قالا تىرشىلىگىنىڭ قان تامىرى

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاھاندىق برەندىنە اينالعان استانانىڭ ءسانى مەن سالتاناتى, كوركى مەن كەلبەتى ءتورت­كۇل ءدۇ­نيەنى تامساندىرۋدان جىل­دان-جىل­عا ءبىر تانباي كەلەدى. وسىدان ءبىراز بۇرىن گازەتىمىزدە جارىق كورگەن ءبىر تول­عانىسىمىزدا: «ەلوردا – ەلبا­سى­نىڭ ءتول پەرزەنتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭا استانانىڭ العاشقى قازىعى قا­عىلعان كۇننەن باستاپ, قالانىڭ ءاربىر عيماراتىن, ءاربىر قۇرىلىس الاڭىن جۇرەگىنىڭ جىلۋىمەن ايالاپ, باس جوسپارىنان باستاپ, ارحيتەكتۋرالىق دوكتريناسىنا دەيىن قالىپتاستىردى», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدىك. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز سول ۇستانىمىنان ءالى ءبىر تانعان جوق. وعان جاقىندا عانا ەلباسىنىڭ توراعىلىعىمەن وتكەن استانا قالاسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كەڭەيتىلگەن كەڭەس تولىق دالەل بولسا كەرەك. «ءبىز استانانى وزگە قالالارعا ۇلگى-ونەگە بولاتىنداي دارەجەگە جەتكىزۋىمىز كەرەك. سوندىقتان الدىمىزدا ءالى تالاي جۇمىستار تۇر», دەدى ەلباسى سول كەڭەستە. ءيا, ءححى عاسىر عاجايىبى اتانعان ۇلتتىق ماقتانىشىمىزدىڭ, قازاقتىڭ زاماناۋي مەگاپوليسىنىڭ الەمدىك الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق, ساياسي ىنتىماق­تاستىق, ادامزاتتىق ساۋلەت ونەرى سا­لا­لارىنداعى باعاسى ۋاقىت پەن تاريح ەنشىسىندە. ال بۇگىنگى بۋىن مىندەتى – ەل­باسى اتاپ كورسەتكەندەي, استانانى قا­زاق­ستاندىق مەم­لە­­كەتتىلىكتىڭ ەتالون قا­لا­سى رەتىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 30 قا­لانىڭ قاتارىنا قوسۋ جونىندەگى ءورشىل ماقساتتى ءىس جۇزىنە اسىرۋ. بۇل رەتتە الەمدىك دەڭگەيدەگى مەگاپوليستەردى ەرەك­شەلەندىرەتىن دە, ولاردىڭ دامۋى مەن وركەنيەت تالاپتارىنا سايكەس ءومىر سۇرۋىنە دە شەشۋشى ىقپال ەتەتىن وزىق تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمى ەكەندىگى داۋسىز. ەندەشە, باس قالامىزدىڭ زاماناۋي ينفراقۇرىلىمىن بارىنشا دامىتۋعا باعىتتالعان باسىم باعدار­لاماردى تىلگە تيەك ەتەيىك. ينفراقۇرىلىم – قالا تىرشىلىگىنىڭ قان تامىرى. كەز كەلگەن مەگاپوليستى ءبىر­تۇ­تاس الىپ ورگانيزم دەپ الساق, ينفرا­قۇرىلىم سول الىپ ورگانيزمنىڭ بويىنا تىرشىلىك ءنارىن بەرىپ تۇراتىن قان تامىرلارى سەكىلدى. ياعني, ول – جارىق, جىلۋ, سۋ, كارىز, جول, بايلانىس جانە باس­قا دا كوممۋنالدىق, الەۋمەت­تىك, مادەني نىساندار. وسى ايتىلعان سالالاردىڭ تەك بىرەۋى عانا نازاردان تىس قالسا, قالا قالىپتى ءومىر سۇرە المايدى. ال استانا سياقتى قارقىندى دامۋ باسپالداعىن­داعى جاس مەگاپوليس ءۇشىن وزىق تەحنو­لو­گيالارعا نەگىزدەلگەن جانە الداعى بو­لاشاققا باعىتتالعان ينفراقۇ­رىلىم­نىڭ ماڭىزى تىپتەن ءومىر­شەڭ. مىنە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلوردانىڭ بازا­لىق ينفراقۇرىلىمىن بارىنشا دامىتۋعا ۇدايى باسىمدىق بەرىپ كەلە جاتقاندىعى دا سوندىقتان. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قولعا الىن­عان بارلىق قۇرىلىس جۇمىستارى­نىڭ 40 پايىزدان استامى ەلوردانىڭ ۇلە­سىنە تيەدى ەكەن. تەك سوڭعى ءۇش جىل­دىڭ ىشىندە عانا باس قالامىزدا 4 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. ال اعىمداعى, 2011 جىلدىڭ وزىندە تاعى 1,4 ميلليون شار­شى مەتر تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالىن­باق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ما­سى­مەن ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ جاتقان «100 مەك­تەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە عا­نا قالامىزدا 7 مەكتەپ, 9 دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەسى بوي كوتەر­مەك. «بالاپان» باعدارلاماسى اياسىندا استانادا 2010 جىلى 50 بالاباقشا بوي كوتەرسە, 2011 جىلى تاعى 33 مەكتەپ جا­سىنا دەيىنگى بالالار مەكەمەسى سالى­نا­تىن بو­لادى. باسقاشا ايتساق, ەلوردا­نىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل ەكپىندى قۇرى­لىس الاڭى. ەندەشە, قالا ينفرا­قۇ­رىلىمىن ءتورت قۇبىلا بويىنشا تەڭ دامىتۋ قاجەت. وسى ومىرشەڭ ماقساتقا سايكەس وتكەن جىلى قالا اكىمدىگى ەلوردانىڭ شەت اي­ماقتارىن دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى باعدارلاما قابىلداعان بولاتىن. سوڭعى جىلدارى قالا قۇرامىنا بەرىلگەن شەت ايماقتارداعى كەنتتەردە بۇرىن زامان تالابىنا ساي ينفراقۇرىلىمنىڭ بول­ما­عاندىعى دا جاسىرىن ەمەس. قازىر استانا قالاسىنىڭ شەت ايماقتارىندا وسىنداي 20 تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى بار. بۇل شەت ايماقتارعا قاتىنايتىن جول دا جوق. وسىعان بايلانىستى باعدارلاما ايا­سىن­دا ال­داعى ءۇش جىل ىشىندە بۇل شەت ايماقتاردى قالانىڭ كۇرە جولدارىمەن بايلانىستىرۋ ءۇشىن 200 شاقىرىم جول سالۋ كوزدەلىنىپ وتىر. قالانىڭ شەت ايماقتارىنداعى تۇر­عىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قالاعا ءتان قا­لىپتى تۇرمىسى ءۇشىن قوسىم­شا 33 شا­قى­رىم سۋ قۇ­بىر­لارى جۇيەسىن, 24 شاقىرىم كارىز قۇبىرلارىن سالۋ كەرەك. 110 شاقىرىم قاشىقتىققا ءارتۇرلى قۋاتتاعى ەلەكتر جەلىلەرىن تارتۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە باعدارلاما بويىنشا شەت ايماقتاردى كوگالداندىرۋ جانە كورىك­تەن­دىرۋ شارالارى بويىنشا دا اۋقىم­دى جۇمىستار قولعا الىنا باستادى. جول-كولىك ينفراقۇرىلىمى قالا كوممۋنيكاتسياسىنا ءنار قۇياتىن كۇرە تامىر بولىپ تابىلادى. وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن كەپتەلىسكە تۇنشىققان استانا جولدارى قالا تۇرعىندارى ءۇشىن ايىقپاس ازاپ بولعاندىعى بەلگىلى. باس قالا اكىمدىگىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ باسقارا باستاعان سوڭعى جىلداردا بۇل ءتۇيىندى پروبلەمادا سەڭ قوزعالىپ, جاڭا جول توراپتارى مەن جول ايرىقتارى سا­لىنىپ, كەپتەلىستەر ازايىپ, قالا تى­نى­سى كەڭەيە باستادى. بىراق جىلدار بويى قوردالانىپ كەلگەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ بەتى ءالى دە تولىق قايتا قويعان جوق. ءوت­كەن جىلى عانا قالامىزدا 147 شاقى­رىم اۆتوكولىك جولدارى كۇردەلى ءجون­دەۋ­دەن وتكىزىلدى جانە جاڭا جولدار سا­لىندى. بيىل استانادا تاعى دا 110 شا­قى­رىم اۆتوكولىك جولدارى كۇردەلى ءجون­دەۋدەن وتكىزىلىپ, ۇزىندىعى 20 شاقى­رىم جاڭا جول سالىنادى. قالا كوشەلەرىندەگى كولىك كەپتەلىستەرىن جويىپ, جولاۋشىلار تاسىمالىن جاقسارتۋ ماقساتىندا استانادا جەڭىل رەلىستى ترامۆاي جولى جەلىسىن سالۋ جوسپارلانعان. بۇل ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى ارنايى قۇرىلعان «استانا LRT» جشس-نا تاپسىرىلعان. قازىر بۇل جوبانىڭ سمەتالىق-تەحنيكالىق قۇ­جات­تارى تولىق جاسالىپ, قۇرىلىس جۇ­مىس­تارى باستالماق. وسى ماقسات­تارعا بيۋدجەتتەن 5 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنگەن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە اۋقىمدى جۇمىستار باس­تالماق. جالپى, ۇزىندىعى 61,1 شا­قىرىمدى قۇرايتىن جەڭىل رەلىستى ترام­ۆاي جولى ءتورت كەزەڭ بويىنشا ءىس جۇزىنە اسىرى­لىپ, 9 ستانسادان تۇراتىن, قاشىقتىعى 16,4 شاقىرىمدى قۇرايتىن جولدىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى 2013 جىلدىڭ 1 جەلتو­ق­سا­نىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. قالا كوشەلەرىندەگى جولاۋشىلار تا­سىمالى ماسەلەسىنە قاتىستى ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە, سوڭعى جىلدارى قا­لامىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا قاتى­ناي­تىن قولايسىز شاعىن اۆتوبۋستار ءجۇ­رىسى توقتاتىلدى. ولار وسى زامانعى تا­لاپتارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن كەڭ دە قو­لايلى جاڭا اۆتوبۋستارمەن الماستى­رىل­دى. وتكەن جىلى قالا كوشە­لە­رىن­دەگى قوعامدىق كولىك قۇرامى 135 جاڭا ۇلكەن اۆتوبۋستارمەن تولىقسا, بيىل جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 115 جاڭا اۆتوبۋس ساتىپ الىنادى. استانا قالاسىنىڭ قۇرىلىسى قار­قىن العان سايىن ونىڭ ينجەنەرلىك ين­فرا­قۇرىلىمى مەن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­­­سىزدىك سالالارىنىڭ نىسان­دارى­نىڭ دا ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتىپ كەلەدى. بۇل رەتتە استانا قالاسىنداعى سوڭعى كەزدە ءىس جۇزىنە اسىرىلا باستاعان ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا – №3 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. №3 جەو استانا قالاسى ءۇشىن ستراتە­گيالىق ماڭىزى زور نىسانداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل ەنەرگەتيكالىق نىسان ەلوردانى ەنەرگە­تي­كالىق قۋات كوزدەرىنە دەگەن تاۋەل­دى­لىكتەن تولىق قۇتقارىپ, قالا ەنەر­گە­تي­كالىق قۋاتى جاعىنان ءوزىن-ءوزى تولىق قامتاماسىز ەتەتىن ورتالىققا اينالادى. جالپى, قۇنى 147,45 ميلليارد تەڭگە بولاتىن بۇل ماڭىزدى ينۆەستيتسيالىق جوبا ساعاتىنا 860 گكال جىلۋ جانە 240 مۆت ەلەكتر ەنەرگيا­سىن وندىرۋگە نەگىزدەلگەن. قازىرگى تاڭدا قالانىڭ بارلىق ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرى 1 340 گكال/ساع. جىلۋ, 340 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەدى. قالانىڭ قارقىندى ءوسۋ جاعدايىن ەسكەرە كەلگەندە 2010-2012 جىلدار ارالىعىن­دا جىلۋ ەنەر­گياسىنا دەگەن سۇرانىس 1 975 گكال/ساع., ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنا دەگەن سۇرانىس 543 مۆت-عا دەيىن وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. قازىر جىلۋ ەنەرگياسىنا دەگەن تاپشىلىق 103 گكال/ساع. بولىپ وتىر. سوندىقتان قازىر قالا­نىڭ ەنەرگەتيكالىق اكتيۆتەرىن ۇلعايتۋ ماسەلەسى كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەتكە اينال­دى. وتكەن جىلى №1 جەو قايتا جاراقتاندىرۋ جۇمىستارى قار­قىندى جۇرگىزىلدى. ونىڭ №3 بۋ قازان اگرەگاتى تولىق جاڭارتىلدى. №1 جەو-نى تولىق قايتا قۇرۋ جۇمىستارى 2013 جىلى تو­لىق ءىس جۇزىنە اسىرىلادى دەپ كۇتىلۋدە. سول جىلى №1 جەو-نىڭ قۋاتى 385 گكال/ساع.-تان 410 گكال/ساع.-قا دەيىن ار­تاتىن بولادى. قازىر №2 جەو-دا قۋاتى 420 گكال/ساع. بولاتىن قازاندىقتاردىڭ قۇرىلىسى سالىنۋدا. وتكەن جىلى قۋا­تى 220 گكال/ساع. بولاتىن ەكى قازاندىق ىسكە قوسىلدى. ءسويتىپ, №1 جەو جانە №2 جەو-نىڭ ەنەرگوبلوگتارى تولىق ىسكە قوسىلاتىن 2013 جىلعا تامان قالا­مىز­داعى جىلۋ بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ قۋاتى 2 015 گكال/ساع. بولىپ قازىرگى مەجەدەن 675 گكال/ساع. وسىمگە قول جەتكىزىلەدى. ال №3 جەو-نىڭ ءبىرىنشى كەزەگى ءىس قوسىلاتىن 2016 جىلدارى قالامىزداعى ەنەرگەتي­كالىق ورتالىقتاردىڭ قۋاتى 2 665 گكال/ساع. دەڭگەيىنە جەتەدى. ياعني, قالا­نىڭ ءوسۋ قارقىنىن ەسەپتەگەننىڭ وزىندە ەلوردا بولاشاقتا ءوزىن-ءوزى ەنەر­گەتيكالىق قۋات كوزدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتەتىن ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر ءىرى مەگاپوليس بولماق. «قازترانسگاز» اق-تىڭ كەشەندىك باعدارلاماسى بويىنشا 2013 جىلى استانا قالاسىنا تابيعي گاز قۇبىرى كەلمەك. قازىرگى كەزدە وسىعان بايلانىستى №1 جەو-نى تولىق تابيعي گازبەن جۇمىس ىستەۋگە, ال №2 جەو جانە №3 جەو-نى كومىر جانە گاز وتىنىمەن جۇمىس ىستەۋگە باعىتتاۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. قالاعا گاز كەلەتىن كەزەڭگە دەيىن №3 جەو-نىڭ ءبىرىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. وسىعان بايلانىستى № 3 جەو-نىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ تابيعي گازعا دەگەن سۇرانىسى 220 ميلليون تەكشە مەتر بولماق. وسى جوباعا سايكەس جىلىنا №2 جەو-نى جارتىلاي گازبەن جۇمىس ىستەۋگە كوشىرۋ, №1 جەو-نىڭ تولىق گازبەن جۇمىس ىستەۋگە كوشىرۋگە تيىسىنشە 200 ميلليون تەكشە مەتر جانە 180 تەكشە مەتر گاز قاجەت بولادى. سونىمەن بىرگە الداعى ۋاقىتتا قا­لا­مىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىن تاسىمالدايتىن جەلىلەردى دە زامان تا­لا­بىنا ساي جەتىلدىرۋ مىندەتى ەرەكشە نازارعا الىنىپ وتىر. قازىر قالا­مىز­دىڭ ەلەكتر تاسىمالداۋ جەلىلەرىن با­رىن­شا پايدالانعان جاعدايدا 460 مۆت-عا دەيىن عانا ەلەكتر قۋاتىن وتكىزە الا­دى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا وتكىزۋ قابىلەتى 1200 مۆت-عا تەڭ كەلەتىن جاڭا ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ جەلىلەرىن سالۋ كەرەك. قازىر جالپى ۇزىندىعى 170 شاقىرىم ورامدى قامتيتىن قۋاتى 220 كۆت ەلەكتر تاراتۋ جەلىلەرى شەڭبەرىنىڭ قۇرىلىسى سالىنۋدا. وسى ەلەكتر جەلىسىن تاراتۋ ايماعىندا قۋاتتارى 220/110/20 كۆت بولاتىن ءۇش تىرەك پود­ستان­ساسىن سالۋ مىندەتتەرى تۇر. سونداي-اق, بيىلعى جىلى قولدانىستاعى 6 پود­ستانسالاردا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تا­رى جۇرگىزىلەدى. ءتيىستى باعدارلاماعا ءساي­كەس قالامىزداعى جىلۋ جۇيەلەرىن قايتا قۇرۋ جانە جاڭارتۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. جوعارىدا ايتىلعان وسى ءىرى جوبالاردىڭ ءبارى قارجىلىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. قازىر بەلگىلەنگەن باعدارلاماعا سايكەس كەزەڭدى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. باس قالانى كوگالداندىرۋ جانە كو­رىك­تەندىرۋ جۇمىستارىنىڭ دا جۇيەلى ءارى كەشەندى جۇرگىزىلىپ كەلە جات­قان­دى­عىنا استانالىقتار مەن قالا قوناقتارى كۋا. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە عانا استانادا 20 مىڭ ءتۇپ اعاش جانە 15 مىڭ مەتر ۇزىنا بويى اۋماققا كوشەتتەر وتىر­عىزىلدى. 2011 جىلى ەلوردامىزدا 40 مىڭ ءتۇپ اعاش جانە 7 مىڭ مەتر ۇزى­نا بويى اۋماققا كوشەتتەر وتىرعى­زى­لا­دى. دەكوراتيۆتىك-گۇل كومكەرگەن گۇلزار­لار اۋماعىندا وتكەن جىلى 7,6 ميلليون گۇل وسىرىلسە, بيىلعى جىلى 8,6 ميلليون گۇل وسىرىلمەك. سونىمەن بىرگە ءۇستىمىز­دەگى جىلى قالا اۋماعىندا جاڭا دەمالىس باعىنىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. 2012 جىلى ەسىل وزەنىنىڭ جاعاسىندا اۋماعى 190 گەكتار بولاتىن دەمالىس باعى پايدالانۋعا بەرىلەدى. قازىر قالامىزداعى جەرۇيىق باعىنىڭ ءبىرىنشى كەزەگى جۇمىس ىستەي باستاسا, ەندى ونىڭ ەكىنشى كەزەگىن سالۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن وتكەن جىلى «استانا ارەنا» ستاديونىنىڭ اۋماعىندا كو­لە­مى 100 گەكتارعا سوزىلعان جاڭا دەم­الىس باعىن سالۋ جۇمىستارى قولعا الىن­دى. سوڭعى جىلداردان بەرى قالا­مىز­داعى ورتالىق دەمالىس پاركىن قايتا قۇرۋ جۇمىستارى كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر بۇل پاركتىڭ قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ كوڭىلدى دەمالىس ورتالىعىنا اينالعانى داۋسىز. سارىارقا كىندىگىندەگى اق سەلەۋلى كەڭ جازىقتا كوسىلە بوي كوتەرگەن قالامىز بۇگىندە جاسىل جەلەك جامىلىپ, جايقالعان قالاعا اينالىپ كەلەدى. بۇگىندە ەل اراسىندا «پرەزيدەنت ورمانى» اتالىپ كەتكەن قالانىڭ جاسىل بەلدەۋى قۇلاشىن كەڭگە سوزىپ, ساحارا توسىندە جايقالعان نۋ ورمانعا اينالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەلگىلەپ بەرگەن باعدارلاماسىنا سايكەس, بولاشاقتا استانا ورمانىنىڭ بۋراباي ورمانىمەن بىتە قايناسا ارالاسىپ كەتەتىن كۇنىن كورەتىنىمىزگە دە ەشبىر كۇمان جوق. بەتتى ازىرلەگەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.