قازاق ءۇشىن جىلقىنىڭ ورنى بولەك. قازاق پەن جىلقى ەگىز ۇعىم دەسە دە بولعانداي. قانشاما عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن يگەردىك, وركەنيەتكە جەتتىك دەگەنمەن تورە ت ۇلىك ءبىزدىڭ ۇلتتىق برەندىمىز بولۋى كەرەك-اق. جىلقى ءوسىرۋ تەك قازاقتىعىمىزدى كورسەتۋ ءۇشىن ەمەس, نارىقتىق جاعدايدا پايدانىڭ دا كوزى بولعالى تۇرعانىن ەسكەرەتىن كەز كەلدى.
قازاق ءۇشىن جىلقىنىڭ ورنى بولەك. قازاق پەن جىلقى ەگىز ۇعىم دەسە دە بولعانداي. قانشاما عىلىم مەن تەحنيكا جەتىستىكتەرىن يگەردىك, وركەنيەتكە جەتتىك دەگەنمەن تورە ت ۇلىك ءبىزدىڭ ۇلتتىق برەندىمىز بولۋى كەرەك-اق. جىلقى ءوسىرۋ تەك قازاقتىعىمىزدى كورسەتۋ ءۇشىن ەمەس, نارىقتىق جاعدايدا پايدانىڭ دا كوزى بولعالى تۇرعانىن ەسكەرەتىن كەز كەلدى. ەلىمىز دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە, بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋگە تالپىنىپ جاتىر. بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرىپ, نارىقتىق تالاپتارعا ساي دامىتۋدى مىندەتتەيدى. ياعني, وزىمىزدە وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ ازۋى التى قارىس امەريكا مەن ەڭسەسى بيىك ەۋروپانى بىلاي قويعاندا, كوش ىلگەرى كەتكەن ازيانىڭ الپاۋىت ەلدەرىنىڭ وزىق تەحنولوگيامەن وندىرىلگەن ونىمدەرىنە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋىنا قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. مۇندايدا وتكىزۋ رىنوگىن تابا الماي وتىرعان شەتەل ونىمدەرىنىڭ باسا-كوكتەپ كىرىپ كەلۋ قاۋپى دە قاپەردە بولعانى ءجون. سوندىقتان قازاقستاننىڭ وزىنە ەجەلدەن ەتەنە تانىس, بۇرىننان قالىپتاسقان ءىزى بار شارۋانى ۇمىتپاعانىمىز ۇتىمدى بولار ەدى. سونىڭ ىشىندە, مىنسەڭ كولىك, قىمىزىن ىشسەڭ ەمدىك سۋسىن, ەتىن جەسەڭ دارۋمەن تاماق بولاتىن تورە ت ۇلىك – جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, ونىڭ ونىمدەرىن ءوزىمىز تۇتىنۋ, ارتىلعانىن شەتەلدەرگە شىعارۋدىڭ تيىمدىلىگىن عالىمدار مەن ەكونوميستەر الدەقاشان شوتقا قاعىپ قويعانى راس. الايدا, وسى تورە ت ۇلىكتىڭ بسۇ-عا كىرەردە قازاقتى تورگە وزدىرار مول مۇمكىندىكتەرىن كادەگە جاراتا الماي وتىرعانىمىز دا شىندىق. ويلاپ قاراڭىز, اتالارىمىزعا جاۋعا شاپسا سەرىك, تويعا بارسا كولىك بولعان جىلقى كەڭەستىك ۇجىمداستىرۋعا دەيىن 4 640 مىڭعا جەتكەن ەكەن. قازىر ەلىمىزدە ۇزىن سانى ءبىر ميلليوننان استام جىلقى بار دەپ ەسەپتەلەدى. دۇنيە جۇزىندە جىلقىنىڭ 300-دەن استام ءتۇرى بولسا, سونىڭ ون ءتورتى قازاقستاندا وسىرىلەدى ەكەن. نەگىزىنەن ازىق-ت ۇلىك, جۇمىس كولىگى, اسىل تۇقىمدى جانە سپورتتىق باعىتتاردا پايدالانىلاتىن جىلقىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە ءالى دە تولىق جەتە قويعان جوقپىز. تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ ومىرگە دەندەپ ەنۋى, كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەيبىر اپەرباقان باسشىلارىنىڭ تورە ت ۇلىكتى تۇرپىدەي كورگەن سولاقاي ساياساتى, ءوزىمىزدىڭ قىلقۇيرىقتىڭ قادىرىن كەتىرگەن ەنجارلىعىمىز سوڭعى جىلدارى جىلقى سانىنىڭ كەمۋىنە سوقتىردى. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى امانعوس دەربىساليننىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ باتىسىنداعى ءتورت وبلىستا باسقا ت ۇلىكتەرمەن بىرگە جىلقى سانىن بىرنەشە ەسە كوبەيتۋدىڭ مۇمكىندىگى بار كورىنەدى. عالىم قوستاناي, قاراعاندى, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا دا وسىنداي مۇمكىندىك بار ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىرمەيدى. ونىڭ دالەلدەۋىنشە, 2030 جىلعا دەيىن جىلقى سانىن عاسىر باسىنداعى دەڭگەيگە جەتكىزۋگە ابدەن بولادى. – جىلقى جۇتاڭ جايىلىمدارداعى وسىمدىكتەردىڭ قويۋلانۋىنا ىقپال ەتەدى. قىسى-جازى جايىلىمدا بولاتىن جىلقىنى وسىرۋگە شىعىن دە كەتىپ جارىمايدى. قىمىزىنىڭ, ەتىنىڭ قانشاما اۋرۋلارعا ەم ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, جىلقى ەتىنىڭ ادامنىڭ اعزاسىن جاسارتاتىن قاسيەتى بار, – دەيدى ول. – بۇل دەگەنىڭ بسۇ-عا كىرگەلى تۇرعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن مۇمكىندىك ەمەس پە؟ ات سپورتىن دامىتۋ, قىمىزىن, ەتىن, قازى-قارتاسىن كوپتەپ دايىنداۋ, شاعىن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردا كۇش كولىگى رەتىندە پايدالانۋ قانشاما پايدا اكەلەر ەدى. دەرەك كوزدەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە سوڭعى ەلۋ جىلدا جىلقىنىڭ قوستاناي, كوشىم جانە مۇعالجار تۇقىمى شىعارىلعان ەكەن. كوشىم مەن مۇعالجار تۇقىمدى جىلقىلار وسى ءبىزدىڭ وبلىستا شىعارىلعانىن ەسكەرسەك, وڭىردە جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ مول مۇمكىندىگى بار ەكەندىگى تاعى دا اڭعارىلادى. كەزىندە مۇعالجار جىلقى زاۋىتىنىڭ جىلقىلارىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردان كەلىپ قىمباتقا ساتىپ الىپ كەتەتىن. شىنى كەرەك, كەشەگى جەكەشەلەندىرۋدىڭ جەلەۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى تالان-تاراجعا تۇسكەندە بۇل زاۋىت تا قيىندىقتىڭ قامىتىن كيدى. قازىر ەلىمىزدە اسىل تۇقىمدى مۇعالجار جانە كوشىم جىلقىلارىنا سۇرانىس ارتىپ وتىرعاندا رەسپۋبليكا ونى نەبارى 5-7 پايىز عانا قاناعاتتاندىرىپ وتىرعانى سالانى سالاقسىتىپ جىبەرۋدىڭ زاردابى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, اسىل تۇقىمدى جىلقىنىڭ باعاسى 100 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن جەتكەن كورىنەدى. ال بىزدە قازىرگى تاڭدا ونداي مال جوققا ءتان. راس, سوڭعى جىلدارى مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ۇكىمەت قارجى ءبولىپ, بۇل ءىس قولعا الىنۋدا. قازىر وبلىستا 82100 شاماسىندا جىلقى بار. 2009 جىلى ءار ءجۇز بيەدەن 91 ق ۇلىن الىندى. سونىڭ وزىندە جىلقى سانى باياۋ ءوسىپ كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى, ۇيىردەگى بيەلەردىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ تىم ازايىپ كەتۋى. اۋىل شارۋاشىلىعىن جاپپاي جەكەشەلەندىرۋ باستالعان كەزدە قۋىپ ايداپ كەتۋگە ىڭعايلى جىلقىنى جەكەلەر بارىمتادان قورقىپ ءبىراز ازايتىپ الدى. ولاردى دا تۇسىنۋگە بولادى, سول جىلدارى اۋىل-اۋىلدان ۇيىرلەپ جوعالعان جىلقىلار بارىمتاشىلاردىڭ قولىندا كەتتى. جىلقى ءتيىمدى ت ۇلىك. وبلىستاعى جەتى شارۋاشىلىق اسىل تۇقىمدى جىلقى وسىرۋمەن اينالىسادى. الايدا, سول اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردى پۇلداپ وتكىزە الىپ ءجۇرمىز بە, گاپ سوندا. وتكەن جىلى ارقايسىسىن 133900 تەڭگەدەن 161 جىلقى وتكىزىلسە, بيىلعى وتكىزىلگەن جىلقىنىڭ ۇزىن سانى 176 باس قانا ەكەن. قازىر اسىل تۇقىمدى جىلقى وتكىزگەن شارۋاشىلىققا ەتىنىڭ ءبىر كيلوسىنا 100 تەڭگە سۋبسيديا تولەنەتىن بولىپتى. مۇنىڭ ءوزى دە اسىل تۇقىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىن از دا بولسا قولداۋ شىعار, بالكىم. الايدا, بۇل قاي جىرتىعىمىزعا جاماۋ بولعانداي. ءالى دە جىلقىنىڭ بارلىق قادىر-قاسيەتىنە تولىق جەتە الماي كەلەمىز. ساۋمال قىمىزى ءارى سۋسىن, ءارى ەمدىك قاسيەتى مول شيپالى ءدارى دەسە دە بولعانداي. اشىتىلۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي قىمىزدىڭ عانا توعىز ءتۇرى بار ەكەن. كەزىندە تەمىر كەڭشار تەحنيكۋمىندا بيەنى اپپاراتپەن ساۋ جولعا قويىلىپ ەدى. قازىر ءبارى ۇمىت بولدى. التى اراق زاۋىتى بار اقتوبەدەن التى اي جازدا بىردە-ءبىر قىمىزحانا كورمەيسىڭ. اقتوبەنى ايتاسىڭ, اۋىلدىق جەردە دە بيە بايلاپ, قىمىز دايىندايتىندار سيرەك. جىلقى ەتىندە 21,7 پايىز ءنارۋىز بار. جىلقى ەتىنىڭ مايى جەڭىل بالقيتىن بولعاندىقتان, ول اعزادا جاقسى قورىتىلادى. جىلقىنىڭ جالى, قازى, ءسۇر ەت, شۇجىق, قارتاسى ەرەكشە باعالانادى. قازىرگى تاڭدا وسى ۇلتتىق تاعامدارىمىزعا كوز تىگىپ وتىرعان ەلدەر دە جەتكىلىكتى. يزرايل, فرانتسيا, ەگيپەت, گەرمانيا, جاپونيا سياقتى ەلدەر قىمىزدىڭ دارۋمەندىك قاسيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان كورىنەدى. اقپارات كوزدەرىنەن بىلگەنىمىزدەي, قازاق جەرىنەن ءوز ەلدەرىنە كوشىپ بارعان نەمىستەر قىمىز ءوندىرۋدى مىقتاپ قولعا الىپ جاتسا, ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلىن تۇركيادا تۇراتىن قازاقتار مەن ماديارلار قىمىزبەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر ەكەن. جاپوندىقتاردىڭ موڭعوليادان قىمىزدى الدىرىپ ىشەتىنى دە جازىلىپ ءجۇر. سونداي-اق, فرانتسياداعى ءبىر قانداسىمىز قازى دايىنداپ, پاتەنت الىپتى. سوندا قولداعى التىننىڭ قادىرىن بىلمەي وتىرعان ءبىز عانا. مۇنداي ءوتىمدى ۇلتتىق تاعامىمىزدى شەتەلگە شىعارۋدى وسى باستان قولعا الماساق, كەيىن سان سوعىپ قالۋىمىز كادىك, ارينە. الەمنىڭ نازارىنا ءىلىنىپ وتىرعان بۇل سۋسىنداردى وزگە بىرەۋ ەنشىلەپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ بۇگىندە جاستارىمىز قۇرامىندا ادام اعزاسىنا زيانى تۇنىپ تۇرعان شەتەلدىڭ گازدى سۋسىندارىنا ۇيىرسەك. بۇل سول جاستارعا قىمىز بەن شۇباتتىڭ قاسيەتىن ۇقتىرا الماي وتىرعانىمىز دەمەسكە تاعى امال جوق. قىمىزدى ۇزاق ساقتاۋدىڭ تەحنولوگياسى الدەقاشان جاسالىپ, كەزىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءبىر اۋدانىندا شىنى ىدىسقا قۇيىپ شىعارعانىن دا ەستىگەنبىز. ال ءبىز بولساق ءوز قولىمىزداعى وسىنداي ءوتىمدى ۇلتتىق تاعامدارىمىزدى وزگەلەرگە ۇسىنا الماي ەسەمىز كەتۋدە. – قازىر ەت-ءسۇت باعىتىنداعى مۇعالجار جىلقىسىنىڭ ەمبىلىك, سارىارقالىق, قۇلاندىلىق دەگەن ءۇش ءتۇرى بار. بۇل جىلقىلار تەبىندىك جاعدايعا بەيىمدىلىگىمەن, سالماقتارىنىڭ وتە اۋىرلىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. مۇعالجار جىلقىلارىنىڭ ايعىرلارى 550-600 كيلو, بيەلەرى 500-550 كيلو تارتادى. ەتىنىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەدى, – دەيدى امانعوس دەربىسالين. – جىلقىنى ۇيىرلەپ ءوسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى مول. بىراق, سونى ءتيىمدى پايدالانا الماي وتىرعانىمىز شىندىق. مۇنى شارۋاعا قىرسىزدىق, ءالى دە ءىستىڭ ۇتىرىن بىلمەۋىمىز دەۋ كەرەك. قورا سالىپ, الا جازداي سابىلىپ پىشەن دايىنداپ جاتپاي-اق, جاز جايلاۋدا, قىس تەبىندە باعىلاتىن جىلقى مال وسىرەمىن دەگەن قازاققا ءتيىمدى ت ۇلىك. شالقار اۋدانىنداعى ءبىر شارۋا قوجالىعى ەكى مىڭعا جۋىق جىلقى ءوسىرىپ, يگىلىگىن كورىپ وتىر. باسقا جەرلەردە دە بىرەن-ساران ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى ءوسىرىپ وتىرعاندار شىعا باستادى. ولاردىڭ قاتارى كوبەيسە قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ال ونىڭ ءوز كەزەگىندە ارزان جىلقى ەتىن, قىمىزىن وندىرۋگە سەپتىگى تيەدى. وبلىستا سوڭعى جىلدارى ات سپورتى دا قولعا الىنۋدا. قالتالى جىگىتتەر تازا قاندى اعىلشىن جىلقىلارىن قىمباتقا ساتىپ اكەلىپ, بايگەگە قوسىپ تا ءجۇر. تابيعي جاعدايىمىزعا ءتوزىمدى ەتتى كوشىم, جابى, مۇعالجار جىلقىلارى داستارقان مولشىلىعىن عانا جاساپ قويمايدى, حالقىمىزدىڭ ساۋلىعىنا قىزمەت ەتەدى. ەكونوميكامىزدىڭ دامۋىنا دا سەرپىن بەرەدى, ارينە. ول ءۇشىن جىلقى ونىمدەرىن ناسياحاتتاۋىمىز, جارنامالاۋىمىز كەرەك, وزگەلەردىڭ وسى ۇلتتىق تاعامدارىمىزعا دەگەن سۇرانىسىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ياعني, قىمىز اشىتۋدى, قازى-قارتا دايىنداۋدى ۇلتتىق ۇردىستەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, وندىرىستىك نەگىزدە ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سالانى دامىتۋ بىرىڭعاي جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ دەڭگەيىنە عانا ەمەس, ءوندىرىستى ۇيىمداستىرۋ جانە جىلقى شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەرگىلىكتى جەردە وڭدەۋگە دە تاۋەلدى. سوندىقتان جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق ماسەلەلەرىمەن اينالىساتىن بەلگىلى ءبىر عىلىمي ورتالىق, ينستيتۋت كەرەك Reuters اگەنتتىگى حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەر توبىنىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, “قامبار اتا ۇرپاعىن تاريحتا تۇڭعىش رەت وسىدان 5500 جىلداي بۇرىن قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن ادامدار قولعا ۇيرەتكەن” دەگەن تۇجىرىمدى جاريالادى. ەۋروپاداعى تايپالار جىلقىنىڭ نە ەكەنىن بىلگەن ۋاقىتتان مىڭداعان جىلدار بۇرىن-اق قازاق دالاسىندا اتالمىش جانۋاردى كولىك قىپ مىنگەنىنە, ءسۇتىن ساۋىپ ىشكەنىنە, ءۇي شارۋاشىلىعىندا پايدالانعانىنا دالەلدەر جەتكىلىكتى. ولاي بولسا, جىلقىنىڭ قىمىزى, قازى-قارتاسى, جال-جاياسى سياقتى ونىمدەرىن ۇلتتىق ماقتانىشىمىزعا اينالدىرۋ دا ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا بولۋى ءتيىس.
ساتىبالدى ءساۋىرباي,
اقتوبە وبلىسى.