دۇبىرگە تولى دۇنيە

ال يادرولىق قارۋ تەك سول ەكى ەل­دە عانا ەمەس, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, قىتاي دا يادرولىق دەر­جاۆالار. ولار­دىڭ قاتارىنا ءۇندى­ستان مەن پاك­­ستان دا قو­سىل­دى. ءيز­رايل­دىڭ دە يادرو­لىق وقتۇمسىقتارى جەتەرلىك دەگەن ءسوز ايتىلادى. كحدر-داعى يادرولىق باعدارلا­ما­عا قاتىستى اڭگىمەدەن جۇرت شار­­شاعان. ولاردىڭ وزدەرى قارۋى­مىز بار دەپ قورقىتادى. كوپ ادام ونى جاي قورقىتۋ دەپ كۇدىك بىلدىرسە دە, ەگەر ول شىن­دىق بول­سا, قايتەمىز دەگەن قاۋىپ تالاي­لار­دىڭ ۇيقىسىن قاشىرادى. ال بۇل قارۋعا ازىرگە يە بولا قوي­ماعان يراننىڭ يادرولىق داق­پىرتى بارىنەن دە قورقى­نىشتى. سويتسە دە وسىناۋ قارۋدى قىس­قارتۋ, وعان توسقاۋىل قويۋ, جالپى يادرولىق ۇرەيدىڭ قىسپا­عى­نان قۇتىلۋ شىن مانىندە جوعارى­داعى ەكى ەلدىڭ قولىندا دەگەن ءسوزدىڭ دە جانى بار. كەزىندە وسى ەكى ەل جاپپاي قارۋلانۋ جونىندە جارىسقا ءتۇسىپ, جەر شارىن توڭكەرىپ جىبەرەتىندەي قارۋ قورىن جاساعاندا, ولار ەشكىمگە سەندەر قويا تۇرىڭدار دەپ ايتا المادى. ءتىپتى وزدەرىنىڭ وداقتاستارىنىڭ دا سونداي قارۋعا يە بولعانىن ىشتەي قۇپتاعان دا بولار. ەندى سول قارۋدان قۇتىلۋدىڭ جولى دا وسى ەكى ەلگە بارىپ تىرە­لەدى. ەڭ الدىمەن ولار ءبىز وسىلاي قارۋلارىمىزدى قىسقارتىپ جا­تىرمىز, سەندەر دە سولاي ەتىڭدەر دەسە, ولاردىڭ سوزدەرى دە ءوتىمدى بولارى انىق. ءتىپتى قاجەت بولعان كەزدە وزدەرىنىڭ قارۋلى الەۋەتىن العا توسا وتىرىپ, باسقالارعا تالاپ تا قويۋعا مۇمكىندىكتەرى بار. كەزىندە يادرولىق قارۋدى شەك­تەۋگە ناقتى قادام دا جاسالعانى بەلگىلى. كسرو-نىڭ كۇيرەۋى قار­ساڭىندا سول ەلدىڭ سوڭعى باسشى­سى ميحايل گورباچەۆ پەن اقش-تىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ۇلكەن دجوردج بۋش “ستارت-1” كەلىسىمىنە قول قويعان بولاتىن. ولار ءوز قارۋلارىن قىسقارتا وتىرىپ, ءبىر-بىرىنە قارسى مۇنداي قارۋدى قول­دانباۋعا كەلىس­كەن. كەلىسىمگە قول قويعان ەكى قاي­راتكەر دە بي­لىك­تەن كەتتى. ونىڭ ۇستىنە كسرو-داي الپاۋىت دەرجاۆا دا كۇيرەدى. راس, ونىڭ مۇراگەرى رەتىندە رەسەي ۇلكەن قارۋ الەۋە­تىنە يە بولىپ قالدى. يادرولىق قارۋدى اۋىزدىق­تاۋعا بايلانىستى وسى ەكى يادرو­لىق سۋپەر دەرجاۆانىڭ باستاما­شى­لىق قادامدار جاساۋعا مۇمكىن­دىكتەرى مول. جاقسى ما, جامان با, سول “ستارت-1” كەلىسىمى بەلگىلى دارەجە­دە ەكى ەل اراسىنداعى يادرولىق قارۋدى شەكتەۋگە نەگىز قالادى. بىراق سول كەلىسىمنىڭ مەرزىمى وت­كەن جىلدىڭ اياعىندا ءبىتىپ وتىر. ەكى ەل باسشىلارى ونى ۇزارتۋعا ارەكەت جاساي قويمادى. راس, اقش پرەزيدەنتى باراك وباما دا, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ تە بۇل سالادا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءازىر ەكەندىكتەرىن مالىمدەدى. جۇرت نازارى قازىر بيىلعى مامىردا نيۋ-يوركتە وتەتىن ياد­رو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ پروبلە­ماسىنا ارنالعان NPT (Nuclear Non-ءProlىferatىon Treaty) كون­فەرەن­تسياسىنا اۋىپ وتىر. سوندا جان-جاقتى كەلىسىمگە دە جەتۋگە بولعانداي. بىراق 2005 جىلى وتكەن وسىنداي كونفەرەنتسيا تەك ايتىس-تارتىس, كىنالاسۋلارمەن عانا بىتكەن. ولاي بولماس ءۇشىن جەتەكشى يادرولىق دەرجاۆالار كۇنى بۇرىن ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەپ, سونىڭ توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاپ, ناقتى كەلىسىم جولىن ىزدەسە ەكەن دەيسىڭ. يادرولىق قارۋدى شەكتەۋ, ونىڭ تاراۋىنا جول بەرمەۋ ماسەلەسىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ۇستانعان باعىت-باعدارى ايقىن. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن كەزدە-اق وزىمىزدە بولعان يادرولىق قارۋدان باس تارتقانىمىز بەلگىلى. جانە ۇنەمى ونى شەكتەۋ, يادرولىق قارۋسىز ايماق قۇرۋ جونىن­دە باستامالار جاساپ كەلەمىز. اسىرە­سە, ءبىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەن جىلدا ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىز دە سال­ماق­تى بولماق. يادرولىق قارۋعا توس­قاۋىل قويۋ جولىنداعى كۇرەستە ءبىزدىڭ ۇلكەن ورنىمىز بار. جۇرت بىزدەن سول ورنىمىزعا لايىق ارەكەت كۇتەدى.

قايراتكەر ادامزاتتىڭ قامىن ويلايدى جىل ايرىعىندا الەمدىك ماسەلەلەر كوڭىلگە ورالادى. وعان قانداي قايراتكەر قانداي ىقپال جاسادى دەگەن وي دا كەس-كەستەيدى. ءبىر مەملەكەتتىڭ, ءبىر ۇلتتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن الەمدىك اۋقىمدا كورىنگەن تالاي تۇلعالار بار. سولاردىڭ ءبىرى – فرانتسيا پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزي. فرانتسيانىڭ ءوزى دە اركەز تا­ريح­تىڭ شيىرشىق ات­قان كەزەڭدەرىندە ايتۋلى وقيعا­لار­دىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. سويتسە دە ونى باسقارعان تۇل­­عالاردىڭ ىشىندە ەستە قالاتىندارى دا بار, كەيبىرەۋ­لەرىن بىردەن ەسكە ءتۇسىرۋ قيىن. بۇگىنگى بەتالىسىنا قاراعاندا, ساركوزي الداعى ۋاقىتتا بىردەن ەسكە تۇسەتىندەر قاتارىنان ورىن الاتىن شىعار. جاڭا جىلدىڭ الدىندا سار­كوزيدىڭ پرەزيدەنتتىك مەرزىمى­نىڭ جارتىسى ءوتتى. ارينە, بۇل – ءوز ىسىنە ەسەپ بەرەتىن دە, جۇرت پرەزي­دەنت­كە باعا بەرەتىن دە مەرزىم. سار­كوزيدىڭ ءوزى ۇستانعان باعىتى­نىڭ دۇرىس­تىعىنا سەنىمدى. ويىم­­دا­­عىنى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتىر­مىن, ءتىپتى بولماعاندا سول ءۇشىن كۇرەسىپ كەلە جاتىرمىن دەيدى. ءسىرا, جۇرتتىڭ دا باعاسى سوعان سايادى. ساركوزي قاشان دا ناقتى­لىق­تى قالايدى. ايتقان ءسوزىن ەش­قاشان دا جەلگە ۇشىرمايدى. ساي­لا­ناردا جۇرتقا 490 ءتۇرى ۋادە بەرگەن ەكەن. ورىندالعانى دا بار, ءبىرشاماسى جۇزەگە اسۋ ۇستىن­دە. ەڭ باستىسى, ۇمىتىل­عانى جوق. ساي­لانعاننان كەيىن دە 732 شارا­عا باستاماشىلىق كورسەتىپتى. جۇرت ولاردىڭ دا ورىندالاتى­نىنا سەنەدى. الەمدىك داعدارىس ساركوزيگە دە سىن بولدى. فرانتسيا ەكونو­مي­كالىق قىسپاققا تۇسسە دە, ەسەڭ­­­­گى­رە­گەن جوق. بانكتەر بانكروت­قا ۇشى­رامادى. باسقا ءبىراز ەلدە جەتەكشى كاسىپورىندار تۇرالاپ قالعاندا, جۇرت بىلەتىن فرانتسۋز­داردىڭ “رەنو”, “پەجو”, “سيت­روەن” اۆتو­كولىكتەرى ساتىلىپ جا­تىر, جۇمىس ورىندارى قىسقار­عان جوق. ولارعا مەملەكەت كومەك­كە كەلدى. جالپى, بۇل ەلدە ەكونو­مي­كا جەكە مەنشىكتىڭ عانا قو­لىن­دا ەمەس, جارتىسى مەملەكەت­تىك سەك­تور­دىڭ ۇلەسىندە. ساركوزيدى الەم جۇرتشىلىعى ەڭ الدىمەن حالىقارالىق ماسەلە­لەر­دەگى بەلسەندىلىگىمەن تانىپ وتىر. قانداي دا حالىقارالىق شيە­لەنىسكە ءالىپتىڭ اياعىن كۇتپەي بىردەن ارالاسىپ كەتەدى. سونىسى­مەن دە ەرەكشەلەنەدى. كاۆكازدا كە­نەتتەن بۇرق ەتە قالعان گرۋزيا مەن رەسەي ارا­سىن­داعى سوعىستىڭ شارپۋى باسىلماي جا­تىپ, سار­كوزي توق­تاۋ اي­تىپ, ارا­عا ءجۇردى. ەۋروپانىڭ بى­رىك­­كەنى كەرەك. ونىڭ وزىنە عانا ەمەس, بۇكىل الەمگە كە­رەك. قارت قۇر­لىق­­تا جە­تەكشى, الەۋەتتى ەل­دەر شو­عىرلانعان, ولار ىنتىماققا باستا­ما­شى بولسا, الەمدىك تى­نىش­تىققا نەگىز قالا­نادى. كەزىن­دە الدەبىر سۋبەك­تىلىك سەزىم اۋا­نى­مەن فران­تسيا ناتو-دان ءبولى­نىپ قالسا, سار­كوزيدىڭ بەل­سەندى باس­تاماشىلى­عى­مەن ەۋروپا قاۋىپسىز­دىگىنىڭ كەپىلى سانالاتىن اسكەري وداققا ول قايتا قوسىلدى. ەۋرو­پا­نىڭ ەكونوميكا­لىق كىرىگۋى ءۇشىن دە ساركوزي جانىن سالدى. ول ليسسابون شارتىنىڭ ماقۇل­دانۋى ءۇشىن ءبىراز تەر توكتى, ەۋرو­پالىق وداق جاڭا سيپاتقا كوشتى – ونىڭ پرەزيدەنتى ساي­لا­نىپ, ەكو­نو­ميكالىق كىرىگۋى بۇرىن­عى­دان دا ناقتىلانا ءتۇستى. سوڭعى كەزدە فرانتسيانىڭ جەكە ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى دا بۇرىنعىدان الدەقايدا ورىستەي تۇسكەنىنە جۇرت كۋا. پرەزيدەنت سار­كوزي الەمنىڭ ءار تۇسىنان ءجيى كورى­نەدى. افريكاعا بارسا, ول ءوز ەلىنىڭ بۇرىنعى وتارشىلدىق ساياساتىن كوكسەمەيتىنى دە انىق. قارا قۇر­لىقتاعى تاۋەلسىز ەلدەر­مەن جاڭا قارىم-قاتىناس جاسا­عىسى كەلەتىنىن دە ءار ساپارى­نان اڭعاراسىڭ. ازيادا دا شارۋاسى كوپ ەكەن. ساركوزيدىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ساپارى كەزىندە دە جۇرت ءبىراز جايدى ۇققانداي بولدى. ول ءوز ولشەمدەرىن تىقپالاي كەلگەن جوق, ەكى جاققا ءتيىمدى ۇسىنىس­تاردى العا توستى. فرانتسيا پرەزيدەنتى جايىندا بايىپتى دا پاراساتتى قايراتكەر رەتىندە اسەردە قالدىق. اسىرەسە, مىناۋ تەلەارنا دە­گەن­­دەر الەم قايراتكەرلەرىن حا­لىق­­قا جاقىنداتىپ جىبەردى عوي. ولاردىڭ كەزدەسۋلەرىن, باس­قوسۋ­لارىن كورسەتكەندە, كوپشى­لىگىن جۇرت جازباي تانيدى. سولار­دىڭ ءبىرى عانا ەمەس, بىرەگەيى – نيكوليا ساركوزي. ىرىلىگىنەن ەمەس-اۋ, شاپ-شاعىن دەنەسىمەن دە جۇرتتىڭ ورتاسىندا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنى ونىڭ الەمدىك اۋقىم­داعى سالما­عىنان دەپ قابىلداعان ءجون بولار.

ماماديار جاقىپ.