بيىل قۇرىلعانىنا 20 جىل تولىپ وتىرعان «رەسپۋبليكالىق ايەلدەر كەڭەسى» قوعامدىق ۇيىمى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ «بوتەن بالا بولمايدى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا «پرەزيدەنت جولداۋى – قازاقستاندىق قوعامداعى جاڭا الەۋمەتتىك مودەرنيزاتسيالاۋ كەزەڭى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. وندا جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ اياسىنداعى زاڭنامالاردىڭ ورىندالۋى, بالالار ومىرىندەگى اتا-انانىڭ الار ورنى, ت.ب. ماسەلەلەر تالقىعا ءتۇسىپ, كەڭەس مۇشەلەرى وسىعان قاتىستى وي-پىكىرلەرى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى.
ەلىمىزدە بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ مەملەكەتىمىز ۇستانعان ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, اتالمىش باسقوسۋدىڭ كوتەرىپ وتىرعان جۇگى بۇگىنگى ۋاقىت ۇدەسىنەن شىقسا كەرەك. «قازاقستاندىق وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك سەنىمدى كەپىلدىگى» بايانداماسىندا رەسپۋبليكالىق ايەلدەر كەڭەسىنىڭ جەتەكشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نينا كايۋپوۆا تاۋەلسىز قازاقستانداعى جەتىم بالالار ماسەلەسىمەن العاش «بوبەك» قورى اينالىسقانىن ايتا كەلە, 2002 جىلى بالالار قۇقىعى جونىندەگى, ودان كەيىن «وتباسىلىق ۇلگىسىندەگى بالالار اۋىلى مەن جاسوسپىرىمدەر ۇيلەرى تۋرالى» زاڭ قابىلدانعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
– الەۋمەتتىك مودەرنيزاتسيا جايلى ءسوز ەتكەندە, ءبىز ەڭ الدىمەن بالا مەن انا ماسەلەسىنە كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. ەلباسى جاريالاعان جولداۋلاردا دا انا مەن بالا, اسىرەسە, بالالاردى قورعاۋ باسا ايتىلادى. ويتكەنى, بۇگىندە جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ جاعدايى وزەكتىلىگىمەن كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. مەملەكەتىمىز سول الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جوباعا كوڭىل ءبولىپ, بالالارىمىز نەگە جەتىم قالادى, ونىڭ سەبەبىن تابۋعا دەن قويۋدا, – دەي كەلە نينا امىرقىزى مىناداي مالىمەتتەردى دە كەلتىرە كەتتى. ماسەلەن, قازاقستاندا 2010 جىلى جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعان بالالار سانى 38 مىڭ 386 بولسا, قازاقستاندىق ازاماتتار 3100, شەتەلدىكتەر 506 بالا اسىراپ العان. جىل سايىن الەۋمەتتىك تولەماقى ارتۋدا. 2003 جىلى ءبىرىنشى, ەكىنشى, ءۇشىنشى بالا تۋىلعاندا ءبىر رەتتىك 13 مىڭ تەڭگە بەرىلسە, بۇگىندە ول 45360, ال ءتورتىنشى, ودان كوپ بالاعا 75600 تەڭگەگە وسكەن. بالامەن ۇيدە وتىرعان انالار جىل بويىنا ءبىرىنشى بالاعا 8316, ال ءتورتىنشى جانە ودان كوپ بالاعا 13872 تەڭگە الادى. بۇل مەملەكەتتىڭ انالارعا كورسەتىپ وتىرعان قولداۋى. پرەزيدەنت 1994 جىلى بالالار قۇقىعى جونىندەگى ءبىرىنشى كونۆەنتسياعا قول قويسا, 2007 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانىنان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىن قۇردى. 2010 جىلى قازاقستان بالالاردى قورعاۋ جانە شەتەلدىك بالا اسىراپ الۋ قاتىناسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى گااگا كونۆەنتسياسىنا قول قويىپ, راتيفيكاتسيالاعان مەملەكەتتەر تىزىمىنە كىردى. ياعني, مەملەكەت اسىراپ الىنعان بالالاردىڭ جاعدايىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا تەكسەرىپ, كوڭىلدەن شىقپاسا (شەتەلدە بولسا دا) قايتارىپ الۋعا قۇقىلى.
سونداي-اق نينا امىرقىزى ەلىمىزدە 15 جاسقا دەيىنگى 56, 15-19 جاس ارالىعىندا 33256 قىز بالا تۇسىك جاساتىپ, بىلتىر كامەلەتكە جاسى تولماعان 4256 بويجەتكەن بوسانعان دەگەن دەرەكتى العا تارتتى. «سوندىقتان بىزدەر اتا-انانىڭ دەنى ساۋ بالا تۋىنا جا-ۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ءار ەرلى-زايىپتىنى بالا تاعدىرىنا, بولاشاعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىرىپ, مەملەكەتتىڭ وسى ءىستى ءجىتى قاداعالاۋىنا كوڭىل اۋدارتۋىمىز قاجەت», دەدى ول.
ستۋدەنت جاستاردىڭ وتباسىن قۇرۋ جايىن ءسوز ەتكەن قازۇاۋ پرورەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور دينا ءجۇسىپاليەۆا ۋنيۆەرسيتەت جاستارى اراسىندا وسى باعىتتا قانداي ناقتى جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن ورتاعا سالدى.
– وتباسىن قۇرايتىندار نەگىزىنەن 20-30 جاس اراسىنداعى جاستار. سوندىقتان دا ۋنيۆەرسيتەت رەكتوراتى ستۋدەنت جاستاردىڭ تاربيە جۇمىسىنا نازار اۋدارىپ, ولاردى ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرىمەن سۋسىنداتۋعا كوڭىل بولۋدە. وسى رەتتە وقۋ ورنىنداعى 7 فاكۋلتەتتىڭ ايەلدەر كەڭەسىنىڭ جەتەكشىلەرى گەندەرلىك تەڭدىكتى ساقتاپ, جاس وتباسىلارىنا كومەك كورسەتىپ, قىزدار اراسىندا ەتيكا, ەستەتيكا, گيگيەنا, دەنساۋلىق, حيدجاب كيۋ جونىندە تاربيەلىك جۇمىستارىن جۇرگىزىپ تۇرادى. ماسەلەن, ايەلدەر كەڭەسى جانىندا «ادەپ» كلۋبى, «جاس اسپازدار مەكتەبى», «ءپىشۋ مەن تىگۋ» ۇيىرمەلەرى جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن ۋنيۆەرسيتەت جاتاقحانالارىندا «اناعا قاراپ قىز وسەر», «اتا سالتىڭ – حالىقتىق قالپىڭ», ال فاكۋلتەت اراسىندا «قازۇاۋ ارۋى», «جىگىت سۇلتانى» بايقاۋلارى وتەدى. سونداي-اق زەينەتكەرلەر مەن سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ, مۇگەدەك ستۋدەنتتەردىڭ ۇيلەرىنە بارىپ, قولعابىس تيگىزىپ, الەۋمەتتىك كومەك كورسەتسەك, ءۇش جىلدان بەرى قاپشاعايداعى, الماتىداعى №1 بالالار ۇيىنە بارىپ, جەتكىنشەكتەرمەن كەزدەسىپ, سىيلىقتار سىيلاپ, كونتسەرت قويامىز. سونداي-اق ەلىمىزگە تانىمال ايەل-انالاردى شاقىرىپ, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ تۇرامىز.
بۇگىندە ەلىمىزدە 5 ملن.-عا جۋىق بالالار بار ەكەنىن تىلگە تيەك ەتكەن «جەتىمسىز الەم» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى سۆەتلانا سينيتسكايا وسى بالالاردىڭ مارتەبەسىنە, قۇقىقتارىن قورعاۋعا, ءومىرى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەڭىنەن توقتالدى.
– ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءوز-وزدەرىنە قول جۇمساۋ – سۋيتسيد ەتەك الىپ وتىر. ستاتيستيكا وتە جامان. جاقىندا عانا شىعىس قازاقستان وبلىسى سامار اۋىلىنداعى 16 جاستاعى بالانىڭ ءولىمى اتا-اناسى مەن ءبىزدىڭ بيۋروكراتتىق جۇيەنىڭ كەسىرىنەن بولدى. مەن بالالار اراسىندا وتكىزىلەتىن فەستيۆال, اكتسيا, فورۋمدارعا قارسى ەمەسپىن, ولار قاجەت, بىراق سولاردىڭ ارتىندا بالالاردىڭ ناعىز بەت-پەردەسى, تاعدىرى تۇر. سوندىقتان پارلامەنت ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ قىزمەتىن قاراپ, ەسەبىن تىڭداسا دەيمىن, – دەدى قور ديرەكتورى.
«ميراس» ۇلتتىق مادەني قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۋزەل تولەگەنوۆانىڭ ايتقان ءۋاجى دە كوڭىلگە قونادى. قوعامداعى جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەۋى, ءاسىرەسە اتا-انالارى بەدەلدى, ىقپالدى وتباسىنداعى بالالاردىڭ جازاسىز قالىپ, كەرىسىنشە, قورعاۋشىسى جوقتاردىڭ ار-نامىسى قورلانىپ جاتاتىنىن, جالپى مەكتەپتە, جوو-دا پارا الۋ ءالى كۇنگە توقتاماي وتىرعانىن, سوندىقتان وسى ماسەلەگە دەن قويۋ كەرەكتىگىن اشىنا جەتكىزدى.
– جاقىندا ۋنيۆەرسيتەتتەگى جەڭىس كۇنىنە ارنالعان كەشكە بارعانىمدا, ساباق ۇلگەرىمدەرى وتە جاقسى ەكى ستۋدەنت قىز كوز الدىمدا تالىپ ءتۇستى, – دەدى قازۇمۋ پروفەسسورى جانار مۇستافينا. – بۇل بۇگىنگى جاستار مەن اسكەرگە باراتىن ۇلداردىڭ دەنساۋلىعى الاڭداتارلىق جاعدايدا دەگەن ءسوز. جاستاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمەن ەشكىم اينالىسپايدى. ماسەلەن, وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر كوشەدەگى ساپاسىز تاعامدارمەن تاماقتانىپ, دەنساۋلىقتارىن قۇرتۋدا. نەگە بىزگە ءبىر كەسە ايران مەن ءبىر ءتىلىم ناندى وراپ ساتۋعا بولمايدى؟ اۆتوبۋستارداعى, دۇكەندەردەگى انتيسانيتارلىق جاعداي دا الاڭداتارلىق.
دەنساۋلىق ماسەلەسىن ودان ءارى جالعاعان الماتى قالاسىنىڭ باس اكۋشەر-گينەكولوگى نادەجدا كوبزار ەلىمىزدە ەكىقابات ايەلدەردىڭ گەنەتيكالىق تەكسەرىلۋدەن ءوتۋى ءۇشىن مەملەكەت اسا اۋقىمدى قارجى ءبولىپ وتىرعاندىعىن اڭگىمەلەي كەلە:
– ەلىمىزدە جۇكتى ايەلدە داۋنا اۋرۋىنا قاتىستى قاۋىپ انىقتالسا, مىندەتتى تۇردە بيوپسيا الۋ كەرەك. جىل سايىن وسى كەسەلمەن تۋىلاتىن 20 بالانىڭ ون بەسىنە وسى ءادىس قولدانىلسا, اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا بولادى. ەگەر جاسى 35-تەن اسقان, اياعى اۋىر ايەل وسى تەگىن جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋ ادىسىنەن باس تارتىپ, بالاسى داۋنا بولىپ تۋىلىپ, نارەستەنى قالدىرعان جاعدايدا, ءسابيدىڭ تاعدىرىنا جا-ۋاپ بەرىپ, وعان كەتەتىن قارجىنى ءوز موينىنا الۋ تۋرالى زاڭ شىعارۋ كەرەك. ويتكەنى, ءبىز مۇنداي تەكسەرۋدى ايەلدىڭ ەركىنەن تىس كۇشپەن جۇرگىزە المايمىز, – دەدى ول.
سونداي-اق, باس اكۋشەر-گينەكولوگ بار جاماناتتى مەكتەپكە جابۋعا بولمايتىنىن, بالا ومىرىندەگى وتباسى ءرولى وتە ماڭىزدى ەكەنىن ەكپىن تۇسىرە ايتتى. جاقىندا ون بەس جاستاعى قىز بالانى بوساندىرىپ الدىق. ءسويلەسە كەلە انا مەن قىزدىڭ اراسىندا ەشقانداي قارىم-قاتىناس بولماعان. تاعى ءبىر ماسەلە, بوبەكتەر ۇيىندە تاربيەلەنگەن سابيلەر ءۇش جاسقا تولعان سوڭ بالالار ۇيىنە اۋىستىرىلادى. سوندا ولار بۇرىنعى تاربيەشىلەرىنە «ءبىزدى ءوز ۇيىمىزگە الىپ كەتىڭىزدەرشى» دەپ جالىناتىن كورىنەدى. ويتكەنى, بالالار ۇيىندە ءۇش جاستان 18 جاسقا دەيىنگى تاربيەلەنۋشىلەر اراسى وتە الشاق. سوندىقتان ولاردى جاستارىنا قاراي ءبولۋ كەرەك دەگەن وي ايتتى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە جاستارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋدىڭ فورماسىن تابا الماي وتىرعانىمىزدى جەتكىزگەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ۆەرا سيدوروۆا «نۇر وتان» حدپ-نىڭ حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدى قولعا الۋى كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق ەر-ازاماتتارعا وتباسى تاربيەسىن قولعا الۋدى مىندەتتەۋ كەرەكتىگىن, ولاردان مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتى ەشكىم الىپ تاستاماعانىن, سوندىقتان «نۇر وتان» پارتياسى وسى ماسەلەگە دە كوڭىل ءبولۋى قاجەتتىگىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءيا, قازاق حالقى قاشاندا ۇلكەن وتباسى بولىپ, اتا-انالارىن قارتتار ۇيىنە, جەتىمدەرىن بالالار ۇيىنە وتكىزبەگەن. ويتكەنى, ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەمىز ونداي قاتىگەزدىككە جىبەرمەگەن. كەڭەس مۇشەسى, و.تاڭسىقباەۆ اتىنداعى الماتى ساندىك قولدانبالى ونەر كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى اليا مولداعاليەۆا بۇگىندە وزدەرى وتباسىندا دۇرىس تاربيە الماعان, وقۋ ورنىن زورعا بىتىرگەن ماماندار قانداي ۇرپاق ءتاربيەلەسىن دەگەن كەيىس ءبىلدىردى. «وسىدان 7 جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق ايەلدەر كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن ونەر كوللەدجى اقسايداعى بالالار اۋرۋحاناسىنا كومەك كورسەتۋدى باستاعان بولاتىن. مۇعالىمدەر مەن ستۋدەنتتەر وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىمگە دابىرا ەتپەي-اق قامقورلىقتارىن جالعاستىرۋدا. ايتارىم, اركىم قولىنان كەلەتىن شارۋاسىن جاساسا, قانداي عانيبەت. «بوگدە بالا بولمايدى, ۇرپاعىمىز قاتىگەز, سەزىمسىز بولماسا ەكەن» دەسە, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بيبىگۇل تولەگەنوۆا قازىر الەمدە مۋزىكا تەراپياسى كوتەرىلىپ جاتقانىن, پەرزەنتحانالار مەن سابيلەر ۇيىندە بالاقايلار جاتقان بولمەگە كلاسسيكالىق مۋزىكانى جايمەن, اقىرىنداتىپ قويسا, ول بالالاردىڭ دەمالۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيتىنىن, قايتا رۋحاني بايىتادى دەگەن ويىمەن ءبولىستى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى.