كونە مادەنيەت بەسىگىنىڭ ءبىرى ء–ۇندىستان تاريحىندا تۇركىلەر ءىزى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنەدى. ءتىپتى ۇندىستانداعى كورشىلەرى تانىپ, ولارمەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتقان العاشقى مەملەكەت – دەلي سۇلتاناتىن دا وسى عازناۋي تۇركىلەر قۇراپتى. ال اتاعى شارتاراپقا تەگىس تاراعان ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان 1483 جىلى اقساق تەمىردىڭ بالاسى ومار شايحىدان تۋعان بابىر بولسا, بابىردىڭ شەشەسى – قۇتلىق نيگار حانىمنىڭ ءوزى موعولستان حانى ءجۇنىستىڭ قىزى بولاتىن. بابىر جانە قازاق تاريحىنىڭ شامشىراعى مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ شەشەلەرى – بىرگە تۋعان, اپالى-ءسىڭلىلى ادامدار ەدى. دەمەك, بابىر مەن مۇحاممەد حايدار بولە بولىپ كەلەدى.
1494 جىلى ومار شايحى قايتىس بولعاندا, فەرعانا ءامىرىنىڭ بالاسى بابىر نەبارى 11 جاستا بولاتىن. وسىلايشا فەرعانا امىرلىگىنە ءجاسوسپىرىم كەزىنەن كىرىسكەن بابىرعا قارسىلاس-باقتالاس تا, تاقتالاس تا كوپ بولاتىن. الدىمەن اكەسىنىڭ ءىنىسى سامارقان ءامىرى احمەت مىرزا كوز الارتسا, ءبىر جاعىنان ەكىنشى ءبىر تۋىسى جيھانگەردىڭ دە فەرعانا ءامىرلىگىنە تالاسقىسى كەلەتىن. وسىنداي كەزەڭدە قاھارىمەن جاھاندى قايمىقتىرعان اقساق تەمىر قۇرعان الىپ يمپەريا السىرەگەن تۇستا تاريح ساحناسىنا تاعى ءبىر تۇلعا كەلگەن بولاتىن. ول – دەشتى قىپشاق حانى ءابىلحايىر تۇقىمى مۇحامەد شايباني ەدى. مىنە, وسى شايبانيدەن جەڭىلىپ, فەرعانادان ىعىسقان بابىر الدىمەن كابۋلدى الىپ, باداحشانعا قونىس تەبەدى. 11-12 جاسىنان ات ۇستىنەن تۇسپەگەن بابىر ءۇندىستانعا بيلىك جۇرگىزۋگە دايىندالادى. 14 جىل اسكەرىن قايتا قۇرىپ, زەڭبىرەكتەر جاساپ, سوعىس تاكتيكاسىن جەتىلدىرە بەرەدى. وسىلايشا, 1526 جىلدىڭ قاراشاسىندا 12 مىڭ كىسىلىك قولىمەن پەنجابقا, ودان دەليگە اتتانادى. 1526 جىلى ءساۋىر ايىندا تاعدىر شەشكەن ۇرىس بولىپ, دەلي سۇلتانى يبراگيم لوديدىڭ 40 مىڭ اسكەرىن جەڭەدى. تاريحتا ۇلى موعول يمپەرياسى اتانعان مەملەكەت باستاۋى وسى جىلداردان الىنادى.
ءۇش عاسىر بويى ءۇندى مادەنيەتىندە تۇركىلىك ورنەك سالعان بابىر ۇرپاقتارىنىڭ ءىزىن ءۇندىستان استاناسى دەلي شاھارىنان مولىنان تاباسىز. دەليگە كەلگەن ادام سوقپاي كەتپەيتىن قاسيەتتى ءبىر جەر بار. ول – بابىر بالاسى حۋمايۋن (عۇمايىن) جەرلەنگەن كەسەنە. حۋمايۋن تاعدىرى دا قايتالانباس تاعدىر. بابىر ولگەن سوڭ 9 جىلدان كەيىن اۋعان اسكەري باسشىسى شەرحان دەليدى باسىپ الىپ, حۋمايۋن 16 جىل بويىنا پاكستاندى كەزۋگە ءماجبۇر بولادى. سول جەردە 1542 جىلى ءۇندىستان تاريحىندا ۇلى اكبار اتانعان بالاسى دۇنيەگە كەلەدى. اراعا جىلدار سالىپ قىزىلباس شاحىنىڭ قولداۋىمەن 1555 جىلى دەلي مەن كابۋلدى قايتىپ الادى. ەرتەدەن جەتكەن ءافسانا بويىنشا, 1556 جىلى قولىندا ۇستاعان كىتاپتارى بار كىتاپحانا باسپالداعىمەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان پاتشا قۇلاعىنا ازان ءۇنى شالىنادى. نامازعا اسىعىپ, باسپالداقتان جەدەل تۇسەمىن دەگەن حۋمايۋننىڭ اياعى تايىپ كەتەدى. ءسويتىپ, باسى جارىلعان پاتشا بىرنەشە كۇننەن كەيىن قايتىس بولادى. تاعدىردىڭ بۇيرىعى دەگەن وسى شىعار, كوزى تىرىسىندە وسى جەرگە كەسەنە تۇرعىزامىن دەگەن ويىن ونىڭ جەسىرى حاميدا-بەگىم ىسكە اسىرادى. كەسەنەنىڭ 7 مەترلىك بيىك ىرگەتاسىنىڭ ءوزى تاستان قاشالعان ورنەك. 47 مەتر بيىكتىككە قۇلاش ۇرعان قىزعىلت تاستان تۇرعىزىلىپ, ءمارمار تاسپەن ءادىپتەلگەن حۋمايۋن كەسەنەسىنىڭ اينالاسىنداعى گۇلزارلار, حاۋىزدار مەن ساياباق ەرتەگىدەگى يرانباقتاي ەلەستەيدى. حۋمايۋن جەسىرى 8 جىل بويىنا تۇرعىزعان عيمارات بۇل كۇندەرى يۋنەسكو قورعاۋىنا الىنعان. ءۇندىستان كۇنى اۋە اينالعانداي كۇيىپ تۇر. ءبىز دەليگە تۇسكەن كۇننىڭ ەرتەسىنە ءتۇس مەزگىلىندە اۋا تەمپەراتۋراسى 52 گرادۋستى كورسەتكەن-ءدى. ال حۋمايۋن باعىنىڭ ءىشى ىستىقتان قاشقان ادامعا سايا بولاتىنداي. جالپى ۇندىلىكتەر ءۇشىن كوپشىلىك دەمالاتىن ورىندىقتار دەگەن وتە شارتتى ۇعىم. كەز كەلگەن اعاش كولەڭكەسى ولارعا دەمالاتىن ورىن, ءتىپتى جاتاتىن, ءومىر سۇرەتىن تۇراق بولا بەرەدى. حۋمايۋن كەسەنەسىنىڭ ماڭايى دا وسىنداي ادامدارعا تولى, تاماقتارىن جەپ, سۋسىندارىن ءىشىپ, بالالارىن ويناتىپ وتىرعان جۇرتشىلىق. ءۇندىستاندا تاعى ءبىر اڭعارعانىم, مۇنداعى كەز كەلگەن تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتى تاماشالاۋ قۇنى ءوز ازاماتتارىنا ارزان, ال شەتەلدىكتەرگە ودان 5 ەسەگە دەيىن قىمبات بولادى ەكەن. سودان دا بولار, كەدەيلەرى قاپتاعان ەلدىڭ وزىندە وسىنداي ورىندارعا كەلۋشىلەر قاراسى كوپ-اق. ارنايى ەكسكۋرسيالار جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرىلاتىن بولسا كەرەك, تاريحي ورىنعا توپ-توبىمەن كىرىپ جاتقان ۇندىلىكتەر. ەندى قىزىل تاستان كوتەرىلگەن كوزدىڭ جاۋىن الاتىن حۋمايۋن كەسەنەسىنە ورالايىق. ورتالىق زالدا مۇسىلمان ۇلگىسىندە حۋمايۋننىڭ ءماڭگىلىك تىنىستاعان زيراتى بار, جانىندا ەكى ايەلى مەن قىزى ال كەسەنە سىرتىندا شاح جاحاننىڭ بالالارى جاتىر. ءتاج ماھالداي ماحابباتتىڭ ولمەيتىن ساۋلەت داستانىن سالعان اكەسى جاحانشاحتىڭ ءوزىن دۇنيەدەن وزعانشا مىرزاقاماقتا ۇستاعان اۋرەنگزەب باۋىرلارى دارا, مۋراد, شۋدجانى تاققا تالاسادى دەپ ءولتىرىپ قانا قويماي, بابالارىنىڭ كەسەنەسىنىڭ ىشىنە كىرگىزبەي, جانىنا سىرتقا جەرلەپتى. حۋمايۋن سوڭىنا كەسەنەسىمەن قاتار ءۇندىستان تاريحىندا ۇلى اكبار اتانعان 13 جاسار ۇلىن قالدىردى. بالالىق شاعى اكەسىنىڭ تاقتان تايعان تۇسىنا, مەحنات شەگىپ, كەزىپ ءجۇرگەن كەزىنە سايكەس كەلگەن اكبار نە وقي, نە جازا بىلمەيتىن. بىراق تابيعاتىندا, تەگىندە بار تەكتىلىك ونى كورسوقىر ەتپەيدى. ادەبيەتتى تالعاي بىلەتىن, ساۋلەت ونەرىن كەۋدەسىنە ۇيالاتقان, مەتسەنات اكبار ەشبىر ءدىندى كەۋدەسىنەن يتەرمەيتىن. ول ءوزىنىڭ باي كىتاپحاناسىنداعى 24 مىڭنان استام مانۋسكريپتەردى داۋىستاپ وقىتاتىن بولعان. رۋحاني الەمى كەڭ ۇلى پاتشا قاراماعىنداعىلاردى مۇسىلمان, يندۋس دەپ بولمەي, تۇڭعىش رەت مۇسىلمان ەمەستەردەن باسقا ءدىن وكىلى بولعاندىقتان تولەيتىن قوسىمشا الىم– ءدجيزدى الدىرىپ تاستايدى جانە اسكەردە قىزمەت ەتۋ مەن مەملەكەتتىك بيلىككە مۇسىلمان ەمەستەردى تارتۋعا بولمايدى دەگەن تالاپتى دا جويادى. ونىڭ داڭقتى قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى – رادجا سينح يندۋس بولاتىن. وسىنداي كوپتەگەن يگى ىستەرىمەن حالىق جادىندا قالعان اكبار ەسىمىنە ۇلى دەگەن اتاۋ تىركەلىپ ايتىلادى. سوناۋ ىقىلىمنان كەلە جاتقان ءۇندىستان تاريحىندا ەكى پاديشاعا عانا ۇلى ەسىمى بەرىلگەن. ءبىرى – ۇلى اكبار جانە ۇلى اشوك. ال اكبارعا قاراما-قارسى تۇلعا, ول 50 جىلداي ەلدى دارا بيلەگەن اۋرانگزەب ەدى. اكبار نەمەرەسى, شاح جاحان بالاسى اۋرانگزەب ءۇندىستاندى مىقتى بيلەگەنىمەن وتە قاتال بولادى. مۇسىلمان ەمەستەرگە سالىق تولەتكەن ول سالىقتان قاشقان يندۋستار يسلام ءدىنىن قابىلدايدى دەپ ويلاسا كەرەك. اۋرانگزەب وتە قاراپايىم ءومىر كەشەدى. شاراپ ىشپەي, سيىر ەتىن جەمەي, ورازاسىن قالت جىبەرمەي, كەدەيلەر سىندى قارا سۋ مەن ناندى قاناعات تۇتقان پاتشا قايىر-ساداقانى مولىنان ۇلەستىرەتىن بولعان. اۋرەنگزەب ولگەننەن كەيىن ۇلى موعول يمپەرياسىنىڭ باسىنان باعى تايا باستايدى. انا جەردەن, مىنا جەردەن باس كوتەرگەن يندۋستار يمپەريادان ءبولىنىپ, ۇساق-ۇساق كىنازدىكتەر پايدا بولادى. دەليگە كەلگەن ادام مىندەتتى ءتۇردە قىزىقتايتىن تاعى ءبىر ساۋلەت ەسكەرتكىشى, ءارى تاريحي ورىن – «لال–كيلا» نەمەسە قىزىل قامال. ىرگەتاسى 1639 جىلدىڭ 16 ءساۋىرىندە قالانعان قىزىل قامال قۇرىلىسى 1648 جىلدىڭ ءدال 16 ساۋىرىندە اياقتالىپتى. ءتاج ماحالدى سالدىرعان شاح جاحان بۇيرىعىمەن قولعا الىنعان قامالدىڭ ۇزىندىعى 2,5 شاقىرىم بولسا, بيىكتىگى دجامنا وزەنى بەتكەيىندە 16 مەتر, ال قالا جاعىندا 33 مەترگە جەتەدى ەكەن. قامال ىشىندەگى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى اسەمدىگىمەن, ورنەكتەلگەن تاس كەستەسىمەن كوز تارتادى. اق ءتۇستى, قىزىل ءتۇستى ءمارمار تاستاردان قالانعان عيماراتتىڭ بىرنەشە زالى بار. ءبىرى – شاحتىڭ جەكە ادامداردى قابىلدايتىن ورنى بولسا, ەندى ءبىرى – ەلشىلەرمەن, ءۋازىرلەرىمەن كەڭەسەتىن زالى. بۇل زالدىڭ ەدەنى ءمارمار, ال توبەسى كۇمىسپەن كومكەرىلگەن. شاح جاحان بۇيرىعىمەن ءدال وسى زال ءۇشىن «تاۋىس تاعىن» جاساتادى, اسىل تاستارمەن بەزەندىرىلگەن بۇل تاققا شەبەرلەر 7 جىل ەڭبەكتەنەدى. ارقايسىسى ءجۇزدەن اساتىن لاعىل, زۇمىرەت, كوك لاعىل, مارجان سىندى اسىل تاستار جارق-جۇرق ەتىپ كورىك بەرگەن بۇل تاق كەزىندە تاعى ءبىر قوراساندىق ءتۇركى نادىرقۇل شاڭىراعىندا تۋىپ, يراندى بيلەگەن ءنادىر شاحتىڭ ولجاسى بولادى. «ەگەر جەر بەتىندە جۇماق بولسا, وندا ول ءدال وسى جەر» دەپ جازىلىپتى وسى زالعا وتەتىن كال-ا ءمۇباراك ءيىن قاقپاسىندا. قامال ىشىندەگى ساياباقتار مەن گۇلزارلار حۋمايۋن كەسەنەسىن كوزىڭىزدىڭ الدىنا كەلتىرەدى. ايىرماسى مۇندا پاديشا وتباسىنا ارنالعان حامام مونشاسى مەن اق ءمارماردان ورىلگەن, كۇمبەزدەرى قارا ءمارماردان جاسالعان «مارجان مەشىتى» سىندى وزگە دە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى بار. مەشىت پاديشانىڭ ءوز وتباسىنا, سارايدىڭ جوعارى دارەجەدەگى لاۋازىم يەلەرىنە ارنالىپ سالىنىپتى. ال قامال سىرتىندا «دجامما مەشىتى» تۇر. ول ۇندىلىكتەردى يسلام دىنىنە كوپتەپ تارتۋدى كوزدەگەندىكتەن, قالا تۇرعىندارىنا ارناپ سالىنىپتى. كىزىل قامالدان شىققان تۋريستەر ءبىر مەزگىلدە 2500 ادام نامازعا تۇراتىن وسى مەشىتتى بەتكە الادى ەكەن. ءۇندىستاندى اۋىزعا العاندا ءيسى قازاقتىڭ ەسىنە تۇسەر ءبىر ەرەكشە ەسىم بار. ول – مۇحامەد حايدار دۋلاتي. جەتىسۋداعى دۋلات ءامىرلەرىنىڭ ۇرپاعى, موعولستان بيلەۋشىسى ءجۇنىس حاننىڭ جيەنى, بابىردىڭ بولەسى, «تاريحي راشيدي», «جاحاننامە» داستانىنىڭ اۆتورى. عۇلاما عالىم اكەسى مۇحامەد قۇسايىن شايباني حاننىڭ قولىنان قازا بولعان سوڭ ناعاشىسى قاشقار حانى سۇلتان سايد حاننىڭ, ودان كەيىن بولەسى بابىردىڭ قاسىنا كەلەدى. ال بابىر ءوزىنىڭ اتاقتى «بابىرنامە» اتتى مەمۋارلىق كىتابىندا دۋلاتيدىڭ اقىندىق تالانتىنا, بىلىمدىلىگىنە, ساداق جەبەسىن جاساۋداعى شەبەرلىگىنە اسا جوعارى باعا بەرەدى. 1541 جىلى بابىر ۇرپاقتارىنىڭ كومەگىمەن كاشمير ەلىن جاۋلاپ الىپ, سوندا دەربەس مەملەكەتكە ءوزى جەكە- دارا بيلىك جۇرگىزگەن حالقىمىزدىڭ داڭقتى پەرزەنتى 1551 جىلى سونداعى تايپالاردىڭ بىرىمەن شايقاس كەزىندە مەرت بولادى. بىراق ونىڭ ارتىندا ماڭگىلىك ولمەيتىن مۇرا قالدى. ونىڭ ەڭبەگى تالاي تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ تۇنىق تا ءمولدىر باستاۋى بولىپ كەلەدى دەسەك, ءۇش عاسىر بويىنا ۇندىستانعا بيلىگىن جۇرگىزگەن تۇركى اۋلەتىنىڭ بيلىك قۇرۋ مەزگىلى ءباھادۇر شاحپەن ءتامامدالادى. وكىنىشكە وراي, ءامىر تەمىردى دە, بابىردى دا قازىر وزبەكتەر دارا يەلەنىپ ءجۇر. ال نەگىزىنەن العاندا بارلاس دەگەن رۋدىڭ ءوزى تۇركىلەنگەن موڭعولدىقتار ەدى. وزبەكتەردە بارلاس دەگەن رۋ بولماعان. بابىر بارلىق تۇركىلەرگە ورتاق تۇلعا. دەرەكتەرگە زەر سالساق, ونىڭ اسكەرىنىڭ قۇرامىندا بولعان تايپالار قازىرگى قازاق رۋلارى ەكەندىگى ايقىن. ءبىزدىڭ قاسىمىزدا ءتارجىماشى بوپ جۇرگەن گيدىمىزدان موعولداردان قالعاندار بار ما دەپ سۇراعانبىز. سوندا ول وزدەرىن نايماندارمىز دەيتىندەر بار, بىراق ولار قۋ تاقىر كەدەيلەر دەپ جاۋاپ بەردى. ال ۇندىستانداعى قۋ تاقىر كەدەيدىڭ ءومىرى ادام ايتسا نانعىسىز, مۇلدە بولەك الەم. ولار كوشەدە جاتىپ, كوشەدە تۋادى, سوندا وسەدى. بىردە كولىك ىشىندە وتىرىپ, سونداي وتباسىنىڭ تىرلىگىن باقىلاعانىم بار. سىرتتا 45 گرادۋس ىستىق. مىنە, اعاش كولەڭكەسىندە ءبىر ەر ادام ۇيىقتاپ جاتىر. قاسىندا 3-4 اي شاماسىنداعى بالاسىن ۇستاعان ايەل نارەستە دەنەسىنە الدەقانداي سۇيىقتىق جاعىپ وتىر. ولار وتىرعان ماڭايدا جاسى 4-5 جانە 2 جاس شاماسىنداعى جالاڭبۇت ۇل مەن قىز ءجۇر. ءبىر كەزدە ورنىنان تۇرعان ايەل كۇننىڭ كوزىندە تۇرعان لەگەندى قاسىنا الىپ كەلدى دە ءسابيىن جۋىندىرا باستادى. وسىلايشا شارۋاسىن ىڭعايلاپ العان سوڭ ول ەندى قايىر سۇراۋعا كىرىستى. نەگىزى ۇندىستاندىقتار ءۇشىن سىرتقى بەينەدەگى تازالىقتىڭ پالەندەي ءرولى جوق, باستىسى – ادامنىڭ ىشكى الەمىنىڭ تازالىعى كورىنەدى. ۇندىلىكتەردىڭ ىشكى جان سارايىنىڭ تازالىعىنا ءمان بەرۋىنىڭ سىرى ولاردىڭ ءدىني ۇعىمدارىندا جاتىر. ماسەلەن, ۇندىستانداعى دجاينيستەردىڭ «احيمسا» ۇستانىمى بويىنشا ءتىرى جاندىككە زالال كەلتىرۋگە بولمايدى. دجاينيستەر «شۆەتامبار» جانە «دياگامبار» دەپ ءبولىنسە, وسىنىڭ دياگامبار تارماعىنداعىلار اۋىزدارىنا داكە بايلاپ جۇرەدى. سەبەبى, اۋىزعا كوزگە ىلىنبەيتىن كىشكەنتاي دا شىركەي كىرمەسىن دەيدى. ءتىپتى وسى دياگامبارلار تابان جولدارىن سىپىرعىشپەن سىپىرىپ, اۋىزدارىن بايلاعانىمەن قويماي, ۇستەرىنە لىپا كيمەيدى ەكەن. جالپى ءۇندىلىكتەر ءۇشىن اجال ەش قورقىنىشتى ەمەس. ولگەن سوڭ قايتىپ ومىرگە كەلەتىندەرىنە ولار كامىل سەنەدى. سوندىقتان دا بولار, جول قوزعالىستارىندا ءالدەبىر اپاتقا ۇشىراپ قالامىن دەپ تە قورىقپايتىن سىڭايلى. ولاي دەيتىنىمىز, ەكى اياقتى شاعىن موپەدكە ايەلى مەن ەكى بالاسىن وتىرعىزىپ, بىرەسە ولاي, بىرەسە بىلاي زۋلاپ بارا جاتقان ءۇندىلىكتەردە ەسەپ جوق. كۇيەۋىنىڭ ارتىندا ەۋروپالىق ايەلدەردىڭ اتقا وتىرعان ءتارىزدى ءبىر قىرىن وتىرىپ-اق ەكى بالاسىن قۇشاقتاپ, زۋلاعان كولىكتە ۇشىپ بارا جاتقان ايەل دە ەش قاپەرسىز. وقتا-تەكتە كوزىڭىز ءتۇسىپ كەتسە, سىزگە قولىن بۇلعاپ, ك ۇلىپ تە قويادى. الەمدە حالقىنىڭ سانى جاعىنان قىتايدان كەيىنگى ەكىنشى ورىنداعى ءۇندىستان حالقىنىڭ باسىم بولىگى, ياعني 83 پايىزدايى يندۋيزمدى ۇستانادى. جالپى يندۋيزم تەرمينىنىڭ ءوزى سيندحۋ وزەنىنىڭ پارسى تىلىندەگى اتاۋى «حيندۋ» دەگەن ءسوزدەن نەگىز الىپ, كەيىن ول سول ەلدەگى حالىقتىڭ دا اتاۋىنا اينالىپ كەتكەن دەگەن پىكىر بار. ءيندۋيزمنىڭ ەرەكشەلىگى سول, وندا ورتاق قۇداي جوق, تىپتەن سىيىناتىن قۇدايلارىنىڭ سانى دا جەتكىلىكتى, ساناي بەرسەڭ 30-دىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتەدى ەكەن. براحمان – الەمدى جاراتۋشى, ال ۆيشنۋ جارالعان دۇنيەنى قورعاۋشى, الەمدەگى ەركەكتىك باستاۋشى بولسا, ونىڭ ايەلى لاكشمي قۇداي– نازىك ايەل ماحابباتىنىڭ بەينەسىن سيمۆولدايدى. شيۆا بولسا جويۋشى. دۇنەدەگى ءبىر زاتتىڭ جويىلىپ, وزگە تۇرگە اينالۋى, مىسالى جاپىراقتىڭ سارعايىپ ءتۇسىپ, توپىراققا اينالۋى وسى شيۆا قۇدايدىڭ ءپارمەنىمەن بولادى دەيتىن ۇندىلىكتەر دەليدىڭ ورتاسىندا شيۆا قۇدايعا ارناپ, الىپ ەسكەركىش ورناتىپتى. يندۋيستەر, اسىرەسە شيۆايتتەر شيۆانى تەك جويۋشىلىقتان باسقا دا وتە كوپ قۇدىرەتتى تاڭادى. سونىڭ ءبىرى شاكتي – شيۆانىڭ ءوزىنىڭ بولەك رۋحاني ەنەرگياسى. شاكتي تەك قاجەتتى جاعدايلاردا عانا كورىنەدى. يندۋيستەردىڭ تۇسىنىگى بويىنشا, شاكتيدىڭ كومەگىمەن ادام ءوزىنىڭ نەگىزگى ماقساتىنا, موكشاعا – جاننىڭ تۋ مەن ءولىم تىزبەگىنەن بوساتىلۋىنا قول جەتكىزەدى. شاكتيدى كيەلى ايەلدىك باستاما شيۆانىڭ زايىبى شاكتي قۇداي دەپ قابىلدايدى. مىنە, سوندىقتان قۇدىرەتتى شيۆانىڭ ورتالىقتاعى الىپ ەسكەرتكىشىنىڭ ەكى جاعىندا شيۆانىڭ شاكتيمەن تۇرعان قوس ەسكەرتكىشى دە سالتاناتتى كورىنەدى. بۇلاردىڭ قاي-قايسىنىڭ دا بويلارى 15 مەتردەن اسادى. دەلي ورتالىعىنان ورىن تەپكەن سيكح حرامىنا دا ادەيى ات باسىن بۇردىق. سيكحتار ءۇندىستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن جاۋىنگەرلەر, ولار وسى جولدا ۇلى موعولدارمەن دە كۇرەسكە تۇسكەن. سيحكيزمنىڭ نەگىزى پەنجابتا قالانعاندىقتان, كوپشىلىگىندە پەنجابتىقتار بولىپ كەلەتىن بۇل ءدىندى ۇستانۋشىلاردى دا كيىم كيىستەرىنەن اڭعارۋعا بولادى. ناعىز سيكحتا بەس نارسە بولۋى مىندەتتى. ولار – ەشقانداي ۇستارا تيمەگەن شاش, شاشتى ۇستاپ تۇراتىن تاراق, سالدە, بولات بىلەزىك, كيىم ءىشىندەگى كەزدىك, پىشاق تارىزدەس قارۋ. بىراق بۇل قارۋ بىرەۋگە كۇش كورسەتىپ, باسىمدىق تانىتۋعا قولدانىلماۋى ءتيىس. حرامعا كىرەردە اياق-قول جۋىلىپ, باستا جامىلعى بولۋى ءتيىس. سيكح حرامىنا جالاڭباس كىرۋگە تىيىم سالىنعان. ءبىر عاجابى, ونىڭ ىشىنە كىرگەن ادامدارعا تاماق بەرىلەدى. سوندىقتان حرام ىشىندە تاماق ءپىسىرۋ تولاستامايدى ەكەن. ءبىر عاجابى, ساۋساقتارىنا دامىل بەرمەي قيمىلداتىپ, باستارىن قوزعاپ, قاتتى داۋىسپەن سويلەيتىن ءۇندىلىكتەر وتە سامارقاۋ قيمىلدايدى ەكەن. ول كۇننىڭ ىستىقتىعىنان بولسا كەرەك. كولەڭكەسىنىڭ وزىندە كۇن 46-47 گرادۋس جەردە اسىعا باسساڭ نەڭ قالادى. بىراق, اسىقپاعان ۇندىلىكتەر كوشتەن قالىپ جاتقان جوق. حالقىنىڭ بارلىعى دەرلىك ەڭ بولماعاندا تۇرمىستىق دەڭگەيدە اعىلشىن تىلىندە سويلەيدى. سودان دا بولار, IT تەحنولوگيالار جونىندە ءۇندىستان قازىر الەمدەگى كوشباستاۋشىنىڭ بىرىنە اينالدى. ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى بويىنشا ءدۇنيەجۇزىندە بەسىنشى ورىنعا شىققان ءۇندىستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىنا تەرەڭ ۇڭىلەتىن, تاعىلىمىنا ءمان بەرە, تاني تۇسەتىن ەل. گرافيكالىق سۋرەتتەر سەرياسىن ساپالى ءۇندى قاعازىنا سالىپ, قازاق كوركەمسۋرەت مادەنيەتىن تانىتقان ءلايلا ماحات: «وسى كۇندەرى ءۇندىلىكتەردىڭ مۋزەيىنە بارىپ كوردىم. ماسەلەن, ۇندىلىكتەردىڭ 40-50 جىلدارداعى سۋرەت ونەرىندەگى جاڭاشىلدىقتارى ەۋروپادا تەك 60-70 جىلداردا عانا پايدا بولعان. ءبىزدىڭ مادەنيەتتەرىمىزدەگى ۇقساستىقتاردى دا كورىپ تاڭعالدىم», دەسە ءومىرىنىڭ ءمانىن ءۇندى ءداستۇرلى بيىمەن بايلانىستىرعان اقمارال قاينازاروۆا: «مەن قازىرگى كۇنى ءۇندىستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى چەنناي قالاسىنداعى مادراس ۋنيۆەرسيتەتىندە ءۇندى كلاسسيكالىق بيىنەن ماگيستراتۋرادا وقىپ ءجۇرمىن. اللا جازسا, بيىل بىتىرەمىن. ايتايىن دەگەنىم, بۇلارداعى وتباسىلىق ءمادەنيەتتە, رۋحاني ۇستانىمدار تۇسىندا ءبىزدىڭ دىلىمىزبەن ۇقساستىق وتە كوپ», دەيدى. قازاقستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى وتكەن ءبىر اپتا ىشىندە اڭعارعانىمىز, ۇندىلىكتەردىڭ دە قازاقستانعا دەگەن ىقىلاستارىنىڭ ەرەكشە ەكەندىگى بولدى. مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا دەلي ورتالىعىنداعى اباي كوشەسىمەن الماتىداعى ماحاتما گاندي اتىنداعى كوشەلەر اراسىندا تارتىلعان دوستىق كوپىرىندەگى قوزعالىس جاندانا تۇسكەندەي. جالپى قازىرگى ءۇندىستان تاريحىندا ەل تاۋەلسىزدىگى مەرەكەلەنەتىن تۇستا الەمدەگى وزدەرى قادىرلەيتىن, ارىپتەس تۇتاتىن بەدەلدى دەگەن ءبىر ەلدىڭ باسشىسىن قۇرمەتتەپ, وسى شارانىڭ قۇرمەتتى قوناعى ەتىپ شاقىرۋ ءداستۇرى بار ەكەن. ال وسى مەرەكەگە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرىلعانى, قۇرمەتتى مەيمان رەتىندە قىزىل قامال ۇستىندە تۇرعانى ءبىزدىڭ ەلگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەت دەپ بىلەمىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دە ءۇندىستانعا دەگەن ىقىلاسى وزگەشە. ءوتكەندەگى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەلباسى جەڭىسىنەن سوڭ, ۇلىقتاۋ ءراسىمىنەن كەيىن ىلە-شالا ءۇندىستان پرەمەر-مينيسترىنىڭ ەلىمىزگە كەلىپ قايتقانى ءوزىمىزگە بەلگىلى دەسەك, كۇننەن-كۇنگە دامىپ, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ وتانىنا اينالعان, حالقى قاراقۇرىم ەلدىڭ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ قازاقستانعا ءدال وسى كەزەڭدە كەلۋىن سوندا جاقسى ىرىمعا بالاعانبىز. ءبىز دە ۇندىلىكتەر ءتارىزدى كوپ بولايىق, كول بولايىق, سانىمىز ءوسىپ, ودان ساپاعا وتەيىك دەپ ارمانداعان ەدىك. انار تولەۋحانقىزى, استانا – الماتى – دەلي – الماتى – استانا.