڭ مايلىباي قوي فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مىندەتىن 1945 جىلدىڭ اقپانىنان قاشان كوزى جۇمىلعانعا دەيىن اتقارادى. ەڭبەك ارداگەرى مۇساحان اعانىڭ ايتۋىنا سۇيەنسەك, ءشايمەردەن مەرگەننىڭ بەيىتى مايلىباي مال جايىلىمىنىڭ سولتۇستىك جاعىنداعى قاسپاقباي كولىنە تاياۋ جەردە ەكەن. بەيىتتىڭ توڭىرەگى شەڭگەلمەن قورشالعان.
حالىق اقىنى قالقا جاپسارباەۆ «پارتيزان ءشايمەردەن» تولعاۋ-جىرىندا: «جىرلادىم ءشايمەردەندەي ءبىر باتىردى, ۇيرەتتى ول حالىق ءۇشىن ءتۇن قاتۋدى», دەپ جىرلاعانداي, بەس قارۋىن اسىنا ءجۇرىپ, ەلىنە قورعان بولعان شايمەردەن بەيىسوۆ ەسىمىن جەرلەستەرى قادىرلەپ, قاستەر تۇتادى. جىلىبۇلاق اۋىلىنداعى كوشەنىڭ ءبىرى ونىڭ قۇرمەتىنە اتالادى. تاعى ءبىر دەن قويارلىعى, مەرگەننىڭ كوزى جۇمىلعاننان كەيىن الماتى قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى ارنايى ىزدەپ كەلىپ, باتىردىڭ تۇتىنعان قارۋ-جاراعى مەن سىرت كيىمىن, باسقاداي دا قۇندى قۇجاتتارىن اتتاي قالاپ, سۇراپ السا كەرەك. سول قۇندى دۇنيەلەردىڭ سودان كەيىنگى جىلدارداعى تاعدىر-تالايى بەيمالىم. باتىردان قالعان ۇرپاق بۇگىندە باستوبە اۋىلىندا تۇرادى.
ەر شايمەردەن ەلىمىزدىڭ ماقتانىشى, ەرى. ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ تىلىمەن ايتساق, «ەر – ەل تاريحىنىڭ بەلى» دەپ ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى مەن تۋعان-تۋىستارى باتىر باباسىن ارداقتاپ كەلەدى. الماتى وبلىستىق ءسۇيىنباي اتىنداعى فيلارمونيانىڭ قوس ءانشىسى ورالباي مۇحامەديەۆ پەن ءشايمەردەن اتانىڭ شوبەرەسى ايان ورازبەكقىزى باسىنا قۇلپىتاس ورناتىپ, «ەر شايمەردەن» اتتى كىتاپ شىعاردى. دەرەكتى تەلەفيلم ءتۇسىرىلدى. ەر ەسىمى ەل ەسىندە دەگەن وسى بولار.
قاراشا قارامان, جۋرناليست.
الماتى وبلىسى,
قاراتال اۋدانى.
سۋرەتتە: شايمەردەن مەرگەن.