پارلامەنت پەن ۇكىمەت اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق

كەشە پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعا­لى­عىمەن «زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ جونىندەگى پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ ءوز­ارا ىنتىماقتاستىعى جانە دەپۋتاتتار كوتەر­گەن ماسەلە­لەر­گە بايلانىستى مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قا­بىل­داناتىن ءىس-شارالار تۋ­را­لى» اتتى كۇن ءتارتىبى بوي­ىن­شا ۇكىمەتتىڭ سەلەكتورلىق ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. وعان پار­لامەنت سەناتى توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كوپەەۆ باستاعان سەنات دە­پۋتاتتارىنىڭ جانە ءماجىلىس سپيكەرىنىڭ ورىنباسارى ءجا­نى­بەك كارىبجانوۆ باستاعان ءما­جىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ وكىل­دە­رى, مينيسترلىكتەر مەن ۆە­دوم­ستۆولاردىڭ باسشىلارى, ءوڭىر اكىم­دەرى قاتىستى. – پارلامەنت جانە ۇكىمەت اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماق­تاس­تىق دارەجەسىندەگى ءىس-قيمىل شارالارىنىڭ ماڭىزى اسا زور. وسى سەسسيا بارىسىندا مەنىڭ اتىما 523 دەپۋتاتتىق ساۋال ءتۇستى. ونىڭ 450-ىنە تولىق دەڭگەيدە جاۋاپ بەرىلسە, 73 ساۋال مەنىڭ تۇراقتى باقىلاۋىمدا تۇر. بۇل ساۋالدار بويىنشا جان-جاقتى شارالار قابىل­دا­نى­لۋدا, – دەدى ۇكىمەت باسشىسى وتىرىستى اشار الدىنداعى كىرىسپە سوزىندە. وتىرىستا زاڭ شىعارۋشى­لىق قىزمەت بويىنشا پارلامەنت  پەن ۇكىمەت اراسىنداعى باي­لانىس حاقىندا جانە زاڭ جوبالارىنىڭ دايىندالۋ ۇدە­رى­سى تۋرالى ادىلەت ءمينيسترى راشيد تۇسىپبەكوۆ ەسەپ بەردى. ون­ىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلدان بەرى ادىلەت مينيستر­لىگىنىڭ ساي­تىندا ارنايى زاڭ بازاسى جۇ­مىس ىستەي باستاعان. قازىر بۇل بازادا 87 زاڭ جوباسى ساقتالعان. بۇل زاڭ جوبالارىمەن كەز كەلگەن ادامنىڭ تانىسۋىنا بو­لا­دى. سونداي-اق, بيىلعى جىلدىڭ سوڭىنا تامان ادىلەت مينيسترلىگى قابىلداناتىن بار­لىق زاڭ جوبالارىن ينتەرنەت جۇيەسىنە سالادى. ۇكىمەت باسشىسى مينيستر­لىك­تەردىڭ زاڭ جوبالارىن دايىن­داۋ بارىسىندا اۋدارما ماسە­لە­سىندە جىبەرەتىن كەلەڭسىز كەمشىلىكتەرىن سىن تەزىنە الدى. «پارلامەنتكە زاڭ جوبالارىن جول­دا­عان كەزىمىزدە ءبىز دەپۋتاتتار تا­راپىنان زاڭ جوباسى ءماتىنىنىڭ سا­پاسىزدىعى جانە اۋدارمادا جىبەرىلەتىن ورەسكەل قاتەلىكتەر تۋرا­لى ورىندى سىن-ەسكەرتپەلەر ەستيمىز. زاڭ جوبالارىنىڭ مەملەكەتتىك  تىلدەگى ماتىندەرىندە, ءتىپتى حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ اۋدارما ماتىندەرىندە جىبەرىلەتىن قاتەلەرگە بايلانىستى بۇل قۇ­جات­تاردى قايتا قاراپ, كوپ ۋاقىت شىعىندايتىن جاعدايلارىمىز از ەمەس», دەي كەلىپ,  كارىم ءماسىموۆ زاڭ جوبالارىنىڭ ماتىندەرىن اۋداراتىن ورتالىقتاردىڭ جۇمى­سىن قاناعاتتانعىسىز  دەپ با­عالادى. قازىر ەلىمىزدە قازاق ءتىلىنىڭ  تا­زالىعىن جانە قولدانىسىن جەتىك بىلەتىن بىرنەشە ورتالىق جۇ­مىس ىستەيدى. الايدا, زاڭ جوبا­لارى ماتىندەرىن اۋدارۋ كەزىندە بۇل ورتالىقتار ءبىرىنىڭ ءماتىنىن ءبىرى تۇزەتىپ, ورتاق كەلىسىمگە كەلە المايدى. وسىعان بايلانىستى    ادىلەت مينيسترلىگى الداعى ۋا­قىت­تا بارلىق زاڭ جوبالارىنىڭ ماتىندەرى عىلىمي-لينگۆيس­تي­كا­لىق سۇرىپتاۋدان وتكىزىلەتىندىگىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, قازىر وسىنداي سۇرىپتاۋ-لينگۆيستيكالىق ور­تا­لى­عىن قۇرۋ جونىندەگى ماسەلە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قارا­لىپ جاتقانىن ايتتى. وتىرىستا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆ ۇستىمىزدەگى جىلعى ۇلتتىق ءبىر­ىڭعاي تەستىلەۋدىڭ (ۇبت) ورتاشا باللى 86,6 پايىزدى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 1,5  بالل جوعارى بولعانىن جەتكىزدى. وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا 107 مىڭ وقۋشى ۇبت تاپسىرسا, بيىلعى جىلى 129 مىڭ وقۋشى ۇبت-عا قاتىستى. بيىلعى جىلى 5050 مەكتەپ ءبىتىرۋشى «التىن بەلگىگە» تالاپتانسا, ونىڭ ىشىندە 3222 وقۋشى وسى جوعارى بەلگىنى يەلەندى. سىنعا قاتىسقان مىڭ وقۋ­شىعا وسىنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن 1 بالل جەتپەي قالدى. با­قىت­جان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, وتكەن وقۋ جىلىنىڭ ىشىندە مينيسترلىككە دەپۋتاتتار تاراپى­نان 211 ساۋال جانە ۇسىنىستار تۇسكەن. ونىڭ بارلىعىنا دەرلىك دەر كەزىندە ءتيىستى جاۋاپ بەرىلىپ, شەشىم قابىلدانعان. پرەمەر-مينيستر باقىتجان جۇماعۇلوۆقا وقۋلىق كىتاپتار­دىڭ ساپاسىنا بايلانىستى بىرنەشە سۇراق قويدى. ءمينيستردىڭ اي­تۋى بويىنشا, بۇرىن ءبىزدىڭ ەلىمىز وقۋلىق كىتاپتارىن شىعارۋ ماسەلەسىندە كەنجەلەپ قالعان. ءتا­جىريبە از. سوڭعى جىلدارى وسى كەمشىلىكتىڭ الدىن الۋ ماق­سا­تىندا كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىر وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىمەن اي­نا­لىساتىن تۇراقتى تۇردەگى رەسپۋب­ليكالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى بەرىك كاماليەۆتىڭ ءمالىم­دەۋىنشە, وتكەن جىلى بۇل ۆەدوم­ستۆوعا دەپۋتاتتار تاراپىنان 138 ساۋال مەن ۇسىنىستار تۇسكەن. ۇستىمىزدەگى جىلعى سانى – 50. ولاردىڭ 60 پايىزعا جۋىعى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولداردى ءجون­دەۋ جانە كۇتۋ ماسەلەسىنە  ارنالسا, 22 پايىزى جولاۋشى پويىز­دارىنىڭ جۇمىسىن جانە تەمىر جول ۆوكزالدارىنىڭ جاعدايىن جاق­سارتۋ, 8 پايىزى ازاماتتىق اۋە جولدارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە ارنالعان. وسىعان بايلانىستى 2010 جىلى دەپۋتاتتاردىڭ ۇسىنىستارىنا باي­لانىستى جەرگىلىكتى اۆتوكولىك جولدارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە قوسىمشا 4,7 ميللارد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە 2,2 ميلليارد تەڭگە ماڭعىستاۋ, قوس­تا­ناي, اتىراۋ وبلىستارىنداعى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولداردى جوندەۋگە جۇمسالعان. جالپى ال­عاندا, 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ اۆتو­كولىك جولدارىن قايتا جاراق­تان­دىرۋعا 268 ميلليارد تەڭگە قار­جى بولىنگەن. دەپۋتاتتاردىڭ ۇسى­نىستارى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلى اۆتوكولىك جولدارىن جاق­سار­تۋعا قوسىمشا 10,3 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. تۇتاستاي العاندا, 2011 جىلى ەلى­مىزدەگى اۆتوكولىك جولدارىن سالۋ جانە كۇردەلى جوندەۋدەن ءوت­كىزۋ جۇمىستارىنا رەسپۋب­لي­كا­لىق بيۋد­جەتتەن 246 ميلليارد تەڭ­گە, ترانسفەرتتەر نەگىزىندە 94 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەت­تىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ت.دۇيسەنوۆانىڭ ايتۋ­ىن­شا, بۇل ۆەدومستۆوعا دا پارلامەنت دۋپۋتاتتارى تاراپىنان ءبىر­قاتار ساۋالدار مەن ۇسىنىستار تۇسكەن. جۇمىس ءوتىلى كوپ, الايدا, ەڭ تومەنگى زەينەتاقى الاتىن ادامداردىڭ زەينەتاقى مولشەرىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا بايلانىس­تى ول مينيسترلىكتىڭ 2011 – 2015 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق جوسپارىندا وسى ماسەلەلەرگە باي­لانىستى ءىس-شارالار كوزدەل­گە­نىن اتاپ كورسەتتى. وسىعان باي­لا­نىستى جۇمىس ءوتىلى كوپ, بىراق زەينەتكە شىعار الدىندا جۇمىس ىستەمەگەن نەمەسە تابىسى از بولعان ادامداردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى مەم­لە­كەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيە­سىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ شەڭ­بەرىندە شەشىلەتىن بولادى. سونداي-اق, ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن قايتا قاراۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجى­لان­دىرىلاتىن ۇيىمداردىڭ قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جالاقى مولشەرىن ايقىنداۋ جانە ەڭبەكاقى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزىنە ەڭ تومەنگى جالاقى ەمەس, بازالىق لاۋازىمدىق جالاقى الىنادى. ۇكىمەت باسشىسى وتىرىس با­رى­سىندا دەپۋتاتتىق ساۋال جانە ۇسىنىستارعا دەر كەزىندە جاۋاپ بەرۋ ماسەلەسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىل­جان مامىتبەكوۆتى سىنعا الدى. ءما­سەلەن, مينيسترلىككە جولدان­عان شارۋا جانە فەرمەرلىك شا­رۋا­شىلىقتار قىزمەتى جونىندەگى دەپۋتاتتىق ساۋالعا مەرزىمىنەن وتە كەشىكتىرىلىپ جاۋاپ بەرىلگەن. ال جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ ءما­سە­لەلەرى بويىنشا جولدانعان ساۋالدارعا بىرنەشە اي وتكەننەن كەيىن عانا نازار اۋدارىلعان. اسىل­جان مامىتبەكوۆ دەپۋتاتتار تاراپىنان جولداناتىن ساۋالدار مەن ۇسىنىستاردىڭ بىرتەكتى بولمايتىندىعىن  ايتا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەلەرگە دەر كەزىندە جاۋاپ قايتارىلا­تىندىعىنا سەندىردى. «وزدەرى جول­داعان ساۋالدارىنا دەر كەزىندە جاۋاپ الۋ – دەپۋ­تات­تاردىڭ زاڭدى قۇقى. سوندىقتان دەپۋتات­تىق ساۋالدارعا زاڭدا قاراس­تىرىلعان مەرزىم ىشىندە جاۋاپ بەرىلۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتتى كارىم ءماسىموۆ. بايلانىس جانە اقپارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ دەپۋتات­تاردىڭ ساۋالدارى مەن ۇسى­نىس­تارى ماسەلەسى تۋرالى ەسەپ بەرە كەلىپ,  الداعى ۋاقىتتا حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا ەڭ جوعارى سۇرانىمداعى 10 قىز­مەت ءتۇرى بويىنشا ەشقانداي كەزەك بولمايتىندىعىن اتاپ كور­سەت­تى. ءبىز تۇرعىنداردىڭ ەڭ كوپ سۇ­رانىسىنا يە بولىپ وتىرعان 10 قىزمەت تۇرىنە ساراپتاما ءجۇر­گىزدىك. وسى قىزمەت تۇرلەرى ءۇشىن تۇتىنۋشىلار ورتالىقتارعا 100 انىقتاما اكەلۋى ءتيىس ەكەن. ءبىز الداعى ۋاقىتتا 60 انىقتامانى قىسقارتۋ نەمەسە اۆتوماتتاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. بۇل ءوز كەزەگىندە  تۇتىنۋشىلارعا سا­پا­لى قىزمەت كورسەتۋگە ىقپال ەتپەك. ءمينيستردىڭ ايتۋى بويىنشا, ەلىمىزدە 2015 جىلعا دەيىن ۇيالى تەلەفوندار بايلانىسىنا تولە­نە­تىن اقى جىل سايىن  10 پايىزعا ارزانداتىلىپ وتىراتىن بولادى. پارلامەنت سەناتى توراعاسى­نىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت كو­پەەۆ بۇگىن ۇكىمەت وتىرىسىندا قا­رالىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ اي­رىقشا ماڭىزدىلىعىنا توقتالا كەلىپ, جالپى پارلامەنت پەن ۇكى­مەت اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماق­تاستىق دەڭگەيىندەگى جۇمىستىڭ ەل دامۋىنىڭ بولاشاعىنا زاڭدىق نەگىز بەرەتىن ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ودان ءارى مۇحامبەت كوپەەۆ مينيسترلىكتەر تاراپىنان زاڭ جوبالارىن ازىرلە­گەن كەزدە جىبەرىلەتىن كەمشىلىكتەردى تىلگە تيەك ەتتى. زاڭ جوبا­لارى پارلامەنتكە ۋاقىتىندا جىبەرىلمەيدى. جىل ىشىندە قابىل­دا­نۋعا ءتيىس بىرقاتار زاڭدار جىل­دىڭ اياعىندا توپتالىپ تۇسەدى. وسىعان بايلانىستى دەپۋتات­تار­دىڭ زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋعا بولىنگەن ۋاقىت مەرزىمى قىسقا­رىپ, ولاردىڭ ءتۇن قاتىپ جۇمىس ىستەۋىنە تۋرا كەلەدى. سەنات ءتور­اعاسى ورىنباسارىنىڭ ايتۋى بوي­ىنشا, زاڭ جوبالارىنىڭ قا­زاق ءتىلدى ماتىندەرى ەشقانداي سىن كوتەرمەيدى. ءار ۆەدومستۆو ءوزىن­شە اۋدارىپ, قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىق      شەڭ­بەردە قولدانىلۋ ءورىسىن تا­رىلتادى. ورەسكەل ساۋاتسىز­دىق­تارعا جول بەرەدى. الداعى ۋاقىت­تا بۇل ماسەلە بويىنشا ساۋاتتى ءبىر ورتالىق قۇرۋ قاجەت شىعار. پارلامەنت ءماجىلىسى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى جانىبەك كا­رىبجانوۆ پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنىلاتىن زاڭ جوبالارىنىڭ ساپاسىزدىعىن تىلگە تيەك ەتتى. ماسەلەن, ۇكىمەت تاراپىنان پارلامەنتكە جولدانعان 144 زاڭ جوباسىنىڭ 71-ءى تىركەلمەي كەرى قايتارىلعان. 29 زاڭ جوباسىنىڭ قازاق تىلىندەگى ءماتىنى ورىس تىلىندەگى ماتىنىمەن مۇلدە سايكەس كەلمەي, مازمۇنى بۇرمالانعان. ول ول ما, «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرا­لى» زاڭ جوباسىنىڭ ماتىنىنە 636 تۇزەتۋ كىرگىزۋگە ءماجبۇر بولعان. زاڭ جوباسىنىڭ ماتىنىنە مۇنشا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ونىڭ باستاپقى ءما­تىننەن مۇلدە وزگەرىپ شىعۋىنا اكەلەدى. جانىبەك كارىبجانوۆتىڭ اي­تۋىن­شا, پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالىپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلگەن زاڭ جوبالارىنا دا مينيسترلىكتەر تاراپىنان قوسىم­شا­لار مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ مىسال­دارى ورىن العان. ەرەكشە اتاپ كورسەتەتىن ماسەلە, سوڭعى كەزدە قولدانىستاعى زاڭدارعا قوسىمشا تۇزەتۋلەر مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ شارالارى دا تىم بەلەڭ الىپ بارادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قولدا­نىستاعى زاڭنىڭ ىقپالى مەن بەدەلىن تومەندەتسە كەرەك. سونىمەن بىرگە, جانىبەك كارىبجانوۆ بيىل­دىڭ وزىندە ۇكىمەت تاراپىنان 36 دەپۋتاتتىق ساۋالعا جاۋاپ بەرىلمەي وتىرعاندىعىن اتاپ كورسەتتى. كەيبىر مينيسترلىكتەر ءماجى­لىس­پەن كەلىسىپ الماي دەپۋتاتتاردى شەتەلدىك ىسساپارلارعا شاقىرۋ, ءتۇرلى كوميسسيالارعا مۇشە ەتىپ كىرگىزۋ شارالارىن داستۇرگە اي­نال­دىرعان. الداعى ۋاقىتتا بۇل ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق كەلىسىمگە كەلگەن ءجون. ۇكىمەت وتىرىسىن قورى­تىن­دىلاي كەلىپ, ۇكىمەت باسشىسى بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە­نىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توق­تالدى. بۇگىن ۇكىمەت وتىرىسىندا ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىگى ورتاق مامىلەگە كەلىپ, الداعى بىرلەسكەن جۇمىستى جانداندىرۋ جانە ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا كەشەندى كەلىسىمگە كەلدى. سونىمەن بىرگە, ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى قولدانىسىنداعى جەر تەلىمدەرىنە رەۆيزيا جاساۋ ماسەلەسى قارالدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.