بۇگىنگى تاڭدا زاڭدى تۇلعالار قاتارى كۇننەن-كۇنگە مولايىپ كەلەدى. بىراق ولاردىڭ سانى بار دا, ساپاسى جوق. ولاي دەيتىنىمىز, قاپتاعان زاڭدى تۇلعالار اراسىندا قۇلاشىن كەڭىنەن جازىپ قارىمدى قۇقىقتىق قارەكەت قىلىپ جاتقاندارى نەكەن-ساياق. ءتىپتى بىرقاتارى ەشتەڭە وندىرە الماعان سوڭ زاڭدى تۇلعا دەگەندى پايدالانىپ, قىلمىستىق ارەكەتتەرگە باراتىنى دا ايتىلىپ ءجۇر. سوندىقتان دا قازىرگى كەزدە ەلدەردەگى سەكىلدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى قاراستىرۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ال بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارى قانداي؟
مىنە, وسىعان وراي كەشە ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگىنىڭ قارجى پوليتسياسى اكادەمياسىندا «زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق سەمينار بولىپ ءوتتى. ونى قارجى پوليتسياسى اكادەمياسىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك مارات ءباشىموۆ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. سەميناردا تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا ەمەس, وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ باس اۋىرتار اۋىرتپالىعىنا اينالعان قاعاز جۇزىندە بار, ال نەگىزىندە جوق, جالعان زاڭدى تۇلعالارمەن كۇرەس بارىسى, ولاردى بولدىرماۋدىڭ قۇقىقتىق جولدارى, زاڭدى تۇلعالارعا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ جاعدايلارى, ەلىمىزدىڭ كەيبىر زاڭدى اكتىلەرىنە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن كوزدەيتىن ماسەلەگە قاتىستى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەندىرۋ تۋرالى قاتىسۋشىلاردىڭ وي-پىكىرلەرى تالقىعا سالىندى.
بۇل سۇراقتاردىڭ استارىنا ءمان جۇگىرتكەن اتالعان سەمينارعا قاتىسۋشىلار كوپتەگەن ءجايتتىڭ بەتىن اشتى. ەلىمىزدە تىركەلگەن 280 مىڭ زاڭدى تۇلعالاردىڭ 170 مىڭعا جۋىعى ياعني 60,1 پايىزى مۇلدە جۇمىس ىستەمەيتىن كورىنەدى. سوندا قايتىپ بايىپ, شالقىپ, تاسىپ ءجۇر؟ دەمەك, بۇلار, سەمينار بارىسىندا اشىلا دا, اشىنا دا ايتىلعانداي, قوعامنىڭ يگىلىگىنە ەمەس, كەرىسىنشە ەلدى توناۋ ماقساتىندا ءتۇرلى الاياقتىقتار جاساۋ ءۇشىن قۇرىلعان. ءتىپتى سولاردىڭ بىرقاتارى قىلمىستىق جولمەن تۇسكەن ماتەريالدىق قاراجاتتى زاڭداستىرۋمەن اينالىسادى. سوندىقتان دا سەميناردا باس قوسقان ەلىمىزدىڭ بەلگىلى عالىمدارى, قوعام قايراتكەرلەرى زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت دەگەن وي ءتۇيدى.
مۇنداي ماسەلە بۇرىن دا كوتەرىلىپ, ەندى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەنى بەلگىلى. ەلىمىز بۇۇ-نىڭ جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسىن 2008 جىلى بەكىتتى. وسىعان وراي, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نورمالارىنا سايكەس ۇلتتىق قۇقىق كونۆەنتسيادا كورسەتىلگەن نورمالارمەن سايكەستەندىرىلۋى قاجەت. ياعني, بۇۇ كونۆەنتسياسىنىڭ 26-بابىندا قاتىسۋشى-مەملەكەت «زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن انىقتايتىن» شارالاردى قاراستىرۋى كەرەك ەكەندىگى تايعا تاڭبا باسىلعانداي جازىلعان. سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە قويىلعان باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق جانە باسقا دا قىلمىستار ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى بولىپ تابىلادى.
وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن جان جاقتى تالقىلاعان سەمينارعا قاتىسۋشىلار زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەز كەلگەن كاسىپتىڭ يگى ماقساتتى عانا كوزدەپ, زاڭ تالاپتارىنا ساي وركەندەۋىن العا تارتتى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.