ساليقالى تاڭداۋ, سىندارلى شەشىم

دەموكراتيا – دامۋ داڭعىلى _______________________ كەشە ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارى مەن استانا جانە الماتى قالالارىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ دەپۋتاتتارى بالامالى نەگىزدە سايلاۋعا تۇسكەن ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىنان ءوز تاڭداۋىن جاسادى. استانا سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى سايلاۋ پۋنكتى قالالىق اكىمدىك عيماراتىندا ورنالاسقان-تىن. قالالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋدى جۇزەگە اسىردى. اتالعان كوميسسيانىڭ جۇمىسى تاڭەرتەڭ ساعات 9:00-دە سايلاۋ ۇدەرىسىن بايقاۋعا كەلگەندەردى تىركەۋدەن باستالدى. سايلاۋ ۇدەرىسىن ءوز كوزدەرىمەن كورۋ ءۇشىن كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت ەل بايقاۋشىلارى جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى دە كەلىپتى. سايلاۋدى وتكىزۋ­دىڭ ەرەجەسىنە سايكەس رەداكتسيالىق تاپسىرما الىپ كەلمەگەن كەيبىر جۋرناليستەر زالدان شىعارىلىپ جىبەرىلدى. جالپى, سايلاۋ بارىسى قالىپتى جاعدايدا وتكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل جولى سەنات دەپۋتاتتىعىنا 4 ۇمىتكەر تىركەلسە, سونىڭ ءبىرى كىرىس دەكلاراتسياسىن دۇرىس تولتىرماعاندىعى ءۇشىن دودادان شىعىپ قالعاندىعى بەلگىلى بولدى. ناتيجەسىندە سايلاۋعا ءۇش كانديدات تىركەلگەن. سونىڭ ءبىرى ءوزىن ءوزى ۇسىنۋشى اندرەي نيكولاەۆيچ لاپەنكو. تسەلينوگراد قالاسىنىڭ تۋماسى, 1973 جىلعى. تاعى ءبىر ءوزىن ءوزى ۇسىنۋشى سارسەنباي بەردالى ۇلى مىڭباەۆ دەگەن ازامات وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماقتارال اۋدانى ۇرگەباس اۋىلدىق كەڭەسىندە 1952 جىلى 8 قىركۇيەكتە ومىرگە كەلىپتى. ول «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەسى. سول سياقتى اتالعان پارتيا مۇشەسى, اقمولا قالاسىندا 1948 جىلى 6 قاڭتاردا تۋعان ۆلاديمير نيكولاەۆيچ رەدكوكاشين استانا قالاسى ءماسليحاتىنىڭ اتىنان سايلاۋعا ءتۇستى. ساناق ناتيجەسىندە استانا قالاسى ءماسليحاتى اتى­نان سايلاۋعا تۇسكەن ۆلاديمير رەدكوكاشينگە تاڭ­داۋشىلاردىڭ 22-ءسى ءوز داۋىستارىن بەرگەندىگى بەل­گىلى بولدى. ال ءوزىن ءوزى ۇسىنۋشى نۇروتاندىق ءسار­سەنباي مىڭباەۆ ەكى داۋىستى قاناعات تۇتتى. ەكى نۇروتاندىق كانديداتتىڭ اراسىنداعى جاستاۋ ءۇمىت­كەر, ءوزىن ءوزى ۇسىنۋشى اندرەي لاپەنكو بىردە-ءبىر داۋىسقا يە بولا العان جوق. سايلاۋ ۋچاسكەسىنە 26 بيۋللەتەن جەتكىزىلسە, سونىڭ ەكەۋى جويىلاتىن بولىپ شەشىلدى. ارتىنان قالالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سى داۋىس بەرۋدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا حاتتاما تولتىردى. اتالعان حاتتاماعا كوميسسيا توراعاسى مەن مۇشەلەرى قول قويعاننان كەيىن ول بىرلەسكەن وتىرىستا جاريا ەتىلدى. ەندى حاتتاما سايلاۋ وتكەن كۇننەن باستاپ ەكى كۇن ىشىندە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا جونەلتىلەتىن بولادى. الماتى الماتى قالاسى بويىنشا سەنات دەپۋتاتتىعىنان ۇمىتكەر كىسىلەرگە داۋىس بەرۋ شاراسى قالا اكىمدىگىنىڭ عيماراتىندا وتكى­زىل­دى. الماتى قا­لا­لىق سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ ءتور­اعا­سى ءادىل ءجۇ­نىسوۆ كوميسسيا ءمۇ­شەلەرى مەن بايقاۋشىلاردىڭ الدىندا داۋىس بەرۋ پاراقشا­لا­رىن ساناپ شىق­تى, سايلاۋ ءجا­شىگىن كىلتتەپ, وعان ءمور باستى. الماتىدا وتەتىن سەنات ساي­لاۋىنا داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن قا­دا­عالاۋ ءۇشىن 5 حالىقارالىق باي­قاۋ­شى كەلگەن ەكەن. ولاردىڭ ءتور­تەۋى رەسەي فەدەراتسياسىنان بولسا, بىرەۋى تاجىكستان ازاماتى. الماتى قالاسى بويىنشا سەنات دەپۋتاتتىعى ورىنتاعىنان ءۇمىت­كەرلىككە ءۇش كانديدات وتكەن. ولار – ەربولات سادۋاقاسوۆ, اقان بيجانوۆ, قوجاحمەت نازاربەتوۆ. باستاپقىدا ۇمىتكەرلەر سانى جەتىگە جەتكەنىمەن, ولاردىڭ كوپشىلىگى ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن شەشۋشى كەزەڭگە دەيىن جەتپەي, ءوز ۇسىنىستارىن الىپ تاس­تاعان. كانديداتتاردىڭ ەكەۋى ءوزىن ءوزى ۇسىنعان ازاماتتار. اتاپ وتسەك, ولار ەربولات سادۋاقاسوۆ پەن قوجاحمەت نازاربەتوۆ. ال اقان بيجانوۆتى «نۇر وتان» پارتياسى ۇسىنعان بولاتىن. بارلىق رەسمي شارالار زاڭ شەڭبەرىندە اتقارى­لىپ شىققاننان كەيىن ءماسليحات دەپۋتاتتارى كەزەكپەن داۋىس بەرۋ كابينالارىنا كىرىپ, وزدەرىنىڭ تاڭ­داۋىن جاسادى. ساناق ناتيجەسى ەربولات سادۋاقاسوۆ – 3 داۋىس, قوجاحمەت نازاربەتوۆ – 1 داۋىس, اقان بيجانوۆ – 30 داۋىس يەلەنگەنىن كورسەتتى. سايلاۋ قورىتىندىسى ءمالىم بولعاننان كەيىن بايقاۋشىلاردىڭ كوزقاراسىن سۇرادىق. «ءبىز جوعا­رى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان سايلاۋدىڭ كۋاسى بول­دىق. زاڭنامانىڭ بارلىق پۋنكتتەرى ساقتالدى. جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بارلىق ۇمىتكەرلەرگە تەڭ جاع­داي جاسالىپ, تىلەكتەستىك مانەردە ءوتتى. داۋىس بەرۋ, داۋىس بەرۋ پاراقشاسىن سالعان جاشىكتى اشۋ جانە داۋىستى ساناۋ بارىسىندا ەشقانداي ءساي­كەسسىزدىك بولعان جوق», دەيدى رەسەيدەن كەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ جەتەكشىسى كونستانتين تيتوۆ. ونىڭ بۇل پىكىرىن   رەسەيلىك دەلەگاتسيا قۇرامىن­داعى الەكساندر بارانوۆسكي مەن اندرەي كوۆال جانە تاجىكستاندىق اكبارالي ساتتوروۆ تا قولداپ وتىر. كوكشەتاۋ «كوكشەتاۋ» مادەنيەت سارايىندا وبلىستىق, قالالىق جانە اۋداندىق ءماس­ليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ بىرلەسكەن ءما­جىلىسى بولىپ, وعان 271 دەپۋتاتتىڭ 264-ءى قاتىستى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حات­شىسى ومىرسەرىك مۇساباەۆ كۇن ءتار­تىبىنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەنا­تى­نىڭ دەپۋتاتىن سايلاۋ تۋرالى» ماسە­لە قويىلاتىنىن حابارلاپ, دەپۋتاتتار ونى بەكىتتى. ءانۇران قالىقتاعان سالتاناتتى شاق­تىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە مول ەدى. بۇگىن ەلىمىزدىڭ ەڭ جوعارى زاڭ شى­عارۋ­شى ور­گا­نىنا, سەناتقا جاڭا دەپۋتاتتار ساي­لانباق. استانالىق وبلىستان مارتەبەلى بيلىككە بەس بىردەي ادام ۇمىتكەر بولىپ ۇسىنىلعان ەدى. ولاردىڭ ۇشەۋى رەسمي تىركەلگەنىمەن, داۋىس بەرۋگە اقمولا وب­لىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, وب­لىستىق «ارقا اجارى» گازەتىنىڭ باس رە­د­اكتورى جابال ەرعاليەۆ پەن تانىمال جۋرناليست بايقال ءبايادىلوۆتىڭ كان­دي­داتۋرالارى جىبەرىلدى. ۇمىتكەردىڭ ال­عاش­قىسى «نۇر وتان» حدپ تاراپىنان ۇسى­­نىلسا, ەكىنشىسى ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ قۇ­قى­عىن پايدالاندى. ال ءبىر ۇمىتكەر سايلاۋعا ءۇش كۇن قالعاندا سانالى تۇردە دودادان شىعاتىنىن مالىمدەگەن. مىنە, وبلىستىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتارى داۋىس بەرە باستادى. ساراي ساحناسىنداعى كورنەكى جەرگە ءتورت كابينا ورنالاستىرىلعان, قاق ورتادا ءمولدىر جاشىك تۇر. سايلاۋدى ۇيىمداس­تىرۋ­شى­لار جاسىرىن-جاناما داۋىس بەرۋگە بار­لىق قولايلى جاعداي جاساعانىن اتاپ ءوتۋ لازىم. جاشىككە جاقىنداۋ جەردەگى ۇستەلدە حالىقارالىق, جەرگىلىكتى باي­قاۋشىلار مەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى جۇمىس ىستەۋدە. كوكشەتاۋ قا­لا­لىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ قالالىق فيليالى ءتور­اعا­سى­­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى الىبەك باي­ماعامبەتوۆ ءبىرىنشى بولىپ داۋىس بەردى. داۋىس بەرۋ بەكىتىلگەن رەگلامەنتتىك ۋاقىتتا اياقتالىپ, بيۋللەتەندەردى ساناۋ مۇقيات جۇرگىزىلدى. بايقاۋشىلار­دىڭ كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان جۇمىس بارىسىنا ەشقانداي ۇسىنىس, ەسكەرتپە ايتىلمادى. وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ءادىلحان شاياحمەتوۆ داۋىس بەرۋدىڭ قورىتىندى حاتتاماسىن جاريا ەتتى. سەنات دەپۋتاتتىعىنان ۇمىتكەر جابال ەرعاليەۆ تاڭداۋشىلاردىڭ 220 داۋىسىنا (84,6 پايىز) يە بولسا, بايقال ءبايادىلوۆ 40 داۋىستى (15,4 پايىز) ەنشىلەدى. جينالىس توراعاسى ومىرسەرىك مۇساباەۆ اتالعان حاتتامانىڭ رەسپۋب­لي­كامىزدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسيا­سىنا جولدانىپ, قورىتىندى بايلام سوندا جاسالاتىندىعىن حابارلادى. اقتوبە پارلامەنت سەناتىنىڭ سايلاۋى ءجو­نىندەگى وبلىس تاڭداۋشىلارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردىڭ 202 دەپۋتاتىنىڭ 197-ءسى قاتىستى. ءتورت دەپۋتات دەنساۋلى­عى­نا, ءبىر دەپۋتات ءىسساپاردا بولۋىنا باي­لانىcتى قاتىسا المادى. بىرلەسكەن وتى­رىستى قىسقاشا ءسوز سويلەپ اشقان وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى بال­عا­لي ورداباەۆ وسى ساياسي شاراعا وب­لىس­تىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشە­لە­رى, ۇمىتكەرلەردىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادام­دا­رى, ساياسي پارتيالار مەن قو­عام­دىق بىرلەستىكتەردىڭ بايقاۋشىلارى, سون­داي-اق تمد حالىقارالىق ميسسيا­سى­نىڭ بايقاۋشىسى, ورىنبور وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى الەكساندر نالۆادوۆ قاتىسىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى گۇلنار كۇنباەۆا پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتىن سايلاۋعا بايلا­نىس­تى حابارلاما جاسادى, اقتىق دوداعا وزدەرىن وزدەرى ۇسىنعان «يۋكون» جشس ديرەكتورى الەكساندر سامويلەنكو, وب­لىس­تىڭ بۇرىنعى اكىمى ەلەۋسىن سا­عىن­دىقوۆ پەن «اقتوبەاينەكالەمى» جشس مەنەدجەرى ەرلان بازىكەنوۆتىڭ شىق­قا­نىن ءمالىم ەتتى. گۇلنار نىسانقىزى تاڭداۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ ءتارتىبىن ءتۇسىندىرىپ, ورتالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سى­نان جەتكىزىلگەن سايلاۋ بيۋللەتەندەرىن ساناۋعا, بيۋللەتەن سالىناتىن ءجا­شىكتى بەكىتۋگە رۇقسات ەتتى. بۇل جۇ­مىس­تار بىرلەسكەن وتىرىسقا قاتىسۋ­شى­لار­دىڭ كوز الدىندا جۇرگىزىلدى, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە تەلەديدار ارقىلى ۇلكەن ەكراننان كورسەتىلىپ تۇردى. ساناقشى 204 بيۋللەتەن تۇسكەنىن حابارلادى. تاڭداۋشىلاردىڭ وزدەرى قالاعان ۇمىتكەرگە داۋىس بەرۋى باستالىپ تا كەتتى. تاڭداۋشىلار جەكە كۋالىگىن كورسەتىپ, قول قويىپ, سايلاۋ بيۋللەتەندەرىن ال­عان­نان كەيىن ارنايى جاساقتالعان ءۇش كا­بينادا وزدەرىنىڭ تاڭداۋلارىن جاسا­دى. بيۋللەتەن سالاتىن جاشىك جانىندا بايقاۋشىلار جايعاستى. تاڭداۋشىلار­دىڭ وزدەرى قالاعان پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتىعىنان ۇمىتكەرگە داۋىس بەرۋى ۇيىمشىلدىقپەن ءوتتى. داۋىس بەرگەن تاڭداۋشىلاردىڭ بيۋللەتەندەرىن ساناۋ دا اشىق جانە جاريالىلىق جاعدايىندا جۇرگىزىلدى. ساناق قورى­تىندىسىن حابار­لا­عان وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋ­تا­ت­تىعىنان ۇمىتكەر ەلەۋسىن ساعىن­دى­قوۆ­تىڭ – 178, الەكساندر سامويلەنكو­نىڭ – 15, ەرلان با­زى­كەنوۆتىڭ 3 داۋىس العانىن, ال ءبىر بيۋللەتەننىڭ جا­رامسىز دەپ تانىل­عا­نىن جەتكىزدى. تالدىقورعان الدىن الا بەلگىلەنگەندەي, 19 تامىز كۇنى  تالدىقورعان قالاسىنىڭ ورتالىق ءما­دەنيەت ۇيىندە  پارلامەنت سەناتى­نىڭ  دەپۋتاتىن  سايلاۋ  وتكىزىلدى. سايلاۋ زاڭدىلىعىنا  سايكەس وبلىستىق, اۋدان­­دىق جانە  قالالىق ءماسليحات دەپۋ­تات­تارى پارلامەنت سەناتىنىڭ  دەپۋتات­تى­عىنان ۇمىتكەرلەر – جامبىل, قا­را­ساي جانە تالعار اۋداندىق ءماس­لي­حات­تارى ۇسىنعان قاراساي اۋدانىنىڭ اكىمى لاززات تۇرلاشوۆ پەن ءوزىن ءوزى ۇسىنعان قاراساي اۋدانىنداعى ۇشقوڭىر اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ اكىمى رۋسلان كەرىم­باەۆ­تىڭ اراسىندا تاڭداۋ جاسادى. الماتى وبلىسى بويىنشا سەنات دەپۋتاتتىعىنان ۇمىتكەر بولىپ تىركەلگەن ءتورت كانديداتتىڭ بىرەۋى 22 شىلدە كۇنى ءوز كانديداتۋراسىن باسەكەدەن الىپ تاستاسا, تاعى ءبىر كانديداتتىڭ دەر كەزىندە تىركەلىپ ۇلگەرمەگەندىگى بەلگىلى بولدى. بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋ­تات­تارىنىڭ بىرلەسكەن ءماجىلىسىن اشقان الماتى وبلىستىق  ءماسليحاتىنىڭ  حات­شىسى ارداق  سىدىق بۇگىنگى سايلاۋعا 329 ءماسليحات دەپۋتاتىنىڭ 316-سى كەلگەندىگىن حابارلاپ, دەپۋتاتتاردى ءوز تاڭداۋلارىن جاساۋعا شاقىردى. كەلەسى كەزەكتە  ءسوز العان الماتى وبلىستىق  سايلاۋ  كوميسسياسىنىڭ توراعاسى شى­راق­باي جىلقايداروۆ وسىناۋ ماڭىزدى شارانى دەموكراتيا تالاپتارىنا ساي ءادىل وتكىزۋ  باعىتىندا اتقارىلعان شا­را­لارعا توقتالىپ, ءماسليحات دەپۋ­تات­تارىن داۋىس بەرۋ تارتىبىمەن قىسقاشا تانىستىرىپ ءوتتى. سايلاۋ وسى كۇنى وتكەنىمەن ساي­لاۋال­دى ناۋقانى زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلگەن بولاتىن. سوعان وراي  تاڭداۋشىلاردىڭ بۇل كۇنگە دەيىن قاي ۇمىتكەردى قولداي­تىندىعى جونىندەگى  توقتامعا  كەلىپ ۇلگەرگەندەرى دە ءسوزسىز ەدى. سودان كەيىن دە  شىعار, ساعات  11.00-دە باستالعان سايلاۋ ءوز رەتىمەن تالاپقا ساي وتكىزىلدى. تاڭداۋشىلار داۋىس بەرىپ بولعاننان كەيىن ارنايى  قۇرىلعان كوميسسيا  ۋر­نانى اشىپ, قاي ۇمىتكەرگە  قانشا  داۋىس  بەرىلگەندىگىن  ساناۋعا  كىرىستى. وسىلايشا  كوپ ۋاقىت وتپەي-اق سەناتور بولىپ سايلانعان ۇمىتكەردىڭ  ەسىمى بەلگىلى بولدى. تاڭداۋشىلاردىڭ  باسىم بولىگىنىڭ, ناقتىراق ايتاتىن بولساق, بارلىق تاڭداۋشىلاردىڭ 94,3 پايىزىنىڭ داۋىسىن ۇمىتكەر لاززات  تۇرلاشوۆ الدى. اتىراۋ اتىراۋ وبلىسىندا سەنات تورىنەن ورىن الۋ ءۇشىن ءۇش ۇمىتكەر تىركەلدى. ونىڭ ءبىرى – وسى كەزگە دەيىن سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنە ءتور­اعا­لىق ەتىپ كەلگەن قايرات يششانوۆ. ونى­مەن بىرگە وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ەركىن شپانوۆ پەن «اتىراۋ» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنىڭ باسشىسى ساعىن لۇقپانوۆ تا سەناتورلىق مانداتتان ءۇمىتتى ەدى. وبلىستىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ حاتشىسى انۋاربەك تاشە­نوۆتىڭ ءمالىم ەتكەنىندەي, داۋىس بەرۋگە ءتيىس تاڭداۋشىلاردىڭ جالپى سانى – 133. سايلاۋ بيۋللەتەنىن الۋعا 128 تاڭ­داۋ­شى قاتىسقان. تاڭداۋشىلاردىڭ با­سىم بولىگى, ياعني, 83-ءى قايرات يششانوۆقا داۋىس بەرگەن ەكەن. ال ەركىن شپانوۆ  31, ءۇشىنشى ۇمىتكەر ساعىن لۇقپانوۆ 12 داۋىسقا يە بولدى. «داۋىس بەرۋ اياقتا­لى­سىمەن 7 بيۋللەتەن زاڭعا سايكەس جويىلدى. داۋىس ساناۋ بارىسىندا جا­رام­سىز بيۋللەتەن كەزدەسكەن جوق» دەپ ءمالىم ەتتى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حات­شىسى ءا. تاشەنوۆ. سەناتورلىقتان ۇمىتكەردى تاڭداۋ­شى­لاردىڭ ءبىرى, ماحامبەت اۋداندىق ءماس­ليحاتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرىم ەرعا­ليەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, اۋىل شارۋاشى­لى­عى سالاسىنا جۇمىس جاساۋعا كەلەتىن جاس­تاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قول­داۋ­عا باسا ءمان بەرىلۋى ءتيىس. اۋىل شارۋا­شىلىعى قۇرىلىمدارىنا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى بەلدەۋىن ىسكە اسىرۋ ماق­ساتىندا بەرىلەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر باعدارلاماسىن زاڭدىق تۇرعىدان جەتىلدىرە تۇسكەن ءجون. مىنە, ماسەلەگە وسى تۇرعىدان ۇڭىلگەندە, اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسى, جالپى مۇنايلى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن جوبالار اتىراۋدىڭ ءار دەڭگەيلى ماسليحاتتارىنداعى تاڭداۋشىلاردىڭ باسىم داۋىسىنا يە بولعان قايرات يششانوۆقا جەتە تانىس, دەپ ەسەپتەيدى اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى ن. ەرعا­ليەۆ. ورال – باتىس قازاقستان وبلىسىندا و باستا سەنات دەپۋتاتتىعىنا بەس ادام ۇسى­نىلدى. ءتورت ۇمىتكەر تىركەلدى. سايلاۋعا ازىرلىك بارىسىندا قيززات كارىباەۆ پەن امانجول زينۋللين ءوز ەركىمەن كان­دي­دا­تۋرالارىن الىپ تاستادى, – دەپ ءمالىم­دەدى كەشە تاڭداۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا باتىس قازاقستان وبلىس­تىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى اباي حامزين. ءيا, ءسويتىپ, كەشە تاڭداۋشىلار قال­عان ءۇش ۇمىتكەر  – راشيد احمەتوۆ پەن مالىك كوبەيسىنوۆكە جانە جانىبەك قا­جىعاليەۆكە داۋىس بەردى. بۇل ۇردىسكە اۋداندىق, قالالىق جانە وبلىستىق دەڭ­گەيدەگى داۋىس بەرۋگە ءتيىستى 200 دەپۋ­تاتتىڭ 199-ى قاتىستى. بۇل ءراسىم اياق­تالعاننان كەيىن وبلىستىق سايلاۋ كو­ميس­سياسىنىڭ حاتشىسى نايليا عاليەۆا ءۇش بيۋللەتەندى سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدار مەن حالىقارالىق بايقاۋشى­لار­دىڭ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سا­راپ­شىسىنىڭ, باق جانە ساياسي پارتيالار وكىلدەرىنىڭ كوزىنشە جويدى. مۇنىڭ ەكەۋى ارتىق بيۋللەتەن, قالعان بىرەۋى ىسساپارعا بايلانىستى سەبەپتى جاعداي­مەن كەلمەي قالعان دەپۋتاتقا تيەسىلى بيۋللەتەن ەدى. سەنات دەپۋتاتى سايلاۋىن ۇيىم­داس­تىرۋ ىسىندەگى ۇيىمشىلدىق, جيناقى­لىق پەن جەدەلدىك ءوز ناتيجەسىن تەز بەردى. جارتى ساعاتتىڭ و جاق بۇ جاعىندا داۋىس بەرۋ ءراسىمى اياقتالىپ, بيۋللەتەندەر تاستالعان ۋرنا بايقاۋشى­لار­دىڭ كوزىنشە اشىلىپ, سانالىپ ءبىتتى. ەندىگى ءبىر ساتتە تاڭداۋشىلاردىڭ قورىتىندى وتىرىسىندا وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ا.حامزين سايلاۋ ناتيجەسىن حابارلادى. جارامسىز بيۋللەتەندەر سانى جوق, دەدى ول. تاڭداۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى, ياعني 200 دەپۋتاتتىڭ 173-ءى راشيد احمەتوۆتى جاقتاپ داۋىس بەرىپتى. مالىك كوبەي­سى­نوۆ پەن جانىبەك قاجىعاليەۆتىڭ داۋىس ساندارى تيىسىنشە 15 پەن 11 ارا­لى­عىن­دا بولىپ شىقتى. وسىمەن باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا سەنات دەپۋتاتى ساي­لاۋى وتكىزىلدى, دەپ تۇجىرىم جاسالدى. تاراز جامبىل وبلىسى بويىنشا پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتىعىنىڭ بوساعان ءبىر ورىنتاعىنا ءۇش ۇمىتكەر ءوزىن ءوزى ۇسىن­عان بولاتىن. سايلاۋعا ءۇش كۇن قالعاندا ولاردىڭ بىرەۋى, ياعني ا. ساۋ­رىقوۆ ءوز كانديداتۋراسىن قايتارىپ ال­دى. ءسويتىپ, قالعان ەكى ۇمىتكەر شالعاي اۋدان ورتالىقتارىندا بولىپ, ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسىپ, وزدەرىنىڭ ساي­لاۋالدى باعدارلامالارى تۋرالى, ياع­ني دەپۋتات بولىپ سايلانا قالعان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەتىن زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا بەلسەنە اتسا­لىساتىندارى جايلى ايتقان بولاتىن. كەشە پارلامەنت سەناتى دەپۋتات­تىعىنان ۇمىتكەرلەردىڭ اراسىنان لاي­ىق­تىنى تاڭداۋ ماقساتىندا وتكىزىلگەن سايلاۋعا وبلىستىق جانە تاراز قالالىق ءماسليحاتتارىنىڭ 190 دەپۋتاتى قاتى­سىپ, ولاردىڭ 167-ءسى ە.استاەۆقا, 17-ءسى ا.ساۆچەنكوعا داۋىس بەردى.  داۋىس بەرۋ بيۋللەتەندەرىنىڭ 6-ى جارامسىز دەپ تانىلدى. ءسويتىپ, بۇعان دەيىن جامبىل اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ ابىرويمەن قىز­مەت اتقارعان ەرتارعىن كاكىم­بەك­ ۇلى استاەۆ 90,8 پايىز  داۋىس الدى. ال بۇگىندە تاراز فۋتبول كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن, وعان دەيىن وبلىستىق دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورت باسقارماسىن باسقارعان جاس كادر اندرەي ساۆچەنكو وزىنەن ءتاجىري­بەلى جانە سايلاۋ بارىسىندا ايقىن باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتكەن ۇمىتكەردى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتادى. قاراعاندى قاراعاندى ايماعى بويىنشا ەلىمىز پارلامەنتى جوعارعى پالاتاسىنا دە­پۋ­تات­تىققا تىركەلگەن ءۇش ۇمىتكەردىڭ ەكەۋى اۋداندىق, قالالىق جانە وب­لىس­تىق ءماس­ليحاتتار تاڭداۋشى دەپۋتات­تارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا داۋىس­قا ءتۇستى. وبلىستىق سايلاۋ كو­ميسسياسىنىڭ ءتور­اعا­سى ەرقارا ايما­عامبەتوۆ ۇمىتكەر­لەر­دىڭ ءبىرى مۇنىڭ الدىندا ءوز كان­دي­داتۋ­را­سىن قايتىپ الۋىنا بايلانىستى تاڭ­داۋ پارلامەنت سەناتىنىڭ بۇرىنعى سە­ناتورى سەرىك اقىلباي مەن قاراعاندى مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى­نىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى اريستوتەل يسا­عۇلوۆ اراسىندا وتەتىنىن حابار­لادى. جابىق داۋىس بەرۋدە وعان قاتىسۋشى 280 تاڭداۋشىنىڭ 265-ءى سەرىك اقىل­باي­دى, 15-ءى اريستوتەل يساعۇلوۆتى جاقتا­دى. سايلاۋعا شەت مەملەكەتتەردەن جانە حالىقارالىق ۇيىمداردان 8 بايقاۋشى قاتىستى. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى­نىڭ دەپۋتاتى, «ەدينايا روسسيا» فراك­تسيا­سى­نىڭ وكىلى رۋسلان حادجيبەكوۆ بىزگە بايان ەتكەندەي, داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى ۇلگىلى بول­دى. ول بۇل ساياسي شارانىڭ بەل­سەندىلىك پەن ۇيىمشىلدىق جاع­دايىندا ءوتۋى جوعارى باعالاۋعا لايىق­تىعىن اتادى. قوستاناي قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلا­مەنتى­نىڭ سەناتى سايلاۋىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ تاڭداۋشىلارى ءۇش كان­دي­داتقا داۋىس بەردى. وسىدان ەكى جىل بۇ­رىن سەناتور ەۆگەني اماننىڭ ورنىنا بارعان جەڭىس نۇرعاليەۆتى وسى جولى  قوستاناي قالالىق جانە مەڭدىعارا اۋدان­دىق ءماسليحاتتارى سەنات دەپۋ­تات­تى­عىنا قايتا ۇسىنعان بولاتىن. ونى­مەن بىرگە,  وبلىسقا بەلگىلى, عىلىم سالاسىنداعى  ازاماتتار اسقار مۇراتوۆ پەن ايات قۇرمانوۆ ءوزىن ءوزى ۇسىندى. جالپى, وبلىستاعى بارلىق دەڭ­گەي­دەگى ءماسليحاتتاردا 295 دەپۋتات بولسا, سونىڭ  سايلاۋعا قاتىسۋعا 290-ى كەلدى. بەس دەپۋتات  ناۋقاستىعىنا با­ي­لا­نىس­تى  بۇل ماڭىزدى شاراعا كەلە الما­دى.  سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار, ساي­لاۋ كوميسسياسىنىڭ  مۇشەلەرى, كابينا,  بيۋللەتەن جاشىگى – بارلىعى  اشىق, تاڭداۋشىلاردىڭ  كوز الدىنا, ساحناعا  ورنالاستىرىلدى. تاڭداۋشىلار  وڭ جاقپەن ءجۇرىپ بارىپ, بيۋللەتەندى الىپ, كابيناعا كىرگەن سوڭ تاڭداۋىن جاساپ, ساحنادا تۇرعان  ءمولدىر شىنىدان جاسالعان جاشىككە سالدى. سايلاۋعا كانديداتتاردىڭ  سەنىم ءبىل­دىرىلگەن ادامدارى دا كەلدى. سەنات دەپۋ­تاتتىعىنان ۇمىتكەر اسقار مۇراتوۆتىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامى داميرا جار­مۇحانبەتوۆا  باسقا كانديداتتار سياقتى اسقار ارون ۇلىنا دا سايلاۋ الدىنداعى كەزەڭدە بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسال­عا­نىن, ونىڭ  ءتۇرلى دەڭگەيدەگى  ءماسليحات دە­پۋتاتتارىمەن  كەزدەسكەنىن جانە ءوزى­نىڭ باعدارلاماسىن تانىستىرا العانىن ايتتى. سايلاۋ – مەملەكەتكە, حالىققا ادال­دىق پەن ادىلدىكتىڭ پاش ەتىلەر, كورىنەر تۇسى. ول  سايلاۋعا قاتىسۋشىلار تارا­پى­نان دا, ونى ۇيىمداستىرۋشىلار تارا­پىنان دا كورىنىس بەرۋى كەرەك. – جاناما سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋدا  كۇردەلى قيىندىقتار تۋىنداعان جوق. جالپى, وسى سايلاۋعا تۇسۋگە تىلەك بىلدىرگەن  بەس  ادام بولاتىن. ونىڭ ەكەۋى  قا­جەتتى  قۇجاتتاردى تۇگەل اكەلمەدى. سون­دىقتان ولار سايلاۋعا قاتىسا ال­ما­دى,  ءۇش ۇمىتكەرگە داۋىس بەرىلدى, – دەيدى وبلىستىق سايلاۋ  كوميسسياسىنىڭ ءتور­ايىمى انتونينا ماركوۆا. داۋىس بەرۋ اياقتالعاسىن ەكى ساعات­تان كەيىن بيۋللەتەندەر سانالىپ, سايلاۋ قورىتىندىسى  جاريا ەتىلدى. ساي­لاۋعا تۇسكەن ءۇش كانديداتتىڭ اراسىنان باسىم داۋىستى  جەڭىس نۇرعاليەۆ الدى. وبلىس اكىمى سەر­گەي كۋلاگين سايلاۋدا بەلسەندىلىك كورسەتكەن  تاڭداۋشىلارعا العىس ايتتى. قىزىلوردا سىر وڭىرىندەگى سەنات سايلاۋى ابىر-سابىرسىز, ەشبىر ەرسى وقيعاسىز ءوتتى. تىركەلگەن كانديداتتار اۋىل-ايماقتىڭ ءبارىن ارالاپ, ەل-جۇرتتىڭ جاعدايىمەن ءجىتى تانىستى. العاشىندا پارلامەنت سەناتىنا ءۇمىتتى 9 كانديدات بولعان. دەگەنمەن قىزىلوردا وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى ونىڭ بەسەۋىن عانا تىركەدى. كەيىننەن ەكى كانديدات ءوز وتىنىشتەرىمەن سايلاۋ دوداسىنان شىقتى. سولايشا, ءۇش ۇمىتكەر سىنعا ءتۇستى. ولار – سەيىتقالي الشىنباەۆ, باۋىرجان ەلەۋسىنوۆ جانە مۇرات مۇحامەدوۆ بولاتىن. قىزىلوردا وبلىسىندا جالپى 147 ءماسليحات دەپۋتاتتارى بار. حالىق اتى­نان سەنات سايلاۋىنا داۋىس بەرەتىن ءماس­ليحات دەپۋتاتتارى كەشە قىزىلوردا قالاسىنداعى ستۋدەنتتەر سارايىنا جي­نالدى. ءسويتىپ, ءبىر كۇنگە دەپۋتاتتىق مان­داتتارىنان «ايىرىلدى». ويتكەنى, زاڭ بويىنشا سايلاۋ كەزىندە ولاردى تاڭداۋشى دەپ اتايدى. 147 ءماسليحات دەپۋتاتىنىڭ سايلاۋعا 139-ى قاتىستى. بۇل –دەپۋتاتتاردىڭ 92 پايىزى سايلاۋعا قاتىناسىپ وتىر دەگەن ءسوز. «سايلاۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس دەپۋتاتتاردىڭ 50 پايىزىنان استامى داۋىس بەرۋگە قاتىساتىن بولسا, وندا ونى زاڭدى دەپ ساناۋعا بەك بولادى. سايلاۋ بارىسىن باقىلاپ جۇرگەن ءبىر­قاتار بايقاۋشىلارمەن سويلەستىك. ولار سايلاۋدىڭ زاڭ تالاپتارىنا ساي ءوتىپ جاتقاندىعىن, ەشقانداي ورەسكەل وقي­عالاردىڭ تىركەلمەگەنىن, داۋىس بە­رۋ­دىڭ ادىلەتتى ءوتىپ جاتقاندىعىن قاداپ ايت­تى. سونداي-اق, ەشقانداي كاندي­دات­قا باسىمدىق بەرىلمەگەنىن دە جەتكىزدى. سونىمەن, سىن ساعاتى سوقتى. حالىق­تىڭ اماناتىن ارقالاعان ءماسليحات دە­پۋتاتتارى زاڭ شىعارۋشى جوعارعى ورگان بولىپ تابىلاتىن سەنات دەپۋتاتىن تاڭدادى. الدىن الا ەسەپتەۋ بويىنشا مۇرات مۇحامەدوۆ  113 داۋىس جينادى. ال باۋىرجان ەلەۋسىنوۆ – 15, سەيىت­قالي الشىنباەۆ  11 دەپۋتاتتىڭ داۋ­سىن يەلەندى. بۇل – قىزىلوردا وبلىس­تىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ساناعانى. ەندى بۇل ساناق استاناعا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا جىبەرىلەدى. اقىرعى ناتيجەنى سولار ايتادى. دەگەنمەن, مۇرات باقتيار ۇلى سايلاۋدا باسىم داۋىسپەن جەڭىسكە جەتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. – سەنات – ءبىزدىڭ ەڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋ ورگانى. سوندىقتان وندا قۇقىق سالاسىن جەتىك بىلەتىن, اۋىل-ەلدىڭ جاعدايىن جانىمەن تۇسىنەتىن, ياعني ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى ۇشتاسقان ادامدار بولۋى كەرەك. ءبىز سونداي ادامعا داۋىس بەردىك, – دەدى سايلاۋدان سوڭ قىزىلوردا قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى يبادۋللا قۇتتىقوجاەۆ. ساياسي عىلىمدار دوكتورى, وبلىس اكى­مىنىڭ ورىنباسارى مۇرات مۇحا­مە­دوۆ­تىڭ وسىنداي تۇلعا ەكەنىنە ءشۇبا جوق. سوندىقتان ول سىربويىلىقتاردىڭ سەنىمىن سەناتتا اقتايدى دەگەن ويدامىز. اقتاۋ پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتتا­رى­نىڭ كەزەكتى ساي­لاۋى ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا ۇيىم­شىل­دىقپەن ءوتتى. ش.ەسەنوۆ اتىن­داعى كمتجيۋ-ءدىڭ ءماجىلىس زا­لىندا وتكەن سايلاۋعا وبلىس­تىق, قالالىق, اۋداندىق ءماس­لي­حاتتاردان قاتىسۋعا ءتيىستى 114 دەپۋتاتتىڭ 112-ءسى قاتىستى. سايلاۋ جۇمىسى سايلاۋشىلار مەن بايقاۋشىلار قاتىسقان بىرلەسكەن وتى­رىس­پەن باستالدى. وتى­رىستى ماڭعىس­تاۋ وبلىسى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتور­اعا­سى ە.كۇمىسقالي مەن ش.ەسەنوۆ اتىن­داعى كمتجيۋ رەكتورى, وبلىس­تىق ءماس­لي­حات­تىڭ دەپۋتاتى ءا.ءابجاپپاروۆ اشتى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2011 جىل­عى كەزەكتى پارلامەنت سەنا­تى­نىڭ دەپۋ­تات­تارىن سايلاۋ تۋ­رالى جارلىعى شى­عىپ, سايلاۋ ءدۇبىرى باستالىسىمەن ماڭ­عىستاۋ وبلىسىندا سەنات دەپۋتاتتى­عى­نان ءتورت ۇمىتكەر تىركەلدى. الايدا ۋا­قىت وتە كەلە كانديداتتاردىڭ ەكەۋى – تابيعي مونوپوليالاردى رەتتەۋ اگەنت­تىگىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنت باس­تىعى ج.قازاقباەۆ پەن وب­لىس­تىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابي­عاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باس­قار­ماسى باستىعىنىڭ ورىنبا­سا­رى و.توعجانوۆ جەرگىلىكتى سايلاۋ كوميسسياسىنا ءوز كان­ديدا­تۋرا­لا­رىن قايتىپ الۋ تۋرالى ءوتى­نىش­تەرىن جولداعان. سول سەبەپتى سايلاۋدا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حات­شىسى ب.شەلپەكوۆ پەن مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا باسقارما باستىعى, ءتار­تىپتىك كەڭەستىڭ توراعاسى ە.وس­پا­نوۆتىڭ كانديداتۋرالارى ءوزارا داۋىسقا ءتۇستى. 115 وكرۋگى بار وبلىستان ساي­لاۋعا قاتىسۋعا ءتيىستى 114 سايلاۋ­شى­نىڭ بىرەۋى دەنساۋلىعىنا باي­لا­نىستى, ەكىنشىسى ءىسساپاردا ءجۇ­رۋى سەبەپتى قاتىسا المادى. ءما­جى­لىس سايلاۋىنداعىداي جۇرمەلى ءجا­شىكپەن داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگى جوق بۇل سايلاۋدا 112 دەپۋتات ءوز تاڭ­داۋلارىن جا­سادى. سايلاۋ كو­ميس­سياسى توراعا­سى­نىڭ ايتۋىن­شا, سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا باقتىباي شەلپەكوۆ 98,2 پايىز داۋىس الدى. تمد ميسسياسىنان كەلگەن حالىق­ارالىق بايقاۋشىلار – تاتارستاندىق ازات احتارەەۆ, راديك يبراگيموۆ جانە دەنيس كورولەۆ, «تاۋەلسىز بايقاۋ­شى­لار­دىڭ رەسپۋبليكالىق جۇيەسى» قق وكىلى كيريلل وسين مەن باق وكىلدەرى سايلاۋدىڭ قانداي دا ءبىر جولسىزدىققا بوي الدىرماي تازا, جوعارى ۇيىم­شىل­دىقپەن وتكەنى­نە كۋا بولدى. «ءبىز باي­قاۋ­شى رەتىندە قاتىسقان ماڭعىستاۋ وب­لى­سىندا پارلامەنت سەناتى دەپۋتا­تىن سايلاۋ جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. ساي­لاۋ­دىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەجەلەرىنە نۇق­سان كەلتىرەتىن بىردە-ءبىر فاكتى بول­عان جوق», دەيدى حالىقارالىق بايقاۋ­شى­لاردىڭ باسشىسى, تاتارستان ازاما­تى ا.احتارەەۆ. شىمكەنت وڭتۇستىكتەگى سايلاۋعا ازىرلىك­تىڭ سا­پاسى تاڭداۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن وتى­رىسى وتەتىن وبلىس اكىمدىگى ءماجىلىس زا­لى­نىڭ ءما­نى­سىنەن دە بايقالىپ تۇرىپ­تى. سىرت­تا قىرىق گرادۋس. ال ارنايى سالقىنداتىلعان ۇلكەن زالدا جي­ىرما گرادۋستىڭ توڭىرەگى. وقو ءماسلي­حاتى­نىڭ حاتشىسى ءابىل­قا­سىم دوسبولوۆ بىرلەسكەن ءماجىلىس­كە 308 تاڭداۋشىنىڭ 294-ءى قاتى­سىپ وتىرعانىن, جۇمىستى باس­­تاۋعا تولىق مۇمكىندىك بار ەكەنىن ماعلۇمدادى. بىرلەسكەن وتىرىس اشىق دەپ جاريالاندى, جۇمىس رەگلامەنتى بەكىتىلدى. اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سيا­سى­نىڭ توراعاسى بەرىك تورعاۋىتوۆ سەنات دەپۋ­تات­تىعىنا ءتورت ۇمىتكەر تىركەلگەنىن, ونىڭ ەكەۋى ءۇش-ءتورت كۇن بۇرىن ءوز كانديداتۋراسىن ءوز ەرىكتەرىمەن العان­دا­رىن ايتتى. سايلاۋ زاڭى­نا سايكەس تاڭداۋ, ياعني داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ قا­لاي جۇرۋگە تيىستىگىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىردى. داۋىس بەرۋ باستالدى. ساپ-سالقىن زالدىڭ ءىشى جارتى ساعاتتا ىسىپ سالا بەردى. قىزۋ كوتەرىلىپ كەتتى. ساعات ون ەكىدەن جيىرما مي­نۋت وتكەندە بيۋللەتەندەر سا­لىنعان ۋرنالار اشىلدى. ساناق باستالدى. كوپ ۇزاماي-اق سايلاۋ كوميس­سيا­سىنىڭ توراعاسى ناتيجەنى حا­بارلادى. سەناتورلىقتان ۇمىتكەر, ايتۋلى ازامات قۋانىش ايتا­حا­نوۆقا 235 تاڭداۋشى داۋىس بەرىپتى, نەمەسە  81,9 پايىز. ەكىنشى ءۇمىت­كەر شاردارا اۋداندىق ءماس­ليحاتىنىڭ حاتشىسى توقسانباي بەردى­بە­كوۆكە 52 داۋىس بۇيى­رىپ­تى. بۇل دەگەنىڭىز – 17,6 پايىز. جەتى بيۋللەتەن جا­رام­سىز دەپ تانىلعان. تاۋكە حان كوشەسىمەن كەتىپ بارا جاتقانىمىزدا قۋانىش ايتا­حانوۆتىڭ سەنىم بىلدىرىلگەن ادامى, دۇنيەجۇزى قا­زاق­تارى قاۋىم­داستىعى وڭتۇستىك (وقو, جام­بىل, قىزىلوردا) ايماقتىق في­ليالىنىڭ توراعاسى بايدۋللا قو­­نىسبەك جولىقتى. «بولجام دۇ­رىس شى­عىپ­تى عوي, – دەدى ول كىسى. – قالالىق جانە وبلىستىق ءماس­لي­حاتتىڭ دەپۋت­تارى­مەن سايلاۋال­دى كەزدەسۋلەردە باي­قاعانبىز. سۇراقتاردىڭ كوبى ايتا­حا­نوۆقا قويىلعان. كوكساراي كىلتي­پان­دا­رى, جەردى سۋلاندىرۋ جاعداي­لا­رى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى باس­قا دا وزەكتى ماسەلەلەر, قور­شاعان ورتانى قورعاۋ, ور­ماندى القاپ­تاردى, ساياباقتاردى كو­بەي­تۋ, ورىنسىز جەكەشەلەنىپ  كەتكەن تابي­عاتتىڭ تاڭعاجايىپ تۇستا­رىن حالىق يگىلىگىنە قايتارۋ, زاڭ­داردىڭ ساپاسىن كوتەرىپ, ورىن­دالۋىن كۇشەيتۋ, بيۋدجەت قارجى­سىنىڭ جۇمسالۋىنا بايلانىستى زاڭدىق نەگىزدەردى شيراتۋ, مەم­قىز­مەت­كە, بيىك لاۋازىمدارعا كادرلار تا­عايىنداۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ ماسەلەسىن ەرەكشە ەسكەرۋ جاقتارى ايرىقشا ايتىلعان. مەن وسىلاردىڭ ءبارى قايتا ساي­لانعان ايتاحانوۆقا امانات دەپ تۇسىنەمىن جانە شىن پەيىلمەن قۇتتىقتايمىن». ءتۇس شاڭقايىندا تەمپەراتۋرا قىرىق تورتكە تاياپ قالعان. ءيا, وڭ­تۇستىكتە كۇن دە, كوڭىل دە ىس­تىق-اق. پاۆلودار كەشە  وبلىس ورتالىعىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ سايلاۋىن وتكىزۋ ۇدە­رىسى ەرتەلەتىپ باستالعان ەدى. وبلىس­تىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ءتورايىمى ءاليا سابىرحانوۆا باستاعان كوميسسيا مۇشەلەرى «شاڭىراق» مادەني-ساۋىق ورتالىعىندا بولاتىن ساياسي ناۋقاندى ءوز دارەجەسىندە وتكىزۋ ءۇشىن قۇجات-قاعازدارىن تۇگەندەپ, داۋىس بەرۋ الاڭى سانالاتىن ساحنا كەلبەتىن ادەتتەگىدەن وزگەشە قالىپقا ءتۇسىرىپ ابىر-سابىر. ساعات  تاڭەرتەڭگى 10-دار شاماسىندا بارلىق دەڭگەيدەگى, ياعني وبلىستىق, اۋدان­دىق جانە قالالىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى جينالدى. تىركەۋ باستالدى. ءبارى دە تىنىش, قالىپتى جاعدايدا جۇرگىزىلۋدە. ارادا جارتى سا­عاتتاي ۋاقىت وتكەندە پارلامەنت سەنا­تىنا دەپۋتات تاڭدايتىن, ياعني داۋىس بەرەتىن ماڭىزدى  ءسات تە كەلىپ جەتتى. جالپى, سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولىپ, ءوندىرىستى وڭىردەن ءتورت  ۇمىتكەر ۇسىنىلعان ەدى. ولاردىڭ ەكەۋى – يدايات ابدىحالىقوۆ پەن  بولات بايجانوۆ سايلاۋ دوداسىنان ءوز وتىنىشتەرى بويىنشا باس تارتتى دا, وبلىستىق  ساۋلەت جانە قۇرىلىس باسقار­ما­سىنىڭ باستىعى مارات قابدىۋاليەۆ پەن جەرگىلىكتى جەردەگى «قازاقتەلەكوم» اق-تىڭ باس ديرەكتورى اسحات كۇزەكوۆ سايىسقا تۇسەتىنى بەلگىلى بولعان ەدى. ءسويتىپ, قوس ۇمىتكەردىڭ ءبىرىن تاڭداۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار داۋىس بەردى. ءناتي­جە­سىندە, جەرگىلىكتى دەپۋتاتتاردىڭ كوپ­شىلىك داۋىسىن العان اسحات كۇزەكوۆتىڭ ەسىمى اتالدى.  ۇمىتكەرگە  196 سايلاۋ­شى­نىڭ   179-ى  داۋىس بەردى. وسى ماڭىزدى ساياسي ناۋقانعا  رەسەيدەن كەلگەن تمد ەلدەرى بايقاۋشىلارىنىڭ وكىلى ۆەرا سەريكوۆانىڭ ايتۋىنشا, سايلاۋ جوعارى دارەجەدە ءوتتى. «مەن وسى سالادا كوپتەن  قىزمەت جاساپ ءجۇر­گەندىكتەن, ءوز كوزىم­مەن كورگەن  داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن جوعارى باعالايمىن»,  دەدى ول. پەتروپاۆل قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەناتى دە­پۋتاتتىعىنا  سولتۇستىك قازاقستان وب­لى­سىنان 8 ۇمىتكەر ۇسىنىلعان بولاتىن.  الايدا, قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىن­با­عا­نى ءۇشىن 5 ۇمىتكەر تىركەۋدەن وتپەدى. ساي­لاۋعا ساناۋلى كۇندەر قالعاندا  تىركەلگەن كانديداتتاردىڭ ءبىرى دوداعا ءتۇ­سۋدەن باس تارتتى. ءسويتىپ, اقتىق مارەگە وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سامات ەسكەندىروۆ پەن وبلىستىق جۇ­مىل­دىرۋ دايارلىعى, ازاماتتاردىڭ قورعا­نىس, اپاتتار مەن ءزىلزالالاردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋدى ۇيىمداستىرۋ ءجو­نىن­دەگى باسقارما باستىعى سەرىك تاشەنوۆ جەتتى. نەگىزگى تارتىس ەڭبەك جولىن كاسىپكەرلىكتەن باستاپ, بىرنەشە اۋداندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان وردا بۇزار جاستاعى ازامات پەن  زەينەتكەرلىككە شىعۋدى انە-مىنە كۇتىپ وتىرعان شەنەۋنىك اراسىندا ءوتتى. بىرىنە «نۇر وتان» حدپ-نىڭ جەرگىلىكتى فيليالى سەنىم كورسەتسە, ەكىنشىسى ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ جو­لىمەن باعىن سىناپ كورۋدى ۇيعارىپتى. تاڭداۋشىلاردىڭ پارلامەنت سە­نا­تى­نا قىزىلجار وڭىرىنەن دەپۋتات سايلاۋ جونىندەگى بىرلەسكەن وتىرىسى  ن.پوگودين اتىنداعى وبلىستىق دراما تەا­ترىندا بەلگىلەنگەن مەرزىمدە باس­تالدى.  ءارتۇرلى دەيگەيدەگى حالىق قا­لاۋ­لىلارىنىڭ ءماجىلىسىن وبلىستىق ءماس­ليحاتتىڭ حاتشىسى قايىرلى ەدىرەسوۆ اشىپ, 212 دەپۋتاتتىڭ 208-ءى جي­نال­عانىن مالىمدەدى.  وبلىستىق سايلاۋ كو­ميسسياسىنىڭ توراعاسى اسقار ساقىپ­كەرەەۆ سەنات دەپۋتاتتارى جاناما سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە  جاسىرىن داۋىس بەرۋ جولىمەن سايلاناتىنىن ەسكە سالا كەلىپ, سايلاۋ تارتىپتەرىن ءتۇسىندىردى.  ىلە سايلاۋ دا باستالىپ كەتتى. ونىڭ شىمىلدىعىن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى سۆەتلانا كاششەنتسەۆا اشتى. مىنە, تاڭداۋشىلاردىڭ داۋىس بەرۋ  ۇدەرىسى دە اياقتالدى. بيۋللەتەندەر  حا­لىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ, سەنىم ءبىل­دىرىلگەن ادامداردىڭ كوزىنشە ۋرنادان توگىلىپ, اشىق, جاريالى تۇردە  سانالدى. اقتىق قورىتىندى جاريا ەتىل­دى. 2 بيۋللەتەن جارامسىز دەپ تانىلدى.  س.ەسكەندىروۆتى جاقتاپ – 170,  س. تاشەنوۆ ءۇشىن – 36 تاڭداۋشى داۋىس بەردى. ءسويتىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ۇلكەن سەنىمىنە يە بولعان سامات ساپاربەك ۇلى  پارلامەنت سەناتى­نىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. ءبىز سايلاۋ اياقتالعاننان كەيىن تاڭ­داۋ­شىنىڭ وي-پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ەكپىن ابيەۆ, جامبىل اۋداندىق ءماسليحاتى­نىڭ دەپۋتاتى: – مەن س.ەسكەندىروۆ ءۇشىن داۋىس بەردىم. ويتكەنى, ونىڭ سايلاۋالدى باع­دار­لاماسى ناقتىلىعىمەن ۇنادى. ەكو­نوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا, اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا, يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­­لىق ماسەلەلەرىنە جەتە كوڭىل اۋدا­رۋى  ونىڭ ءىستىڭ ادامى ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر. وسكەمەن كەندى التايعا باۋىر باسىپ كەتكەن, ۇزاق جىلدار وبلىس اكىمىنىڭ ورىن­­­با­سا­رى, سوسىن ءبىرىنشى ورىن­باسا­رى, ءبىر جا­رىم جىلداي وڭىرگە باس­شى­لىق جاساعان تالعاتبەك ءجامشىت ۇلى ءابايدىلدين كا­راپايىم, قۇربى-دوس­تارى اراسىندا بەدەلدى ازامات. سون­دىقتان بولار, وسىدان بەس جىل بۇرىن سەنات سايلاۋى كەزىندە باسىمدىقپەن جەڭىسكە جەتكەن ەدى. «ءتا­كەڭ بيىلعى قىركۇيەكتە 63 جاسقا تو­لا­دى, ەندى سەناتقا قانديدات رەتىندە تىركەلمەيتىن شىعار» دەگەن كوپشىلىك جورامال جاساپ. الايدا, ت.ءابايدىلديندى شەمونايحا, ءۇرجار, اياگوز, بىرقاتار قا­لا­لىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى پارلامەنت سەناتىنا ءوز قالاۋلىلارى رەتىندە ۇسىندى. ت.ابايدىلديننەن باسقا تاعى ءتورت كانديدات سەنات سايلاۋىنا تۇسۋگە تىلەك ءبىلدىردى: ولار 63 جاستاعى ت.ءامىر­جانوۆ, ۆ.لوپاتكين, ب.ەسداۋلەتوۆا جانە وب­لىس­تىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ما­سى­نىڭ باستىعى د.سەليحانوۆ. ۆ.لوپات­كيننىڭ دەر كەزىندە قۇجات تاپسىر­ما­عانى وزىنە بوگەت بولىپ, تىزىمنەن سى­زىلىپ تاستالدى. ال د.سەليحانوۆ پەن ب.ەسداۋلەتوۆا سايلاۋ كوميسسياسىنا ارىز جازىپ وزدەرىن كانديداتتار تىزىمىنەن الىپ تاستاۋدى ءوتىندى. سونىمەن, اق­تىق سايىسقا ت.اباي­دىلدين مەن ت.ءامىر­جانوۆ شىقتى. سايلاۋ باستالاردىڭ الدىندا رەسەيدەن كەلگەن ءبىر توپ حالىقارالىق باي­قاۋ­­شىلار اقپارات قۇرالدارى وكىلدە­رى­نە سۇحبات بەردى. تاۋلى التاي رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ ازاماتى د.چەركاسوۆ پەن التاي ولكەسىنەن كەلگەن ر.سۋببوتين داۋىس بەرۋ ءراسىمىنىڭ ايقىندىعىنا, ادالدىعى مەن اشىقتىعىنا باسا نازار اۋداردى. وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى ۆ.احاەۆ بۇگىنگى سەنات سايلاۋىنا بار­لىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتات­تا­رى­نىڭ قاتىسىپ وتىرعانىن, بۇل تاڭ­داۋشىلاردىڭ 95,3 پايىزى ەكەنىن ايتا كەلىپ, سايلاۋدى باستادى. وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ەركىنبەك ايازباەۆ داۋىس بەرۋدىڭ ءتارتىبى جاي­لى ءتۇسىندىردى. جابىق سايلاۋ ناتيجە­سىن­دە تالعاتبەك ءابايدىلدين دەپۋتات­تار­دىڭ – 270, ال تولەۋبەك ءامىرجانوۆ 31 داۋىسىن جينادى. ءبىر داۋىس جارام­سىز دەپ تانىلدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تىلشىلەرى جانە گۇلاي شىنتەمىرقىزى (اقتاۋ). -------------------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر و.بالمۇرات, ب.سارسەنوۆ, ت. قوسشىعۇلوۆ, ت.تىنىباەۆ.