قازاق ساحنا ونەرىنىڭ قارا شاڭىراعى – م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ «جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار شىققان» ءدۇلدۇلدەرىنىڭ قۇت مەكەنى. مۇندا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان ساحنا ونەرىنىڭ نەبىر ساڭلاقتارى ءوز شىعارماشىلىعىمەن ۇلت تەاترىنىڭ تاريحىنا ەسىمدەرىن التىن ءارىپتەرمەن جازىپ كەتتى. تەاتر ءۇيىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى ج.شانين, س.قوجامقۇلوۆ, ق.قۋانىشباەۆ, ە.ءومىرزاقوۆ, ق.بادىروۆ, ق.جانداربەكوۆ, ك.بايسەيىتوۆا, ق.بايسەيىتوۆ, ش.جيەنقۇلوۆا, ت.ب. ساحنا شەبەرلەرىنىڭ كوشى كەلەسى كەزەڭدەردە دە سۋالعان ەمەس. «ەل ءىشى ونەر كەنىشى» دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ راستىعىن كەلەسى كەزەڭدەردەگى تەاتر ساحناسىنا شىعىپ, ارتىنا ۇمىتىلماستاي وبرازدار گالەرەياسىن تاستاعان تۇلپارلار شابىسىنان بايقاۋعا بولادى. ولار بىرىنەن-ەكىنشىسى وزعان ك.قارمىسوۆ, ن.ءجانتورين, ءا.مولدابەكوۆ, ف.ءشارىپوۆا, م.ءسۇرتىباەۆ, س.مايقانوۆا, ب.ريموۆا, ش.جانداربەكوۆا, س.تەلعاراەۆ, ە.جايساڭباەۆ, ر.اۋەزباەۆا, ع.سۇلەيمەنوۆ, ج.مەدەتباەۆ, ا.ءاشىموۆ, س.ورازباەۆ, ق.تاستانبەكوۆ, ءا.بورانباەۆ, ءا.كەنجەەۆ, ت.جامانقۇلوۆ, ب.جانعاليەۆا, ش.احمەتوۆا, ۋ.سۇلتانعازين, گ.ءاسپەتوۆا, ت.مەيراموۆ جانە تاعى دا باسقا ونەر يەلەرى سان قىرىنان جارقىراي كورىنگەن كەزدەر بولاتىن. سول تالانتتار شوعىرىنىڭ ىشىندە وزىندىك جولىمەن, ساحنالىق كەيىپكەر سومداۋ شەبەرلىگىمەن, الۋان تاعدىرلى وبرازدار گالەرەياسىمەن, ارتىنداعى حالقى ايتا جۇرەرلىكتەي ءىز تاستاپ, جارقىراي كورىنگەن تالانتتى اكتەر ىدىرىس نوعايباەۆ ەسىمى ەرەكشە اتالادى.
ى.نوعايباەۆ 1931 جىلى 15 مامىردا الماتى وبلىسى ىلە اۋدانى, تالعار قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. جاستايىنان كوپ قيىنشىلىقتار كورىپ ەرجەتكەن ىدىرىس جەتىمدىكتىڭ اششى ءدامىن دە ەرتە تارتقاندىعى بولسا كەرەك, اناسى گۇلسىمگە دەگەن قۇرمەتى ولە-ولگەنشە ەرەكشە بولعان. ول جايلى اكتەردىڭ جارى ف.ءشارىپوۆا: «ىدىرىس اناسىن وتە جاقسى كوردى. جەسىرلىك پەن جەتىمدىكتىڭ قاسىرەتىن بىرگە تارتقاندىقتان با, ايتەۋىر اناسىن قاتتى قۇرمەت تۇتاتىن. ءبىز شاڭىراق كوتەرگەن سوڭ ەڭ الدىمەن مەنى اپارعان جەرى – اناسىنىڭ قابىرىنىڭ باسى. مەيرام سايىن سوندا بارۋدى پارىز كورەتىن ەدىك, اسىرەسە, گاسترولگە باراردا ارنايى بارىپ قوشتاسىپ كەتەتىنبىز» (فاريدا ءشارىپوۆا. ايگىلى ادامدار سەرياسى. الماتى: «ونەر», 2006) – دەيدى. جاستايىنان زەردەسى حالقىمىزدىڭ قىمبات قازىناسى – ءان-كۇيى مەن سالت-داستۇرىنەن سۋارىلىپ وسكەن ول, ەر جەتە كەلە ءوزىنىڭ بولاشاق كاسىبىنە بارار جولدى تاڭداپ, وسى باعىتتا تالماي ەڭبەكتەنەدى. 1946 جىلى ون بەس جاسىندا الماتى كوركەمونەر ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, وقىپ ءبىتىردى.
قازاق تەاترىنىڭ تاريحىندا كەڭەس ەلىنىڭ ورتالىق وقۋ ورنىندا قاجەتتى مامانداردى دايىنداۋ ءىسى بىرنەشە مارتە ىسكە اسىرىلدى. العاشقى ءماسكەۋ, لەنينگراد قالالارىنداعى تەاتر ينستيتۋتتارى مەن كونسەرۆاتورياسى جانىنان اشىلعان قازاق ستۋديالارىنىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە تەاترلارىمىز تالانتتى, كاسىبي ءبىلىم العان جاستاردان تۇراتىن جاڭا تولقىن اكتەرلەرمەن تولىقتى. 1938 جىلى لەنينگرادتاعى تەاتر ۋچيليششەسىندە وقىپ بىتىرگەن قازاق جاستارى ف.شيللەردىڭ «ز ۇلىمدىق پەن ماحاببات», ك.گولدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا ءبىر قىزمەتشى», ا.وستروۆسكيدىڭ «جالىندى جۇرەك» سپەكتاكلدەرىن شىمكەنت, الماتى تەاترلارىنىڭ ساحناسىنا, ال ماسكەۋدە ا.لۋناچارسكي اتىنداعى گيتيس جانىنداعى قازاق ستۋدياسىنىڭ وقۋشىلارى م.گوركيدىڭ «ۆاسسا جەلەزنوۆا», و.بالزاكتىڭ «پامەلو جيروسى», ك.گولدونيدىڭ «ەكى مىرزاعا ءبىر قىزمەتشى», ج.مولەردىڭ «سكاپەننىڭ ايلاسى» سەكىلدى ورىس جانە شەتەل دراماتۋرگتەرىنىڭ تۋىندىلارىن ورىس رەجيسسەر-پەداگوگتارىنىڭ قويۋىندا قازاق كورەرمەندەرىنە ۇسىنعان بولاتىن. بۇل قازاق جاستارىنىڭ سول كەزدە ورىس تەاتر ونەرىنىڭ تانىمال قايراتكەرلەرىنەن وقىپ ۇيرەنگەن تاماشا قويىلىمدارمەن ءوسىپ جەتىلۋ جولىنداعى مەكتەبى بولاتىن.
ال وتان سوعىسى اياقتالعاننان كەيىنگى ەلۋىنشى جىلدار باسىندا ءبىلىم الۋعا جىبەرىلگەن قازاق ستۋدياسى ماسكەۋدىڭ ا.لۋناچارسكي اتىنداعى تەاتر ونەرى ينستيتۋتىندا ي.راەۆسكي مەن ن.پلوتنيكوۆتىڭ كوركەمدىك جەتەكشىلىگىندە وقىدى. ى.نوعايباەۆ وقىعان بۇل توپ 1954 جىلى وقۋ ءبىتىرۋشى كۋرستىڭ ديپلومدىق سپەكتاكلىنە م.گوركيدىڭ «ەگور بۋلىچەۆ جانە باسقالار» جانە «توعىشارلار» پەسالارىن العان. بۇل قويىلىمداردا جاس اكتەر ىدىرىس باستى كەيىپكەرلەر ەگور بۋلىچەۆ پەن تەتەرەۆ سەكىلدى ىشكى الەمى كۇردەلى قايشىلىقتارمەن ورىلگەن سپەكتاكلدىڭ ورتالىق كەيىپكەرلەرىن سومدادى. ورىنداۋشى اكتەردىڭ سىرت كەلبەتىنىڭ كەلىستىلىگى, ساڭقىلداعان اشىق داۋىسى, كورەرمەن جۇرەگىنە جول تابا الاتىن شىنايى كەلبەتى مەن ورىنداۋشىلىق قولتاڭباسى تۇتاس كوڭىل-كۇيدى كورسەتە الۋىمەن كورەرمەندەر مەن تەاتر ماماندارىنىڭ نازارىنا بىردەن ىلىككەن بولاتىن.
تەاتردا ىدىرىس ۇلتتىق ساحناعا ەلەۋلى قۇبىلىس بولىپ ەنگەن رەجيسسەر ءا.مامبەتوۆپەن ءومىرىنىڭ اياعىنا دەيىن بىرگە جۇمىس ىستەدى. وسى رەجيسسەردىڭ وداق كولەمىنە تانىمال بولعان كەزەڭدىك سپەكتاكلدەرىندە اكتەر ءوزىنىڭ رەپەرتۋارلىق قورجىنىنا تۇسكەن ماڭىزدى دەگەن جۇمىستارىمەن كورىنە الدى. قاراپ وتىرساڭ, ى.نوعايباەۆتىڭ تەاتر ساحناسىندا ورىنداعان رولدەرىنىڭ قاتارى قوماقتى. شىعارماشىلىق تابىسى بولىپ سانالاتىن اكتەردىڭ نەگىزگى وبرازدارى قاتارىنا قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ الىبى م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپانىنان» – كوتىبار, «ەڭلىك-كەبەگىنەن» – ەسەن, «قارا قىپشاق قوبلاندىسىنان» – قوبىلاندى, «ابايىنان» – اباي, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋىنان» – قاراباي, «اقان سەرى – اقتوقتىسىنان» – بالۋان, ءا.تاجىباەۆتىڭ «مايراسىنان» – الەكساندر, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» رومانى نەگىزىندە قويىلعان ساحنالىق قويىلىمدا قالەن, ق.مۇحامەدجانوۆتىڭ «جات ەلىندەسىنەن» – قۇربان, ش.ايتماتوۆتىڭ «اق كەمەسىنەن» ورازقۇل, «انا – جەر-انادا» – سىبانقۇل ت.ب. وبرازدارى. مۇنداي سۇبەلى رولدەردى ساحناعا الىپ شىعۋ اكتەر ءۇشىن تىنىمسىز ىزدەنىسپەن كەلەتىنى اركىمگە ايان.
ى.نوعايباەۆ تەاترعا كەلگەن كەزىندە قازاق ساحناسىنىڭ تالانتتى اعا بۋىن وكىلدەرى تولىق قۇرامدا تەاتردا, جاڭادان قالىپتاسا باستاعان كينودا ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ جاتقان بولاتىن. سول جۇلدىزدى توپ اراسىنان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن جاس اكتەردىڭ ءوز ورنىن تابۋى ارينە, سول تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ ارقاسى دەسەك, جاڭىلماعان بولار ەدىك.
ونىڭ اكادەميالىق دراما تەاترى ساحناسىنداعى العاشقى جۇمىستارىنىڭ ءبىرى نازىم حيكمەتتىڭ «فارحاد – شىرىن» سپەكتاكلىندەگى فارحاد وبرازى بولدى. رەجيسسەر م.گولدبلات قويعان بۇل سپەكتاكل ۇزاق ۋاقىت بويى رەپەرتۋاردا جۇرگەن قويىلىمداردىڭ ءبىرى. وسى رولدە قاتار ونەر كورسەتكەن تالانتتى اكتەر ن.ءجانتوريننىڭ جۇمىسىمەن ى.نوعايباەۆتى سالىستىرا كەلە تەاتر زەرتتەۋشىسى, ونەرتانۋ دوكتورى ب.قۇنداقباي ۇلى «سامعاۋ» اتتى ماقالاسىندا: «ەكى اكتەردىڭ ورىنداۋىندا دا وزىندىك ەرەكشەلىك, اكتەرلىك دارالىق ايقىن سەزىلەدى. ى.نوعايباەۆتىڭ قاھارمانى قىزۋقاندى, قيمىلى شيراق, كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋدە قيىندىقتان مويىمايتىن, كەسەك تۇلعالى جان بولىپ بەينەلەنگەن. ...ى.نوعايباەۆ وي-تۇجىرىمىندا فارحاد جىگەرى جالىن اتقان رومانتيكالىق قاھارمانعا ءتان كەسەك قيمىل, ەركىن ارەكەتكە بەيىم» دەپ جازعان ەكەن. اكتەر تەاترداعى العاشقى وسى جۇمىسىنان باستاپ وزىندىك كەلبەتى بار, تۇلعا بولارلىق وبرازداردى ەستە قالارلىقتاي جارقىن ءھام نانىمدى بەرۋگە كۇش سالادى. ساحنا ساڭلاعى, ءبىرتۋار تالانتتى اكتەر ن.ءجانتوريننىڭ ى.نوعايباەۆپەن ءيىن تىرەستىرە قاتار ويناعان وسى ءبىر رولىنەن باستالاتىن شىعارماشىلىق عۇمىر وسىنداي ءىرى بەلەستەردەن اسىپ جالعاسا بەرەدى.
ءيا, اكتەردىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرىندا تەاترتانۋشى ماماندار ول جاساعان وبرازدار جايلى وعان دەيىنگى, كەيىنگى تولقىن اكتەرلەر شىعارماشىلىعىمەن سالىستىرۋلار جاساپ وتىرارى حاق. ول ءۇشىن ارينە, ونەرپازدىڭ اينالاسىندا الۋان-الۋان ءجۇيرىكتەردەن قۇرالعان تالانتتار شوعىرىنىڭ كوپ بولۋى جانە اكتەردىڭ ءوزىنىڭ دە ءار ءتۇرلى وي-پىكىر تۋدىراتىن سالماقتى رولدەردى ءجيى ساحناعا الىپ شىعۋى قاجەت. ولاي بولسا, ساحناعا رەجيسسەر ءا.مامبەتوۆ قويعان م.اۋەزوۆتىڭ تراگەدياسىنان ۇلى اباي بەينەسىن تەاتر تاريحىندا ەكىنشى مارتە, ارادا جيىرما جىلدان اسا ۋاقىت وتكەندە ى.نوعايباەۆتىڭ شىعارۋى, قازاق ساحناسىنىڭ ابىزى اتانعان قاللەكي سومداعان ابايىن الدىعا تارتا وتىرىپ سالىستىرۋلار جاساۋعا الىپ كەلۋى زاڭدىلىق بولاتىن. ارينە, جاس رەجيسسەردىڭ قازاق ساحناسىنا الىپ كەلگەن سونى ەستەتيكاسى, تراگەديا تابيعاتىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن كەلۋى, قويىلىم فورماسىن باسقاشا قاراستىرۋعا الىپ كەلدى. «...ساحناعا قايتا شىققان «اباي» سپەكتاكلى ۇلى اقىن تۋرالى بۇرىنعى سپەكتاكلدەردەن مۇلدە وزگەشە بولدى. ...ەتنوگرافيالىق دالدىكتى ساقتاۋدان گورى, شىعارمانىڭ فيلوسوفيالىق مازمۇنىن, گەرويلارىنىڭ تراگەديالىق تاعدىرىن اشۋدى باستى ماقسات ەتىپ ۇستادى» – دەپ جازادى وسى سپەكتاكلدى كوزىمەن كورگەن ب.قۇنداقباي ۇلى. ءارينە, اكتەرگە وبراز جاساۋ جولىندا داڭعىل جولدىڭ بولماسى بەلگىلى. ول قازاقتىڭ ءسوز زەرگەرى م.اۋەزوۆ سىندى شەبەردىڭ قالامىنان شىققان تۋىندى بولعاسىن جۇمىستىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە ودان ءارى كۇردەلىلەنە تۇسپەك. تەاتر سىنشىلارى ق.قۋاندىقوۆ, ب.قۇنداقباەۆ پەن ءا.سىعاي وسىنداي كۇردەلى ماتەريالدى وتىزعا جاڭا تولعان ى.نوعايباەۆتىڭ كورەرمەن تالقىسىنا ۇسىنۋىندا كەمشىلىكسىز بولماۋىن باسا ايتا وتىرىپ, اكتەر ساحنادا ويناعان جيىرما جىلدا جان-جاقتى ىسىلىپ, باسى ارتىق بولىپ سانالعان تۇستاردى اكتەردىڭ وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, تولىقتىرىپ, قايتا قاراعانىن ايتادى. وسىنداي تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ءرول توقتاۋسىز جەتىلىپ, ۇشتالىپ, ءوسۋ ۇستىندە بولدى.
نەمەسە قازاق ساحناسىندا سوعىس كەزىندە ماسكەۋلىك رەجيسسەرلەر پىجوۆا مەن بيبيكوۆ ءساتتى قويعان ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋعا تۇساۋ» كومەدياسىنداعى پەترۋچچيو ءرولى قازاقتىڭ ەسىمى اڭىزعا اينالعان اكتەرى شاكەن ايمانوۆتىڭ تەاتردان قول ءۇزىپ, كينوستۋدياعا تولىعىمەن كەتكەنگە دەيىنگى تاماشا جۇمىستارىنىڭ ءبىرى. وسىنداي ورنى بار سپەكتاكلدىڭ جۇلدىزدى ورىنداۋشىسىنا سالماق سالاتىن ءرولدى شاكەن اعاسىنىڭ كوزى تىرىسىندە باتاسىن الىپ, رولگە كىرىسكەن اكتەر دە ى.نوعايباەۆ بولاتىن. اكتەردىڭ تەاترداعى كەزەكتى بۇل جۇمىسى دا ش.ايمانوۆتاي دارا تالانت يەسىنىڭ ويىنىنا كوزى ۇيرەنگەن كانىگى تەاتر كورەرمەندەرى مەن ماماندارىنىڭ قاتال سۇزگىسىنەن ءوتتى. سوعان قاراماستان ساحنالىق ءرولدىڭ ساپالىق ءوسۋ جولى مەن دامۋ تەندەنتسياسى ىلعي دامىپ, ورلەپ وتىرۋى سپەكتاكلدىڭ جاڭا تىنىسىن اشىپ, عۇمىرىنىڭ ۇزارۋىنا دا سەپ بولدى.
اكتەر ساحنادا ورىس جانە الەمدىك رەپەرتۋاردان اۋدارىلعان پەسالار بويىنشا دا ەلەۋلى وبرازدار گالەرەياسىن جاسادى. وزگە ۇلتتىڭ ءومىر سالتى مەن پسيحولوگياسىن, وزىندىك قايتالانباس ەرەكشەلىكتەرىن تەرەڭ زەرتتەپ, بارىنشا اشىپ كورسەتۋگە قاجەتتى ىزدەنىستەر جاساۋ جولدارى, وبرازدى نانىمدى سومداۋدىڭ العىشارتى ستۋدەنتتىك كەزدەن قالىپتاسقان داعدىلار بولاتىن. وقۋ-جاتتىعۋ قويىلىمدارى مەن ديپلومدىق جۇمىستارىنان جيناقتالعان ءتاجىريبە مۇنداي جۇمىس بارىسىندا جاقسى كومەكتەسكەندىگى ءمالىم. ول ورىنداعان ە.راننەتتىڭ «اداسقان ۇلىنان» مارت تۋيسك, و.يوسەليانيدىڭ «ارباڭ امان بولسىنىنان» اگابو, ا.كاپلەردىڭ «لەنين 1918 جىلىنان» م.گوركي, ۋ.شەكسپيردىڭ «اساۋعا – تۇساۋى» مەن «وتەللوسىنان» پەترۋچچيو مەن وتەللو, لوپە دە ۆەگانىڭ «ءشوپ قورىعان يتىنەن» تەودورو, ۆ.دەلماردىڭ «وكىنىشتى ءومىرىنەن» باركلەي, ا.چەحوۆتىڭ «سۇيىكتى مەنىڭ اعاتايىمىنان» استروۆ ت.ب. وبرازدار الەمىنىڭ ارقايسىسى وزىندىك سالماق جۇگىمەن ورىنداۋشىنىڭ شەبەرلىك قىرلارىن تانىتاتىن, باستىسى اكتەردىڭ ورىنداۋشىلىق كوپ قىرلى ىزدەنىستەرىن اشىپ كورسەتە الاتىن ەلەۋلى شىعارماشىلىق جۇمىستار بولاتىن.
قازاق كينو ونەرى كەڭەستىك رەسمي قۇجاتتار بويىنشا 1938 جىلى ورىس كينەماتوگرافيستەرىنىڭ كومەگىمەن ءتۇسىرىلگەن «امانگەلدى» فيلمىنەن باستالعانىمەن, ۇلتتىق مامانداردىڭ كينو تۋىنداۋ پروتسەسىنە كەڭىنەن تارتىلۋى سوعىستان كەيىنگى جىلدار ەنشىسىندە. سوعىس كەزىندە الماتىعا شوعىرلانعان ورتالىق كينوستۋديالار جاۋدىڭ بەتى كەرى قايتقاننان كەيىن وزدەرىنىڭ نەگىزگى تۇراعى ماسكەۋ مەن لەنينگراد قالالارىنا قايتا ورالدى. الماتىعا كەلگەن كينو ماماندارى مەن تەحنيكالىق جابدىقتاردىڭ ءبىر بولىگى نەگىزىندە پايدا بولعان قازاقفيلم ستۋدياسى ءوز بەتىنشە ۇلتتىق كينو ماماندارىمەن قازاق كينوسىن ءتۇسىرۋ ءىسىن قولعا الا باستادى. ى.نوعايباەۆتاي كەلبەتتى, تۇلعالى اكتەردىڭ الماتىعا كەلگەننەن كەيىن كينو ماماندارىنىڭ كوزىنە بىردەن ءىلىنۋى زاڭدىلىق بولاتىن. مىنە, سوعىستان كەيىنگى جىلداردا ءتۇسىرىلگەن كينو كارتينالار قاتارىندا بەلگىلى جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوز» رومانى نەگىزىندە جاسالعان كارتيناسىنىڭ سالماقتى كەيىپكەرى امانتاي ءرولىنە جاس اكتەر ىدىرىس تارتىلدى. جاس تا بولسا ەلىنىڭ قامقور اعاسى بولارلىق تولىمدى بەينە سومداعان ى.نوعايباەۆتىڭ امانتايى قازاق كورەرمەندەرىنىڭ ەسىندە قاراپايىم حالىقتىڭ باسشىسى, اقىلشى اعاسى, دوسى رەتىندە جاتتالىنىپ قالدى. اكتەر 1955 جىلدان باستاپ «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى» (1955), «ءبىز وسىندا تۇرامىز» (1956), «مازاسىز كوكتەم» (1956), «بوتاگوز» (1957), «ءومىر سوقپاقتارى» (1965), «شىڭداعى شىنار» (1965), قىرعىزفيلم تۋىندىسى «اسۋ» (1965), «قيلى كەزەڭ» (1966), «مەنىڭ ارمانىم» (1966), «قان مەن تەر» (1976), «قىز جىبەك» (1970), «ناننىڭ ءدامى» (1979), «جاۋشى» (1980), قىرعىزفيلم تۋىندىسى «تولقىندار جاعادا ولەدى» (1986), «قالا قالقانى», «تەڭىزدە جۇرگەندەر ءۇشىن» ت.ب. كينوفيلمدەردە ءار الۋان مىنەزدەر مەن حاراكتەرلەر جيىنتىعىنان تۇراتىن جيىرمادان استام وبرازداردى سومدادى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى قاراپايىم شارۋا, جۇمىسشى, كولحوز باسشىسى, قوعامدىق قايراتكەر, تاريحي باتىر جانە ت.ب. بولىپ كەلگەنىمەن, باستىسى وزىندىك ادامي كەلبەتى, قايتالانباس مىنەز-قۇلقىمەن ەرەكشەلەنەتىن, ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ الىنعان بەينەلەر بولىپ شىققانىن باسا ايتۋ كەرەك. ءار كەيىپكەردىڭ سول تاريحي-قوعامدىق ورتاسى ۇسىنعان شەڭبەرىنەن شىقپاي پسيحولوگيالىق دالدىك پەن ەپيكالىق كەڭدىك, رومانتيكالىق جالىن مەن تۇرمىستىق دالدىكتى كوركەمدىك بيىك ۇلگىدە بەرە بىلگەن اكتەر ىدىرىس نوعايباەۆتىڭ كينودا جاساعان بەينەلەرى قازاق-قىرعىز كينوسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن قىمبات مۇرالارىمىز.
ى.نوعايباەۆ ەسىمىنىڭ ەرەكشە اتالاتىن, بۇگىنگى ۇرپاق ەسىندە قالار تاعى ءبىر قىرى ءوزىنىڭ كاسىبىنە كەلەر ۇرپاقتى باۋلىپ, ارتىندا ءىز قالدىرۋى. تەاتر اكتەرلەرىن تاربيەلەۋ, ولارعا الدىڭعى ۇستازداردان العان ءتالىم-تاربيەنى, ساحنانىڭ قۇپياسىن مۇرا ەتىپ تاستاپ كەتۋ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن تالماي ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەدى. ى.نوعايباەۆ ءوزىنىڭ ساحناداعى, كينوداعى شىعارماشىلىق جۇمىستارىمەن بىرگە ءوزىنىڭ وقىعان-توقىعانىن تالانتتى جاستار بويىنا دارىتۋعا, ەكران مەن ساحنادا وبرازدىڭ شىنايى كەلبەتىن اشۋ, ونىڭ تۋىنداۋ جولىمەن بولىسۋگە قۇشتار بولاتىن. 1970 جىلدان باستاپ ۇستازدىقپەن اينالىسقان ول قازىرگى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسى جانىنداعى اكتەرلەر دايىندايتىن كۋرسقا, كەيىن الماتى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا (قازىرگى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى) ساباق بەردى. 1984 جىلى پروفەسسور اتاعىن الدى. اكتەرلىك كۋرستى ومىردەگى ءھام ونەردەگى سەرىگى قازاق ساحناسىنىڭ اسا تالانتتى اكتريساسى, كسرو حالىق ءارتىسى ف.شارىپوۆامەن بىرگە قابىلداپ, ولاردى ءبىتىرىپ شىققانشا وزدەرىنىڭ تۋعان بالالارىنان كەم كورمەي اكە ورنىنا اكە, شەشە ورنىنا شەشەسى بولىپ قاناتتاندىرعاندارى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە.
اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا, كينو ەكراندا جاساعان جۇمىستارىن كۇندە كورىپ جۇرگەن «جۇلدىزدى جۇپتىڭ» شاكىرتى بولىپ, ەرتەڭگى كۇنى حالىق الدىنا شىعۋدىڭ ءوزى دە جاستارعا سالماق جۇگىن اياماي ارتار ەدى. ەكى بىردەي حالىق ءارتىسىنىڭ الدىن كورگەن ستۋدەنتتەردىڭ ءبىرى ە.جۋاسبەك «جۇمباق تۇلعا» اتتى ەسكە الۋىندا: «كورگەن سپەكتاكلدەن وسىنداي اسەرمەن ەرتەڭىنە ساباققا كەلەتىن بىزدەر ءۇشىن قاراپايىم ۇستازدىڭ ءار ارەكەتى, ءدارىسى, ءتىپتى ءسوزى تاعى ءبىر سپەكتاكل سياقتى بولۋشى ەدى. قايتا-قايتا جاسالىناتىن ءار كورىنىس ۇستىندە قولىمىزدان كەلمەيتىندى ۇستازدارىمىزدىڭ «ۇلگىسىندە» جاساي سالعىمىز كەلىپ تۇراتىن بىزدەردى ىدىرىس اعا دا, فاريدا اپاي دا «سىندىرۋعا» تىرىساتىن. سول كەزدە وزدەرى ىستەگەندى ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلمەيدى دەيدى مە ەكەن دەپ وكپەلەيتىن ساتتەر دە بولاتىن. ۋاقىت وتە كەلە كەشەگى كۇنگە زەر سالساق, ۇستازدارىمىز ءبىزدىڭ ەكىنشى ىدىرىس, ەكىنشى فاريدا بولا المايتىنىمىزدىڭ زاڭدىلىق ەكەنىن ءبىلىپ, ونەردەگى, ساحناداعى, ءاربىرىمىز جاساۋىمىز مۇمكىن كەيىپكەرلەرىمىزدەگى ءوز جۇمباعىمىزدى تۋدىرۋ ءۇشىن سىندىرعىسى كەلگەن ەكەن عوي دەپ تۇسىنەمىز» – دەپ تولعانادى. بۇگىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ەلۋدەن استام تەاترلاردا ەڭبەك ەتىپ جاتقان شاكىرتتەرى پروفەسسورلار ى.نوعايباەۆ پەن ف.ءشارىپوۆانى وزدەرىنىڭ تالىمگەر ۇستازدارى رەتىندە زور ىلتيپاتپەن ەسكە الادى.
حالقىمىز ايەل-انانىڭ قوعام ءومىرىندەگى ءرولىن وتە جوعارى ساناعان. نەگە دەسەڭىز, وتباسى جىلۋى, شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىنىڭ ءتۇزۋ شىعۋى كوپ جاعدايدا ايەلدىڭ اقىل-پاراساتىنا بايلانىستى جاي. ايتسا ايتقانداي ساحنا ساڭلاعى ىدىرىستىڭ ەل اۋزىنا ءىلىنىپ, تالانتىمەن حالقىنا تانىلۋىنا, بويىنداعى بارلىق ونەرىن سارقا ساحنا مەن ەكران ارقىلى حالقىنا بەرۋىنە, ۇستازدىق ەتىپ شاكىرتتەر باۋلۋىنا جيىرما سەگىز جىل بىرگە دومبىرانىڭ قوس ىشەگىندەي قاتار تارتىلىپ عۇمىر كەشكەن جارى, ءارىپتەسى, ساحناداعى پارتنەرى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار تالانتتى قىزى فاريدا ءشارىپوۆانىڭ ورنى ەرەكشە. ولار ونەر مەن ءومىردىڭ ارا جىگىندە اجىراماستاي بولىپ بايلانىسقان. تاعدىر ولارعا باس اينالدىرار شىعارماشىلىق جەڭىستەر مەن بيىكتەردى, ءومىردىڭ وزەكتى ورتەگەندەي اششىسى مەن تۇششىنى, سالماق سالعان اۋىرلىقتار مەن وكىنىشتەردى دە قاتار كورۋگە جازعان ەدى. وزەكتى ورتەگەندەي ەتىپ ارامىزدان كەتكەنىنە كوپ بولا قويماعان ف.ءشارىپوۆا جان-جارى ىدىرىس جايلى تولعانعاندا وي-ءپىكىرىندە ەرەكشە ىستىق سەزىم يىرىمدەرى بايقالاتىن. ول «ىدىرىس مەن ءۇشىن ۇلكەن قامقور ءارى ارقا سۇيەر تىرەگىم, پانام بولدى. العاش تەاترعا كەلگەندە جاس اكتەرگە ۇلكەن قامقورلىق كەرەك. بالاۋسا تالانتتىڭ وسۋىنە قورعانىش كەرەك. سول قورعانسىز, ءالسىز كەزىمدە ماعان سۇيەنىش بولعان ىدىرىستىڭ ارقاسىندا مەن ءوسۋ جولىندا وزىمە كەلگەن قيىندىقتاردى مويىماي كوتەردىم. ىدىرىستىڭ ارقاسىندا ەركە ءوستىم, ەركىن ءوستىم. ۇلكەن سپەكتاكلدەردى دايىنداپ جۇرگەن كەزىمدە بار سالماقتى وزىنە الاتىن....» دەي كەلە – «ءبىز ەكەۋ ەدىك. ەگىز ەدىك. ماڭگى اجىراسپايتىنداي بولىپ كورىندىك. دانيار – ءجاميلا بولىپ قوسىلىپ, سۇبانقۇل – تولعاناي بولىپ ەسەيدىك. ارادا قوبلاندى – قارلىعا بولىپ شايقاستىق. ەسەن – ەڭلىك بولىپ ايقاستىق. ول اباي بوپ اجارعا قامقور بولدى. قالەن بوپ اقبالانى قورعادى» – دەيدى.
ءيا, ىدىرىس پەن فاريدانى جاقىنداستىرعان, ءوزارا ۇعىستىرىپ, ءومىرلىك جار بولارداي بەرىك بايلانىستىرعان قاسيەتتى ساحنا, وندا بىرگە ويناعان تاماشا رولدەرى بولاتىن. ش.ايتماتوۆتىڭ زامانداستار بەينەسىن ساحناعا الىپ شىعىپ, وسى كەيىپكەرلەردىڭ اۋىزىنان شىعار شىنايى اسىل سوزدەرىنەن ءومىر سۇرۋگە قۇشتار, رۋحى كۇشتى اعا ۇرپاقتىڭ شىنايى كەلبەتىن كورەمىز. جازۋشىنىڭ «ءجاميلا» پوۆەسى بويىنشا ساحنالىق ۇلگىسى جاسالعان «اڭساعان مەنىڭ ءانىمسىڭ» سپەكتاكلىندەگى دانيار مەن ءجاميلا اراسىنداعى ىستىق سەزىم شىنايى ومىردە دە سونداي ءبىر ساتتەردى باستان كەشۋگە الىپ كەلگەن سەكىلدى. كورنەكتى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي «دانيار – ىدىرىس, فاريدا ءشارىپوۆا – ءجاميلا بوپ ۇزىلە ونەر تولعاعاندا, ومىردە ەكەۋىنىڭ ەرلى-زايىپتى اتانىپ, ونەگەلى وتباسىعا اينالىپ, پەرزەنت سۇيۋلەرىنە سەبەپ بولعان وسى جوعارىدا ايتىلعان ەكى كەيىپكەر مە ەكەن دەگەن ويعا كەلەتىنىمىز دە راس» – دەگەن پىكىر ايتقان ەكەن. بۇل ويدى اكتەردىڭ جارى ف.ءشارىپوۆا تومەندەگىشە جالعاستىرادى: «ش.ايتماتوۆپەن ءبىزدىڭ ءومىرىمىز تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى, 1962 جىلى «ءجاميلانى» ويناپ ءجۇرگەنىمىزدە – ءبىزدىڭ بوسقىنداپ, قاشىپ-قاڭعىپ ءجۇرگەن كەزىمىزدە ءجاميلا ءبىزدى تابىستىردى. ماڭگى ايىرىلماستاي دوستاستىق». وسى ەكى تالانتتى ونەرپازدىڭ ورتاسىنان وربىگەن, بۇگىندە شاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتۋشى ۇلدارى – شىڭعىس ىدىرىس ۇلى دا بەلگىلى سۋرەتشى. ماسكەۋدىڭ سۋريكوۆ اتىنداعى كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ «دەكوراتيۆتى بەينەلەۋ ونەرى» فاكۋلتەتىن اياقتاعان ول وسى وقۋ ورنىندا وقىتۋشى. الماتى, ماسكەۋ ت.ب. قالالاردا بەلگىلى رەجيسسەرلەردىڭ بىرنەشە قويىلىمدارىنىڭ دەكوراتسيالىق ءۇلگىسىن جاساپ, تەاتر ماماندارى اراسىندا دا تانىلعان جان.
قازاق كسر حالىق ءارتىسى (1966), كسرو حالىق ءارتىسى (1982), كسرو مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ ەكى ءمارتە لاۋرەاتى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن اتاقتار مەن ماراپاتتاردىڭ يەگەرى ىدىرىس نوعايباەۆ ەسىمى قازاق حالقىنىڭ ساحنا ونەرىنىڭ تۇتاستاي ءبىر كەزەڭىن تولىق قامتيتىن شىعارماشىلىق عۇمىر. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شىعارماشىلىق جولىن باستاعان تالانتتى تەاتر جانە كينو اكتەرىنىڭ شىنايى كەلبەتىن ءبىز ۇلتتىق ساحنا مەن كينو ونەرىنىڭ كوتەرىلگەن كوركەمدىك بەلەستەرىمەن, ىرگەلى جەتىستىكتەرىمەن تىكەلەي بايلانىستىرامىز. تالانتتى اكتەر شىعارماشىلىعى وسى كەزەڭنىڭ ەلەۋلى ساحنالىق قويىلىمدارى بولىپ تۇتاستاي ۇلتتىڭ رۋحاني قورجىنىنا ولجا سالعان ەلەۋلى قويىلىمدارعا قاتىسۋى ارقىلى اشىلدى. جاي قاتىسىپ قويماي, ءوزىنىڭ تالانتى مەن تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا حالقىنىڭ جادىندا قالارلىقتاي ءولمەس وبرازدارىمەن ارتىنا مول مادەني مۇرا تاستادى. ۇلت تەاترىنىڭ وتكەن عاسىرداعى ورىنداۋشىلىق ونەرى, تاريحى, تەورياسى جانە پراكتيكاسى ىدىرىس نوعايباەۆ سىندى ساحنا ساڭلاقتارىنىڭ شىعارماشىلىعى مىسالىندا بايلانىستىرا قاراستىرىلۋى ارقىلى بۇل تاقىرىپ قازاق ساحنا ونەرىندەگى اكتەرلىك شەبەرلىكتىڭ ارنايى زەرتتەۋ وبەكتىسى بولماق. تەاتر سىنشىسى ب.قۇنداقباي ۇلى اكتەر شىعارماشىلىعى جايلى ماقالاسىندا «...ول ءرول ويناعان قويىلىمداردىڭ ءبارى دە تەاتردىڭ كەزەڭدىك تابىسى, تاريحقا التىن ارىپپەن جازىلعان كوركەم دۇنيەلەر. ونىڭ ونەردەگى جولىن تۇتاس قاراستىرۋ – قازاق ساحناسى مەن كينوونەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر دامۋ كەزەڭىن ۇزبەي زەرتتەۋ بولىپ تابىلادى. دەمەك, ونىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتى, ۇلتتىق تەاترىمىزدىڭ كەزەڭدىك دامۋ بەلەستەرىمەن جانە اكتەرلىك ونەرىمىزدىڭ جاڭا داۋىردەگى دامۋ-قالىپتاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى» – دەگەن ەكەن.
ايتسا ايتقانداي, قازاق ساحناسىنىڭ مارعاسقاسى, ورتا بۋىن تالانتتار شوعىرىنىڭ بەل ورتاسىنان ويىپ تۇرىپ الار وزىندىك ورنى بار ىدىرىس اعامىزدىڭ ونەرى ۇلت تەاترى تاريحىمەن ۇشتاسقان قازاق ونەرىنىڭ جارقىن بەلەسى. ولاي بولسا, ول ونەر كەلەر ۇرپاق ەسىندە جاتتالىنىپ ءماڭگىگە قالۋى, ول سومداعان ۇمىتىلماس بەينەلەر تىزبەگى جاس ونەرپازدارىمىز ءۇشىن ءتالىم-تاربيە مەكتەبىنە اينالۋى دا بۇلجىماستاي زاڭدىلىق دەپ بىلەمىز.
امانكەلدى مۇقان, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى تەاتر ونەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ونەرتانۋ كانديداتى.
الماتى.