جۇمىس جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە

باعدارلاما قالا بويىنشا قالاي جۇيەلەنىپ, قالاي ورىندالۋدا؟ – ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن ۇكىمەتتە قا­بىلدانعان باعدارلامالاردىڭ ءبارى دە ورىندالۋ ءۇشىن جاسالدى. ارينە, “جول كارتاسى” باع­دار­لا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ءبارىمىز دە بەلسەندى ۇلەس قوسۋدامىز, سوندىقتان تولىق سەنىمدىمىن. بۇگىنگى كۇنى وبلىس ورتالىعىندا وسى باعدار­لا­ماعا وراي 123 نىساندا قۇرىلىس جانە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋ قالانىڭ ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قور­عاۋ, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارىن, سونداي-اق, قالا كوشەلەرىن, اۋلاىشىلىك جولداردى جوندەۋدە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالا قۇرى­لىمدارىن ساقتاپ قالۋعا ۇلكەن كومەگىن تيگىزىپ وتىر. مىسالى, قالانىڭ سۋ-جىلۋ, ەلەكترمەن جاب­دىقتاۋ جانە كارىز جۇيەلەرىن قايتا جاراق­تاندىرۋ جانە لەرمونتوۆ, ديميتروۆ كوشەلە­رىن­دەگى كارىز كوللەكتورى, سونىمەن قاتار, 61 اۋلانى كورىكتەندىرۋ بويىنشا, اۆتوبەكەت اۋماعىن, كونستيتۋتسيا الاڭىن جانە قالانىڭ 4 سكۆەرىن كورىكتەندىرۋ بويىنشا جۇمىستار قازىر اياقتالىپ تا قالدى. جاز بويى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە وبلىس ورتالىعىنداعى 78 مەكتەپ پەن بالاباقشا, كىتاپحانالار, “كو­لوس” بالالار مادەني ورتالىعى, “كوسموس” جاس­تار ءۇيى, “شىمىر”, “تولقىن” باسسەيندەرى, “زە­لەنايا روششا” شاڭعى روللەرلى بازاسى, “جۇلدىز” ستاديونى تولىق جوندەۋدەن وتەدى. بۇل نىسان­دار­داعى جۇمىس مەرزىمى مەن قۇرىلىس ساپاسى قاتاڭ باقىلانۋدا. وسى ماقساتتا قا­لا­لىق اكىمدىكتە قۇرامىندا قالا اكىمىنىڭ ورىن­باسارلارى, قالالىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتتارى جانە “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ وكىلدەرى بار ار­نايى توپتار قۇرىلدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى ارقا­سىندا قالانىڭ تۇرعىندارى ەڭبەككە ارالاسىپ, 6685 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. – وبلىس ورتالىعىنا قاراستى قالا اينا­لا­سىندا تۇرسا دا پروبلەمالارى قوردالانىپ قالعان مويىلدى, جەتىنشى اۋىل, شاۋكەن, كەنجەكول سياقتى اۋىلدار بار. مىسالى, مويىلدى اۋىلىندا 100 ءبۇلدىرشىن بار, ولارعا بالاباقشا كەرەك دەگەندەي... – ارينە, بۇل اۋىلدارعا بىرنەشە رەت بار­دىم. مويىلدىداعى سۋدى تازارتۋ كەشەندى بلوك-ءمودۋلىن ىسكە قوستىق. قازىر اۋىل تۇر­عىن­دارىن تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ەندىگى ماسەلە وسى اۋىلداعى كوپ قا­باتتى ۇيلەردى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تۇر. قالعان اۋىلدارعا دا, مىسالى, جەرگىلىكتى جۇرت جەتىنشى اۋىل اتاپ كەتكەن قازانعاپ بي بابامىز ءومىر سۇرگەن پاۆلودار-استانا جولى باعىتى بويىنداعى اۋىلعا “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا قاراجات ءبولىنىپ, ونىڭ ىشىندە كۇردەلى جوندەۋگە, كورىكتەندىرۋگە جانە بالاباقشانىڭ اۋماعىن كوگالداندىرۋعا 10,4 ملن. تەڭگە, مەكتەپتەردى جوندەۋگە 10,9 ملن. تەڭ­گە, سىرتقى جارىقتاندىرۋ ەلەكتر جەلىلەرىن جون­دەۋگە 21,9 ملن. تەڭگە ءبولىندى. بۇل اۋىلعا قازىر جاڭادان اكىم تاعايىندالدى. وبلىس ورتا­لىعىنىڭ اتاۋىمەن اتتاس پاۆلودار دەگەن دە اۋىلىمىز بار. وسى جەردە قاسىم قاجىنىڭ اتىنداعى مەشىت بار, ءارى قاراي جەرگىلىكتى اقسا­قالدار جىر ەتىپ ايتىپ بەرگەن وتكەن تاريحتىڭ شەجىرەسىندەي بولىپ شاۋكەن باي ءومىر سۇرگەن شاۋكەن قۇمى, شاۋكەن اۋىلى جاتىر. ءبىر جاقسى جاڭالىق — وسى اۋىلدا وتكەن قىركۇيەك ايىندا 420 وقۋشىعا ارنالعان جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. بالاباقشا ۇيىنە كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اۋىل جولدارى دا رەتكە كەلىپ قالدى, جاڭادان بوي كوتەرگەن تۇرعىن ۇيلەرگە جارىق وتكىزىلۋدە. الداعى ۋاقىتتا جوسپارعا ساي اۋىل تۇرعىن­دارى­نىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ ءۇشىن دارىگەرلىك امبۋ­لا­توريانىڭ جاڭا عيماراتىن, بالاباقشا سالۋ, اۋىل كلۋبىن جوندەۋ قاجەت ەكەنىن بىلەمىز. ال, بۇعان دەيىن كەنجەكول اۋىلىندا ەلەكتر جارىعىمەن جابدىقتاۋ جانە اۋىز سۋ بويىنشا ماسەلەلەر بار بولاتىن. اۋىلدىق وكرۋگتە جاڭادان سالىنعان تۇرعىن ۇيلەردى ەلەكترمەن جابدىقتاۋدى كەڭەيتۋ بويىنشا ارنايى جوبا ازىرلەپ, اۋىلدى قالانىڭ ورتالىق سۋ جۇيەسىمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارىن اياقتاۋعا تاپسىرما بەرىلدى. – قالانىڭ وسى اۋىلدىق اۋماعىنىڭ ءوزى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋعا سۇرانىپ-اق تۇر­عانداي... – بۇل جەردە نەگىزىنەن وبلىس ورتالىعىنا جاقىن ورنالاسقان پاۆلودار اۋدانى جانە اقسۋ قالالىق اۋىلدىق اۋماعى كوكونىس وسىرۋمەن شۇعىلدانادى. جىل سايىن كارتوپ, قىرىققابات, قىزىلشا, ءسابىز, باسقا دا كوكونىستەرمەن قالا تۇرعىندارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرادى. ال, ءبىزدىڭ قالاعا قاراستى اۋىلدارىمىزدا مال جە­تە­دى, قازىر ءىرى قارا مال باسىنىڭ سانى 9,5 مىڭ­عا جەتتى, قوي مەن ەشكى 11,2 مىڭ باستى, جىلقى 1,5 مىڭ باستى قۇراپ وتىر. قۇس سانى 35,4 مىڭعا جەتتى. اۋىلدارىمىز جىل سايىن جۇمىرتقا, ءسۇت پەن ەت وندىرۋدە. – بيىل وبلىس ورتالىعى, اكىمدىكتەردىڭ ماڭايى تۇگەلدەي گۇلگە تولدى دەسە دە بولادى. ءتىپتى, قالا تۇرعىندارى “جول كارتاسى” دەگەن گۇل ەگۋ دەپ ۇعىپ قالىپ ءجۇر. – جازدىكۇنى وبلىس ورتالىعىن كوگال­دان­دى­رۋ تاجىريبەسىن الماسۋ ماقساتىمەن ءبىزدىڭ قالامىزعا استانادان دەلەگاتسيا كەلىپ كەتتى. ولار جاڭا تەحنولوگيالاردى, قازىرگى زامانعا ساي تەحنيكانى قولدانۋ بويىنشا ءسوز قوزعادى. بۇگىندە “استانازەلەنستروي” اكتسيونەرلىك قوعامى, جەرگىلىكتى ينەۋ جوعارى وقۋ ورنى وقى­تۋشىلارىنىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا ءبىزدىڭ قالامىزدى كوگالداندىرۋ ماسەلەسىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى مەن جوباسى ازىرلەنۋدە. جىل سايىن ستۋدەنتتىك ەڭبەك وتريادتارىمەن جانە مەردىگەرلىك ۇيىمدارمەن كوگال الاڭدارىن جاڭارتۋ مەن جوندەۋ ورىندالدى دەپ ەسەپ بەرەدى. ششەدرين, قامزين, كاتاەۆ, شوكين, مارعۇلان, پاحوموۆ, لەنين كوشەلەرى بويىنشا كوگال الاڭدارىن جاڭارتۋ جونىندە جۇمىستار بيىلعى جىلى ورىندالادى. قانىش ساتباەۆ, كۋتۋزوۆ, لەنين, جەڭىس سكۆەرى, تورايعىروۆ كوشەلەرى بويىنشا كوگال الاڭدارى جوندەلىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, قالادا قىلقان جاپى­راق­تى جانە جاپىراق تۇقىمدى اعاشتار, جاڭا تەحنولوگيا بويىنشا ءىرى تالدار جەر توپىرا­عى­مەن وتىرعىزىلادى. وتكەن جىلى 900-گە جۋىق جەر توپىراعىمەن اعاش وتىرعىزىلدى, ۋسولكا شاعىن اۋدانىندا قورشاۋ رەتىندە بەس مىڭعا جۋىق قاراعاش وتىرعىزىلدى. مەكتەپ, پيك, بالالار جانە ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءوتىنىمى بوي­ىن­شا مەكەمە اۋماقتارىنا وتىرعىزۋ ءۇشىن 4677 دانا اعاش­تار مەن بۇتالار اكەلىندى. وتكەن جىلى قالا كوشەلەرى مەن سكۆەرلەرىندە 12 700 شارشى مەتر جەرگە اشىق ءتۇستى بىرجىل­دىق ويۋلى كومپوزيتسيا تۇرىندەگى گۇلزارلار وتىرعىزىلدى. قالانى كوگالداندىرۋ ءۇشىن بىرجىلدىق گۇلدەر وتىرعىزىلادى. سەبەبى, ولار­دىڭ گۇلدەنۋ مەرزىمى ۇزاق. كوپجىلدىق گۇل­دەر­دىڭ كوپشىلىگىندە گۇلدەنۋ مەرزىمى از ۋاقىت, سونداي-اق گۇلزارلار جىلدىڭ سۋىق ۋاقىتىندا تاپتالىپ قالاتىن قوعامدىق جەرلەردە ورنا­لاسقان, سوندىقتان ولاردى كوپ قولدانا قوي­مايمىز. – قاپتاعان ءوندىرىس ورىندارى شوعىرلانعان وبلىس ورتالىعىندا داعدارىستى ەڭسەرۋگە وراي قانداي شارالار جاسالۋدا؟ – ەلباسى داعدارىس سالدارىن جەڭۋگە باعىت­تالعان جانە ەلىمىزدىڭ وسى سىناقتان امان-ەسەن شىعىپ كەتۋى ءۇشىن, ودان كەيىنگى ەكونوميكالىق ورلەۋ, ءوسۋ بويىنشا بىرنەشە مىندەتتەر جۇكتەگەنى بەلگىلى. ونەركاسىپ ورىندارى 2009 جىلدىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىندا 143,4 ملرد.تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. بۇل كۇندەرى وسىعان وراي وبلىس ورتالىعىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعىتىنداعى 17 يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما ىسكە اسى­رىلۋدا. نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ تارتىلۋى 28,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل – 2008 جىلدىڭ دەڭگەيىنەن 1,2 % ارتىق. بۇل كۇندەرى وبلىس ورتالىعىندا 9 يندۋستريالىق جوبا جۇزەگە استى. “قازاقستاننىڭ 30 كورپوراتيۆتى كوش­باس­شىسى” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەلەكتروليز زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىسى جال­عا­سۋ­دا. ەكىنشى سەرپىندى جوبا – پاۆلودار حيميا زاۋىتى بازاسىنداعى “كاۋستيك” اكتسيونەرلىك قوعامىندا شىعارىلاتىن حلور-ءسىلتى ءوندىرىسى بولىپ تابىلادى. ءىرى جوبالاردان باسقا شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە دە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. قالانىڭ شاعىن كاسىپكەرلىك سالاسىندا 18,4 مىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەر بار بولسا, مۇندا 35 مىڭ ادام جۇمىس جاسايدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى جالعاسۋدا, وتكەن جىلى جالپى اۋدانى 37,3 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى, پاۆلودار اۋىلىنداعى جانە قالاداعى 420 ورىن­عا ارنالعان مەكتەپ, كەنجەكول اۋى­لىن­دا­عى بالالار اۋىلى قۇرىلىسى اياقتالدى. مەك­تەپكە دەيىنگى بالالار ۇيىمدارىنداعى بالا ورنىنىڭ تاپشىلىعىن تومەندەتۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى قالادا 6 بالاباقشا قايتا جون­دەلىپ, قولدانىسقا بەرىلدى. بۇگىندە جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ مەن ساقتاۋ, تۇرعىنداردىڭ ناقتى كىرى­ستەرىن ساقتاۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باستى نازاردا. “جول كارتاسى” بويىنشا 6685 جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى, ينۆەستيتسيالىق جوبا بويىنشا ونەركاسىپتە 5072 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى بويىنشا قالادا 2048 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, 5 مىڭ ازاماتتى جۇمىس­قا ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگى تۋدى. قالا تۇر­عىن­دارىن ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرى وتكىزىلەدى. 2009 جىلى وسىنداي 29 جارمەڭكە وتكىزىلىپ, شامامەن 200 ملن. تەڭگە سوماسىنا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ساتىلدى. – باقىتجان تولەجان ۇلى, كوشە بويىنا قويىلعان قازاقتىڭ ىرىمىندا جوق ساپ-سارى سيىردىڭ, الا-قۇلا جىلقىنىڭ, قۇمىرا, اربا­نىڭ, قۇدىقتىڭ قازاقى قاۋىمنىڭ قانشالىقتى رەنىشىن تۋدىرعانىن جاقسى بىلەسىز. كوشەلەردە قازاق تىلىندە جارناما, حابارلاندىرۋلار دەگەن مۇلدە كەزدەسپەيدى. الداعى ۋاقىتتا سولتۇستىك وڭىردەگى وبلىس ورتالىعىن قانشالىقتى قازاقى, ۇلت­تىق ناقىشتا ارلەندىرىپ, ءبىرتۋار اعالارى­مىزعا ەسكەرتكىشتەر تۇرعىزۋعا ۇلەس قوسا الاسىز؟ – وسى جۋىردا عۇلاما عالىم قانىش سات­باەۆقا ەسكەرتكىش ورناتامىز. الداعى ۋاقىتتا ساپ-سارى سيىردىڭ, الا-قۇلا جىلقى, قۇمىرا, اربالاردىڭ ورنىنا ۇلتتىق ناقىشتاعى اسىق, تۇيە, قوي, جىلقى سياقتى قازاق ۇعىمىندا ساق­تالعان ءتول دۇنيەلەرىمىزدى جاساپ ورنالاستىرۋ ءۇشىن قالالىق ساۋلەت بولىمىنە تاپسىرما بەرىلدى. بۇل كۇندەرى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىنىڭ اۋلاسى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا جوندەلدى. قا­زاق قاۋىمىنىڭ ەندى وسى جەردەن ايماۋى­توۆ­تىڭ ەسكەرتكىشى ورىن السا دەگەن تىلەگىن دە ەستىپ ءجۇرمىز. ارينە, وتكەنگە ەسكەرتكىش ورناتۋ ءبىزدىڭ پارىزىم سانالادى عوي. – قىس قاتتى بولىپ تۇر. پروبلەما تۋىنداپ جۇرمەي مە؟ – قالانىڭ تۇرعىن ءۇي قورىندا 1314 كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بار. قىسقى مەرزىمگە تۇرعىن ءۇي قورىن ۋاقىتىلى جانە ساپالى دايىنداۋ ماق­ساتىندا جاز ايلارىندا-اق قالالىق اكىم­دىكتە شتاب قۇرىلدى. اپتا سايىن قالانىڭ بار­لىق كوممۋنالدىق قىزمەت سالاسى باسشى­لارى­نىڭ قاتىسۋىمەن جوسپارلانعان جوندەۋ جۇ­مىستارى مەن ولاردى جۇرگىزۋگە كەتەتىن شى­عىن­دار, دايىندىق ماسەلەسى مەن پروبلەمالارىن قاراستىراتىن 24 رەت شتاب ماجىلىستەرى وتكىزىلدى. سوندىقتان, قالا قىستى قىسىلماي وتكىزىپ جاتىر دەپ ايتا الامىن. قالالىق جىلۋ جەلىلەرىنە, سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنە, كارىز جەلىلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جاسالىندى. جوندەۋ جۇمىستارىن كەستە بوي­ىنشا “پاۆلودار جىلۋ جەلىلەرى” اكتسيونەرلىك قوعامى, “پاۆلودار-ۆودوكانال” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرى جۇرگىزدى.

اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي.