– ولەگ الەكساندروۆيچ, قازاقستاندىق بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلىنىڭ ساپاسىن قالاي باعالايسىز؟ جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەر ۇلەسىنىڭ رەسمي كورسەتكىشتەرى سوڭعى ءبىرنەشە جىلدا ايتارلىقتاي تومەندەدى. مۇنداي ستاتيستيكا جاعدايدى قانشالىقتى وبەكتيۆتى كورسەتەدى؟ كەيبىر حالىقارالىق ساراپشىلار جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزداردىڭ الەۋەتتى «قالقانى» ەداۋىر جوعارى دەپ پايىمدايدى.
– وتە دۇرىس, بانكتەر پورتفەلدەرىنىڭ ساپاسى – ەلىمىزدىڭ قارجى نارىعىنىڭ جانە وعان قاتىسۋشىلاردىڭ بولاشاعى تاۋەلدى بولاتىن نەگىزگى جايلاردىڭ ءبىرى. اعىمداعى جىلعى ناۋرىزدىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزدار (تولەم مەرزىمى 90 كۇننەن اسقان) دەڭگەيى بانكتەردىڭ رەتتەۋشىگە ۇسىناتىن ەسەپتىلىگىنە سايكەس 7,32%-دى نەمەسە 1,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2014 جىلعى ەڭ جوعارى دەڭگەيدەن 3,8 ترلن تەڭگەگە تومەن. حقەس-كە سايكەس جاسالاتىن بانكتەردىڭ ەسەپتىلىگى بانك مەنەدجمەنتى مەن ونىڭ اۋديتورلارىنىڭ قارىزداردى جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزدار ساناتىنا جاتقىزۋ ماسەلەسىندەگى پايىمدارىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ايتارلىقتاي الشاق ەكەنىن بولجايدى. 2015 جىلى ەداۋىر ماكروەكونوميكالىق كۇيزەلىستەر بولدى, بۇل بانكتەردىڭ قارىز الۋشىلارىنىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنە جانە تولەم قابىلەتىنە جاعىمسىز اسەر ەتتى. الايدا بانكتەر تولەمدەر جاساۋ مەرزىمىن كەيىندەۋ مەرزىمگە اۋىستىرا وتىرىپ, قارىزدار بويىنشا زياندى تانۋدى, ونىڭ ىشىندە قارىزداردى «جاساندى» قايتا قۇرىلىمداۋ ەسەبىنەن تانۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا تىرىسۋدا. مۇنداي قارىزداردى قارجىلىق ورتادا «ماڭگى جاسىل» قارىزدار دەپ اتايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءىس جۇزىندە تولەمدەرى جوق قارىزدار بانكتىڭ ەسەپتىلىگى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزدار ساناتىنا جاتقىزىلمايدى. سوندىقتان دا ۇلتتىق بانكتە تۇتاستاي العاندا, جۇيە بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزداردىڭ الەۋەتتى كولەمى بانكتەردىڭ ەسەپتىلىگىندە كورسەتىلگەن اعىمداعى دەڭگەيدەن اسىپ كەتەدى دەپ پايىمداۋعا نەگىز بار.
وسىلايشا, بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ناقتى ساپاسى قارىز الۋشىلاردىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنىڭ تومەن بولۋىنان, «سەنىمدى ەمەس» كەپىلدەردى, مىسالى, بولاشاقتا تۇسەتىن اقشانى جانە م ۇلىكتى, ۇلەستەس كومپانيالاردىڭ ساقتاندىرۋ پوليستەرىن, جەكە تۇلعالاردىڭ كەپىلدىكتەرىن جانە تاعى باسقالاردى پايدالانۋ پراكتيكاسىنان, سونداي-اق, اكتسيونەرلەردىڭ جانە ولارمەن بايلانىستى تۇلعالاردىڭ بيزنەستى قايتارىمسىز كرەديتتەۋدەن قوسىمشا باعالاۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنداي جاعداي قازاقستانعا ءتان بولىپ تابىلمايدى. مۇنداي جاعدايعا الەمنىڭ كوپتەگەن رەتتەۋشىلەرى ۇشىرايدى. ونى شەشۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك تە, باسقا ەلدەردىڭ رەتتەۋشىلەرى دە اكتيۆتەر ساپاسىن كەشەندى باعالاۋدى جوسپارلاپ وتىر, ول ادەتتە سترەسس-تەستىلەۋ جۇرگىزۋمەن قاتار جۇرەدى. بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن كەشەندى باعالاۋ 2017 جىلى باعانى ورتاق بولىمگە كەلتىرەتىندەي ەتۋ ءۇشىن بىرىڭعاي ءادىسناما بويىنشا جۇرگىزىلەتىن بولادى. باعالاۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگىن جانە وعان دەگەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرى تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتتى. مۇنداي ءتاسىلدى ءبىز دە قولدانامىز. بانك سەكتورى اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن باعالاۋدى تاۋەلسىز سىرتقى كونسۋلتانت حالىقارالىق قارجىلىق ەسەپتىلىك ستاندارتتارىنا سايكەس ازىرلەنگەن ادىستەمە بويىنشا جۇرگىزەتىن بولادى.
الەۋەتتى پروبلەمالار كولەمىن ءتۇسىنۋ ۇلتتىق بانككە جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى بانكتەردى ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ جانە قايتا قۇرىلىمداۋ قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ جانە جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتسىزدەرىن تيىسىنشە تازارتا وتىرىپ دارمەنسىز بانكتەردىڭ پروبلەمالارىن رەتپەن شەشۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ پروتسەسىنە نەعۇرلىم سىندارلى قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– حۆق-نىڭ قازاقستاندا بولعان ميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى بۇرىن وسى جىلى ۇلتتىق بانكتى «ءالسىز بانكتەرگە» قاتىستى بارىنشا قاتاڭ ۇستانىمدا بولۋعا شاقىردى. وسى تاسىلمەن كەلىسەسىز بە نەمەسە ۇلتتىق بانك جاعدايى قيىن قارجى ينستيتۋتتارىنا كومەك بەرۋگە دايىن با؟
– مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ 2017 جىلعى 31 قاڭتارداعى «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ۇلتتىق بانككە قارجى سەكتورىن «جاڭعىرتۋدى» ءجۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى مىندەتتى شەشۋ شەڭبەرىندە بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق بانكتىڭ الدىنا ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ بالانسىن «ءتيىمسىز كرەديتتەردەن» ارىلتۋ جونىندەگى جۇمىستى جەدەلدەتۋ جانە قاجەت بولعان كەزدە اكتسيونەرلەر تاراپىنان بانكتەردى ۇستەمە كاپيتالداندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى مىندەت قويىلدى.
اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن باعالاۋ جانە سترەسس-تەستىلەۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ءناتيجەسى بويىنشا انىقتالعان پروبلەمالاردىڭ اۋقىمىنا قاراي ءتيىستى شارالار قابىلدانادى. ولاردا, ءبىرىنشى كەزەكتە, بانكتىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن بانكتى ونىڭ اكتسيونەرلەرى تاراپىنان ۇستەمە كاپيتالداندىرۋ جونىندەگى تالاپتار قامتىلادى. سونداي-اق, شارالاردا پروبلەمالى بانكتەردى قالىپقا كەلتىرۋ جانە رەتتەۋ راسىمدەرى قامتىلادى. سوندىقتان ۇلتتىق بانكتىڭ سترەسس-تەست جۇرگىزۋ بويىنشا ءىس-قيمىلدارى پروبلەمالى بانكتەردى ءتيىمدى قالىپقا كەلتىرۋ جانە رەتتەۋ ءۇشىن قۇقىقتىق جانە ەكونوميكالىق جاعدايلار جاساۋدى جانە بانكتەردىڭ پروبلەمالارىن بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى جوعالتپاي جەدەل شەشۋدى قامتاماسىز ەتەتىن نەعۇرلىم جانە ەڭ از مەملەكەتتىك شىعىستارى بار قاۋىپسىز تاسىلدەردى بولجايدى. ورنىقتىلىعى جەتكىلىكسىز بانكتەرگە قاتىستى شارالار قابىلداۋ كەزىندە ۋاقتىلى حاباردار بولۋ رەتتەۋشىگە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قوعامدىق شىعىنداردى بارىنشا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. پروبلەما قانشالىقتى ەرتە انىقتالسا, ونى شەشۋ سونشالىقتى جەڭىل بولادى, ونى شەشۋ كەزىندە الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق شىعىن سونشالىقتى از تالاپ ەتىلەدى.
ۇلتتىق بانك جالپى العاندا, نارىقتا تەك كۇشتى جانە قارجىلىق تۇرعىدان ورنىقتى, رەتتەۋشىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا جانە بانك جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىنا نۇقسان كەلتىرمەي قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتتى بانكتەر جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس بولاتىن ۇستانىمدى قولدايدى. ءالسىز بانكتەر نارىقتان كەتۋگە ءتيىس.
بانكتىك قىزمەتتەر نارىعىندا قالۋعا نيەتتى بانكتەر ەلدەگى جانە الەمدەگى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ جانە قازاقستاننىڭ بانك سەكتورى الدىندا تۇرعان سىن-قاتەردىڭ وزگەرۋى جاعدايىندا ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋعا – بىرىگۋگە نەمەسە ۇستەمە كاپيتالدانۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە ۇلتتىق بانك بانكتەردىڭ بۇكىل بانك جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءمۇمكىندىك بەرەتىن باستامالاردى عانا قولدايدى. تاڭدالعان ءتاسىل اعىمداعى حالىقارالىق پراكتيكاعا سايكەس كەلەدى جانە جاقىندا بولعان كەزدەسۋلەردىڭ, سونداي-اق, جانە ەكونوميكا مەن بانك سەكتورىنىڭ جاي-كۇيى ماسەلەلەرى بويىنشا تالقىلاۋلار بارىسىندا حۆق-دان وڭ پىكىرلەر الدى.
– ياعني وسى جىلى بانك سەكتورىندا شوعىرلاندىرۋدىڭ جاڭا پروتسەستەرىن كۇتۋگە بولا ما؟
– بىرقاتار بانكتەردى شوعىرلاندىرۋ پروتسەسى شارتتار بويىنشا, حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى قوسا العاندا, بانكتەر دەپوزيتورلارىنىڭ, كرەديتورلارىنىڭ, وزگە كليەنتتەرىنىڭ ءجانە قارسى اگەنتتەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى ساقتالعان كەزدە عانا مۇمكىن بولماق. ۇلتتىق بانكتىڭ جەكەلەگەن بانكتەر باستاعان بىرىگۋ جونىندەگى باستامالاردى قولدايتىندىعىن قايتالاپ ايتامىن, ولار بانكتەردى كاپيتالداندىرۋدى ۇلعايتۋعا جانە كليەنتتەرگە قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا قولدانىستاعى بيزنەس-پروتسەستەردى جاقسارتۋعا ىقپال ەتەدى. بۇل رەتتە ءبىز ءوز تاراپىمىزدان بانكتەرگە بانكتىك بيزنەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ىقپالداستىرۋ پروتسەستەرىن تەزىرەك اياقتاۋ بويىنشا قاجەتتى قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز.
– حالىق بانكى مەن كازكوم اراسىنداعى مامىلە قانداي تالاپتارمەن جاسالۋى مۇمكىن؟
– زاڭنامانىڭ تالاپتارىنا سايكەس الەۋەتتى مامىلەنى ىسكە اسىرۋ شارتتار بويىنشا, حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى قوسا العاندا, بانكتەر دەپوزيتورلارىنىڭ, كرەديتورلارىنىڭ, وزگە كليەنتتەرىنىڭ جانە قارسى اگەنتتەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرى ساقتالعان كەزدە عانا مۇمكىن بولادى. حالىق بانكىنىڭ «كازكوممەرتسبانك» اق-تىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الۋ بويىنشا الەۋەتتى مامىلەنى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك جانە حالىق بانكى تاراپىنان كازكومنىڭ اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىنا بىرلەسكەن تاۋەلسىز تەكسەرۋ ءجۇرگىزىلۋى قاجەت. الەۋەتتى ءمامىلەنىڭ ساندىق ولشەمدەرى تاۋەلسىز تەكسەرۋ ناتيجەلەرى الىنعان سوڭ ايقىندالاتىن بولادى. الايدا, بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە حالىق بانكىنىڭ كازكومنىڭ كاپيتالىنا ىقتيمال ەنۋىنىڭ بازالىق تالابى ونىڭ ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قارجى ينستيتۋتىن جەتكىلىكتى دەڭگەيگە دەيىن ءۇستەمە كاپيتالداندىرۋ بولىپ تابىلادى دەپ بىرجاقتى ايتۋعا بولادى.
– بۇرىن, ىقتيمال مامىلە شەڭبەرىندە «پروبلەمالى كرەديتتەر قورى» اق-تى تارتۋ جوسپارلانىپ وتىرعاندىعى حابارلانعان بولاتىن. ونىڭ بۇل پروتسەستەگى ءرولى قانداي؟
– «كازكوممەرتسبانك» اق-تىڭ كرەديتتىك پورتفەلىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگى (50%-دان استام) «بتا بانك» اق-تىڭ مىندەتتەمەلەرىمەن بەرىلگەندىگى بەلگىلى. بۇل رەتتە «بتا بانك» اق-تىڭ اكتيۆتەرى قۇنى ۇزاق مەرزىمدە قالپىنا كەلەتىن اكتيۆتەرگە جاتادى. وسىنىڭ سالدارى رەتىندە, ولار «كازكوممەرتسبانك» اق ولاردى ۇستاۋى بويىنشا قاجەتتى قارجى اعىندارىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيىن قالىپتاستىرمايدى. سوندىقتان «كازكوممەرتسبانك» اق-تىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەڭدە بتا بانكتىڭ اكتيۆتەرىن «كازكوممەرتسبانك» اق-تان ءبولۋ قاجەت. بۇل كەزەڭدە «پروبلەمالى كرەديتتەر قورى» اق وپەراتور بولادى. ودان كەيىن وسى اكتيۆتەردى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جوبالارى, ونىڭ ىشىندە وڭىرلىك دامۋ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستاندا تاۋەكەلگە باعدارلانعان قاداعالاۋدى ەنگىزۋگە باعىتتالعان, رەتتەۋشىلىك نورماتيۆتەردى بۇزباعان, بىراق تاۋەكەلدى ساياساتتى جۇرگىزەتىن بانكتەرگە قاتىستى الدىن الۋ شارالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق وزگەرىستەر ازىرلەنىپ جاتقانى بەلگىلى. وسى الدىن الۋ ءىس-قيمىلدارى تۋرالى مىسال كەلتىرە وتىرىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءيا, شىن مانىندە, قازاقستان حالقىنا جولداۋى شەڭبەرىندە مەملەكەت باسشىسى بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن ازىرلەۋدى, فورمالدى تاسىلدەن تاۋەكەلگە باعدارلانعان قاداعالاۋعا ءوتۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىرعان بولاتىن. ۇلتتىق بانك بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن ازىرلەۋگە كىرىستى, ونىڭ شەڭبەرىندە رەتتەۋشىلىك جانە قاداعالاۋ پروتسەسىنىڭ حالىقارالىق قاعيداتتارى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق بانك پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىن جانە تاۋەكەلدىڭ ىسكە اسىرىلۋىن كۇتپەستەن, داعدارىستى قۇبىلىستاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا جۇمىستى كۇشەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بانك ەۋروپالىق وداقتا قابىلدانعان ءادىسنامانىڭ نەگىزىندە تاۋەكەلگە باعدارلانعان قاداعالاۋدى ەنگىزۋ تاسىلدەرىن ماقۇلدادى. بۇل تاسىلدەر بيزنەس مودەلدىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىن باعالاۋ ءادىسناماسىن جانە وعان ءتان تاۋەكەلدەردى ايقىنداۋدى, بانكتەردىڭ تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جانە ىشكى باقىلاۋ جۇيەلەرىن, سونداي-اق, كاپيتال مەن وتىمدىلىكتىڭ جەتكىلىكتىلىگىن ايقىنداۋدىڭ ىشكى جۇيەلەرىن قامتيتىن جاڭا قاداعالاۋ مودەلىن ازىرلەۋدى كوزدەيدى. تاۋەكەلگە باعدارلانعان قاداعالاۋ دەن قويۋ قاداعالاۋ شارالارى جۇيەسىنىڭ تولىق وزگەرۋىن, اتاپ ايتقاندا, قولدانىستاعى شەكتەۋلى ىقپال ەتۋ شارالارىن جانە ەرتەرەك دەن قويۋ شارالارىن, سانكتسيالار مەن ماجبۇرلەۋ شارالارىن قولدانۋ نەگىزدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى كوزدەيدى. بۇل قاداعالاۋ مودەلى بانكتەردىڭ ءارتۇرلى تاۋەكەلدەرگە ۇشىراعىشتىق دەڭگەيىن ولاردى باسقارۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
2017 جىلى ۇلتتىق بانك بانكتىڭ كاپيتالىن ءتيىستى تۇزەتۋمەن (رەتتەۋشىلىك مەنشىكتى كاپيتالدى رەتتەۋشىلىك پروۆيزيالار مەن حقەس بويىنشا پروۆيزيالاردىڭ اراسىنداعى ايىرماسىنا ازايتۋ) پروۆيزيالاردى باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي ادىستەمەسىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇدان باسقا, بانكتەردىڭ بايلانىستى تۇلعالارمەن جاسالعان مامىلەلەردى جانە جەڭىلدىك بەرىلگەن تالاپتارمەن جاسالعان مامىلەلەردى باعالاۋ تاسىلدەرى كۇشەيتىلەتىن بولادى. سونداي-اق, اۋديتورلار مەن باعالاۋشىلاردىڭ بانكتىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاعانى تۋرالى اقپاراتتى جاسىرعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ, ءتىپتى قارجى نارىعىندا قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا تىيىم سالۋعا دەيىن كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى قارالادى.
سونىمەن قاتار, ۇلتتىق بانكتىڭ مانداتى بانك كاپيتالىنىڭ قۇرىلىمىن ماجبۇرلەپ قايتا قۇرىلىمداۋ جانە بانكتەردى بىرىكتىرۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتۋ ءبولىگىندە زاڭنامالىق دەڭگەيدە كۇشەيتىلەدى.