ەلباسى «بۇگىنگى راديكالدى يدەولوگيالار عاسىرى كەلمەسكە كەتتى. ەندى ايقىن, تۇسىنىكتى جانە بولاشاققا ءجىتى كوز تىككەن باعدارلار كەرەك. ادامنىڭ دا, تۇتاس ۇلتتىڭ دا ناقتى ماقساتقا جەتۋىن كوزدەيتىن وسىنداي باعدارلار عانا دامۋدىڭ كوگىنە تەمىرقازىق بولا الادى. ەڭ باستىسى, ولار ەلدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن شاما-شارقىن مۇقيات ەسكەرۋگە ءتيىس. ياعني, رەاليزم مەن پراگماتيزم عانا تاياۋ ون جىلدىقتىڭ ۇرانى بولۋعا جارايدى» دەگەن ويدى العا تارتادى. سونىمەن, پراگماتيزم يدەولوگياسى – قازاق قوعامىنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى, دۇنيەتانىمىمىزدىڭ نەگىزى, ءىس-قيمىلىمىز بەن ۇستانىمدارىمىزدىڭ, قۇندىلىقتارىمىزدىڭ تەمىرقازىعى. قىسقاشا ايتقاندا, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باعىتتارىن ايقىندايتىن ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى. ول باسەكەلىككە قابىلەتتىلىكتىڭ دە, ءبىلىم ساپاسى مەن سالتانات قۇرۋىن دا, جاڭا سانا ۇلگىسىن دە, ءومىر سالتىمىز بەن ادامي قاتىناستارىمىزدى, سانامىزدىڭ اشىقتىعى مەن وزگەرۋ باعىتىمىزدى ايقىندايتىن پاراديگماعا اينالماقشى.
جالپى, وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن, «پراگماتيزم» ۇعىمىنا ءسال ۇڭىلگەن ارتىق بولماس. پراگماتيزم تەرمينى – ءىس, ءىس-ارەكەت دەگەندى بىلدىرەدى. كەيىننەن, حIح عاسىردا, ول امەريكالىق فيلوسوف چارلس ءپيرستىڭ اتىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. پراگماتيزمدى تازا اقش-تىق فيلوسوفيا دەپ تۇسىنۋگە بولادى, ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن اقش قوعامىندا ەرەكشە ىقپالعا يە. پراگماتيزمنىڭ باستى قاعيدالارى: اقيقاتتى تيىمدىلىك تۇرعىسىنان مويىنداۋ, ناقتى تاجىريبە بارىنەن دە ماڭىزدى, ادام ماقسات ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, ادام بىردەڭەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن سالىستىرمالى ءبىلىم دە جەتكىلىكتى, اقيقاتتىڭ ولشەمى پراكتيكا, ءىس-ارەكەتتە جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن كۇماندى ەڭسەرىپ, سەنىمگە يە بولۋ, ادام اقيقاتتان بۇرىن سەنىمگە ۇمتىلۋ كەرەك دەگەن قاعيدالاردى ۇسىنادى.
اقش قوعامىنىڭ تابىستى ءومىر سالتى نەگىزىندە ءونىمدى, ءتيىمدى قوزعالىس يدەياسى جاتىر. مۇنداي فيلوسوفيانىڭ وزگەرىستەر كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلەتىنىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەدى. ءومىردىڭ ءاربىر ساتىنە سايكەس كەلۋ, ءومىر سۇرە ءبىلۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ جانە سوعان سايكەس ارەكەت ەتۋ, ونى ۇلتتىڭ جيعان تاجىريبەسىمەن ۇشتاستىرۋ پراكتيكالىق فيلوسوفيانىڭ وزەگى دەسەك تە بولادى. ەلباسىنىڭ پراگماتيزم فيلوسوفياسىنا نازار اۋدارىپ وتىرعاندىعىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا بولسا كەرەك. ماقالادا, ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ كۇرە تامىرى پراگماتيزم ۇستانىمدارىنىڭ ۇلت ساناسىنا سىڭۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن, ول ءۇشىن قانىمىزعا سىڭگەن, مەنتالدىق بولمىسىمىزدىڭ سيپاتىنا اينالعان كەيبىر داعدىلاردان ارىلۋ قاجەتتىگى تۋرالى وي ايتىلادى. سولاردىڭ ءبىرى – استا-توك ىسىراپشىلدىق, داڭعويلىق, استامشىلدىق. ءاۋ باستا, بۇل قاسيەتتەن نارىق قۇتقارادى, ۇلتتى ۇنەمشىل بولۋعا, بايلىقتىڭ قۇنى مەن قادىر-قاسيەتىن باعالاۋعا ۇيرەتەدى دەگەن وي-پىكىردىڭ دە بولعانى بەلگىلى. نارىق زامانىنىڭ شيرەك عاسىرىن ارتقا تاستاساق تا, ءالى سول ىسىراپشىلدىققا جول بەرۋدەمىز. ۇنەمدەۋدى ۇيرەنە الماي كەلەمىز. ىسىراپشىلدىق – جەكە تۇلعا, ۇجىم, الەۋمەتتىك توپ, ءتىپتى مەملەكەت دەڭگەيىندە كورىنىپ وتىرعانى ءمالىم.
ءبىزدىڭ ءالى دە بولسا, ەڭبەكتى, بايلىقتى باعالاي الماي ءجۇرگەنىمىز بايقالادى. كەلگەن بايلىق ادال ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى بولسا, ماڭداي تەرىڭمەن كەلسە, ءمۇمكىن ويلانعان بولار ما ەدىك؟ بايلىق شاشۋدى ەمەس, جيناۋدى, ەسەلەۋدى, ۇنەمدەۋدى قالايدى. بايلىقتىڭ يەسى مەن كيەسى بولادى. بىزدەگى بايلىقتاردىڭ يەسى بولعانمەن, كيەسى جوق. كيەسىز بايلىق كەتۋگە, شاشىلۋعا دايىن تۇرادى. اباي سوزىمەن ايتقاندا, «يتتىكپەن تاپقان مالدى, ادامشىلىقپەن جۇمسايتىن» ۋاقىت جەتكەن ءتارىزدى. بۇل – بۇگىنگى بايلىقتى ۇقساتۋ مەن جاراتۋدىڭ فورمۋلاسى. ونىڭ مەنتالدىق نەگىزىنە جاتاتىن قاسيەتتەر – ناداندىق, ماقتانشاقتىق, جالعان باقتالاستىق پەن باسەكەلەستىك, شەكتەن شىققان تۇتىنۋشىلىق پسيحولوگيا. بۇل جاعىمسىز قاسيەت جەكە باستىڭ دەڭگەيىنەن اسىپ, قوعامدىق نورماعا اينالىپ بارا جاتقانى دا بەلگىلى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ مەنتالدىق كەدەرگىلەرى دە وسىندا.
ەلباسىنىڭ پراگماتيزمنىڭ جارقىن ۇلگىلەرىن بابالارىمىزدىڭ ءومىر سالتىنان ىزدەپ, ونى بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءمىنەز-ق ۇلىقتىق نەگىزى, ىرگەتاسى رەتىندە قالىپتاستىرۋ, بۇگىنگى ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن باسا كورسەتۋى وتە ورىندى. ۇلت مەنتاليتەتىندە وزىندىك ورنى بار قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى ۇنەمشىلدىك, قاناعاتشىلدىق. سوڭعىسى استامشىلدىق پەن ىسىراپشىلىققا جول بەرمەۋدىڭ تەگەرىشتەرى, توسقاۋىلدارى. كەزىندە ماكس ۆەبەر ءوزىنىڭ «پروتەستانتتىق ەتيكا جانە كاپيتاليزم رۋحى» اتتى ەڭبەگىندە ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلدىققا جول بەرمەۋدى پروتەستانتتىق ەتيكادان ىزدەگەنى بەلگىلى. ەڭبەكقورلىق, ءتارتىپ ادالدىق, ۇنەمشىلدىك كاسىپكەرلىكتىڭ رۋحاني نەگىزى رەتىندە قاراستىرىلىپ, ولاردى پروتەستانتيزم ءدىنىنىڭ وركەنيەتتىك دامۋعا قوسقان ۇلەسى رەتىندە قاراستىردى. ادامدار بويىنداعى ەڭبەكقورلىق پەن ۇنەمشىلدىكتى تەك پروتەستانتتىق ءدىني ەتيكا قالىپتاستىردى دەسەك ارتىق ايتقان بولارمىز. وسىنداي استامشىل پيعىلى ءۇشىن كەزىندە ماكس ۆەبەردىڭ جوعارىدا اتالعان ەڭبەگىن ليۋك بولتانسكي, ەۆ. كياپەللو, حەنريك گروسسمان سىنعا العان بولاتىن. ولاي بولسا, ەڭبەكقورلىق, ۇنەمشىلدىك, ءتارتىپ, ادالدىق, كىمگە دە بولسا ورتاق قاسيەت. ۇلت مادەنيەتى نەعۇرلىم وسى جوعارىدا اتالعان قۇندىلىقتاردى ادامدار ءىس-ارەكەتىنىڭ نەگىزى رەتىندە قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلسا, ىقپالى مەن پارمەنى كۇشتى بولسا, سانالى تۇردە باعىتتالسا, اتالعان قۇندىلىقتار سولعۇرلىم ادامدار ساناسى مەن ءمىنەز-قۇلقىندا كورىنەرى ءسوزسىز. ەلباسىنىڭ ۇلت مەنتاليتەتىنسىز, ءمادەنيەتىنسىز جاڭعىرۋ دەگەنىمىز قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي دەپ وتىرعانى دا وسى.
استامشىلدىق پەن ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋدىڭ وزىق ۇلگىلەرى ۇلت مادەنيەتىندە, قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرىندە, دۇنيەتانىمى مەن فيلوسوفياسىندا سايراپ جاتىر. ماسەلەن, اباي ءوزىنىڭ قاراسوزدەرىندە, ىشسەم, جەسەم, ۇيىقتاسام دەپ تۋاتىن بالا ەمەس, كورسەم, ءبىلسەم, ۇيرەنسەم دەپ تۋاتىن بالانى تاربيەلەپ, ونى بىلىمگە, عىلىمعا ۇيرەتىپ, جەڭدىرىپ, قاناعاتشىلدىق پەن ۇنەمشىلدىككە ءۇيرەتۋ كەرەكتىگىن تالاي ايتقان بولاتىن. سونىمەن قاتار, ول ماقتانشاقتىقتىڭ تۇرلەرىن كورسەتىپ, «دەسىن» دەيتىندەردىڭ «دەمەسىن» دەيتىندەردەن وزىپ كەتۋ سەبەبىن ىزدەپ, ونىڭ ءتۇبى ناداندىق ەكەنىن, ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەردەن وزباق. ودان باسقا نارسەلەرمەنەن وزدىم عوي, دەمەكتىڭ ءبارى دە اقىماقتىق, – دەپ, وي تۇيگەن بولاتىن.
بۇعان قويار توسقاۋىل قايدا؟ توسقاۋىل – ءبىلىم مەن تاربيەدە. بىراق, بىزدە ءبىلىم جالاڭ. بۇل ونىڭ قازىرگى كەزدەگى باستى ەرەكشەلىگى. ول ادام بويىنداعى ىزگىلىكتى ەسەلەۋگە باعىتتالماعان. ول ۇنەمدەۋدى, راتسيونالدى ءومىر سالتىن قۇرۋدى, سوعان ءسايكەس مىنەز-ق ۇلىق سالتاناتىن ورنىقتىرۋدى ۇيرەتپەيدى. سەبەبى, قوعامدا تۇتىنۋ پسيحولوگياسىن ناسيحاتتايتىن ۇستانىمدار باسىم. ول تابيعات, جەر, ادام جانە قارجىلىق, تەحنولوگيالىق, ەكولوگيالىق رەسۋرستارىمىزدى پايدالانعان كەزدە كورىنىپ جاتادى.
ءبىلىمنىڭ گۋمانيتارلىق, ءتاربيەلىك باعىتى كەيىنگە ىسىرىلعانى سونشالىقتى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا گۋمانيتارلىق, دۇنيەتانىمدىق پاندەر مەن كافەدرالار جابىلىپ, بىلىمگە جالاڭ ۋتيليتارلىق كوزقاراس قالىپتاسىپ وتىر. اباي: «عىلىمسىز احيرەت جوق, دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز, تۇتقان رۋزا, قىلعان قاج ەشبىر عيبادات ورنىنا بارمايدى », دەگەن ەدى. سول ءتارىزدى, بۇگىندە گۋمانيتارلىق ءبىلىمسىز, شىنايى عىلىمسىز پراگماتيزمدى تەك جالاڭ پايدا تابۋدىڭ كوزى دەپ تۇسىنسەك تاعى دا قاتەلەسكەن بولار ەدىك. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە پراگماتيزم شىنايى شىعارماشىلىقتىڭ نەگىزى جانە ادام ويىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولا المايتىنى تاعى بەلگىلى. ال, بولا قالعان جاعدايدا مۇنداي بىلىمنەن وزىندىك ويلاۋ, دۇنيەتانىمدىق قۇندىلىقتار شەت قالادى, بىلىمگە دەگەن تۇتىنۋشىلىق كوزقاراس قالىپتاسادى. بۇل ءۇردىس, اسىرەسە, اقپاراتتىق قوعامدا كەڭ ەتەك الىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە, جاستاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن ساناسى باسقا, جات يدەولوگيالىق اعىمداردىڭ ىقپالىنا تەز تۇسۋدە. ولاي بولسا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قازاقى پراگماتيزم ادامداردىڭ تۇلعالىق قاسيەتىن دامىتۋ ارقىلى جۇزەگە اسۋى ءتيىس. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ اسىل قۇندىلىقتارى نەگىزىندە تاربيەلەنگەن, ۇلتتىڭ رۋحاني تامىرىنان ءنار العان ادام عانا, مىنا اۋمالى توكپەلى زاماندا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە الادى جانە زامان اعىمىنداعى وزگەرىستەردى دۇرىس قابىلداي بىلەدى.
سوندىقتان دا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تۇلعانى قالىپتاستىرۋ دەكلاراتسيا كۇيىندە قالماي, ناقتى تۇرعىدان ىسكە اسۋى ءتيىس. ونداي ادام ماقساتشىل, ناتيجەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭبەكتەنەتىن, ءوز تاعدىرىنىڭ يەسى. ول ءوز ءومىرىن جوسپارلاي الاتىن, ستراتەگيالىق تۇرعىدان بولاشاعىن بولجاي الاتىن تۇلعا. اباي: «ءوزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ; ادامشىلىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ» دەمەپ پە ەدى؟ قازاقى پراگماتيزمنىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ەلباسىنىڭ پراگماتيكالىق فيلوسوفياسى وسىنداي ويلارعا جەتەلەيدى.
تولەۋعالي بۋرباەۆ,
جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عىلىمي ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور