ايتۋلى ءدىن قايراتكەرى, 108 200 ءسوز ۇعىمدى سىيعىزعان «ارابشا-قازاقشا ءسوزدىكتى» تۋىنداتقان جانە ءۇندىنىڭ داڭقتى شىعارماسى «كاليلا مەن ديمنانى» جاڭعىرتقان دارىندى ءتارجىماشى, قۇران-كارىم اياتتارى مەن حاديستەردىڭ تافسىرلەرىن, ءماۋلىت جىرلارىن, ءدىني ۋاعىزداردى قازاقشا ءسويلەتكەن, «ءدىني پەداگوگيكا» وقۋلىعىن جازعان, بي-شەشەندەردىڭ دانالىق پەن ىزگىلىككە تولى تۇجىرىمدى تولعامدارىن مەرۋەرتتەي ءتىزىپ, حاتقا تۇسىرگەن ءوز زامانىنىڭ دارابوزى سادۋاقاس عىلماني (1890-1972) مۇراسى كەشەۋىلدەپ بولسا دا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ «الاش» مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ ىجداھاتتى ەرەسەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جارىق كورگەنىن ايتۋ ادامشىلىق پارىزىمىز دەگىم كەلەدى.
پروفەسسور ديحان قامزابەك ۇلى ءسادۋاقاس عىلمانيدىڭ ءومىر تاريحىن, اتا-بابا شەجىرەسىن, تۇقىم-ءزاۋزاتىن, ادەبي مۇراسىن, قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى ورنىن, ياكي 30-جىلدار مۇراسىن قالايشا تانۋ قاجەتتىگىنىڭ عىلىمي ءماندى ماسەلەسىن, حح عاسىرداعى «ۇلت رۋحاني ىزدەنىسىنىڭ, ءدىني تالابىنىڭ ءارى جارقىن ۇلگىسى, ءارى اقتاڭداعى», «تانىمدىق – كوركەمدىك كۇندەلىگى» ەكەنىن جىكتەپ, جۇيەلەپ, جان-جاقتى تولىمدى ءتۇسىندىرگەن. سوندىقتان دا مۇنى سادۋاقاس عىلمانيدىڭ وي سۇزگىسىنەن وتكەن, اقىل تارازىسىنا ولشەنگەن تۇڭعىش عىلىمي ءومىربايانى دەسەك, جاڭىلىسپايمىز.
سونىمەن قاتار سادۋاقاس عىلمانيدىڭ ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ جەتكىزۋشىلەرى جونىندەگى دەرەكتەرى مەن ءمالىمەتتەرى دە ەڭبەكتىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن, مارتەبەسى مەن دارەجەسىن كوركەيتەرى حاق. بۇل ورايدا ۇكىجان مەن ءامينا سادۋاقاسقىزى, تاسمۇحامبەت ءتالىم ۇلى, تالعات جانايدار ۇلى, جيەنبەك سەرىك, سارسەنبەك وتەپوۆ, اقتوتى ەلەشوۆا سەكىلدى مۇرا جاناشىرلارىن اتاپ ايتۋعا, ارداقتاۋعا لايىق.
قوعام قايراتكەرى سادۋاقاس عىلماني 1952-1972 جىلداردا قازاقستان قازياتىنىڭ قازيى, ورتا ازيا مەن قازاقستان ءدىني باسقارماسىنىڭ مۇشەسى, اقمولا شاھارى مەن ەرەيمەنتاۋ مەشىتتەرىندە يمام قىزمەتتەرىن اتقارعان.
سادۋاقاس عىلمانيدىڭ زاڭعار تۇلعاسىن اسا كورنەكتى فارابيتانۋشى اقجان ماشاني (1907-1997) سوزىمەن بىلايشا سيپاتتاساق, ادىلدىك بولار ەدى. «مەن س.عىلمانيدى ءوزىمنىڭ عىلىمي جەتەكشىم دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى, «ەكىنشى ۇستاز» ءال-فارابي اراب ەمەس, قازاق جەرىنەن شىققان عۇلاما» دەگەن حابارمەن جەر ءجۇزىن شارلاپ, انىقتاۋعا كىرىسىپ, اراب-پارسى تىلدەرىندە جازىلعان شىعارمالاردى وقي الماي جۇرگەنىمدە سادۋاقاسقا كەزىكتىم. ول كىسى ماعان شىعارمالاردى اۋدارىپ بەردى. سولاردى زەرتتەي كەلىپ, ءال-فارابي زيراتىن تاۋىپ, قازاقتىڭ وتىرار-فاراب قالاسىنان شىققان وقىمىستى ەكەنىن دالەلدەپ, ەل-جۇرتىنا تانىستىردىم» − دەپ جازعان-دى اقجان ماشاني.
يسلام قۇندىلىقتارىن زەردەسىنە بەرىك ۇيالاتقان, ءدىني-تۇركىلىك دۇنيە تانۋ ەرەكشەلىكتەرىن بولمىسىنا دارىتقان سادۋاقاس عىلمانيدىڭ اسەرلى, ۇتىمدى وي ورنەكتەرىندە, ۇلگىلى, جاتىق اقىندىق تولعانىستارىندا, كوركەمدىك ويلاۋ جۇيەسىندە جەر مەن كوكتىڭ ءامىرشىسى اللانىڭ عاجايىپ قۇدىرەتى, قيسىنىمەن كورىكتى دە كەلىستى قۇراننىڭ كەرەمەت قاسيەتتى اياتتارى, مۇحاممەد پايعامباردىڭ تەڭدەسى جوق حاديستەرى, نۇردان جارالعان قاناتتى پەرىشتەلەر ءجايى, جاراتىلىس جۇمباعى, تابيعات كورىنىستەرى, زامانا سۋرەتتەرى, «تۇرمىس توقپاق» تەپەرىشتەرى ءمان-ءمانىسىمەن جەتىك كەستەلەنگەن. اسىلى, «حالىق ءتىلىنىڭ ساۋلەلى ءمولدىر تەرەڭىنەن تۋعان ەلدىڭ تابيعاتى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ بۇكىل تاريحى دا كورىنەدى» دەپ ك.د.ۋشينسكي ايتقانداي, تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ شىراعى قازاق ءتىلىنىڭ جويقىن قۋاتى تۋراسىندا «انا ءتىل» دەيتىن لەبىزىندە بىلايشا تولعايدى:
ورىندى ءسوز ءتىلدىڭ ۇلكەن زەنناتى,
سىر مەن ماڭىز كورسەتپەكشى قىمباتتى...
سويلەنسە ءسوز تەرەڭ بولسىن ءمانىسى,
قىسقى كەلىپ, ۇزاق اياق الىسى...
انا ءتىلىڭ - سۇيەگىڭە بىتكەن ءتىل,
شۇبار قىلماي سول تىلىڭمەن سويلەي ءبىل.
ءتىل مادەنيەتىن مەيلىنشە دىتتەگەن سادۋاقاس عىلمانيدىڭ ءتىلدىڭ دۇرىستىعىنا, ايقىندىعىنا, تارتىبىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن. ول «ءسوز قۇرىلىسى» جىرىندا (1931) ولەڭ بۋىنى, ولشەۋى, ۇيلەسىمى, سىر مەن دانالىق سيپاتى, ياعني ولەڭ ءتىلىنىڭ بىرىڭعايلىعى مەن تۇتاستىعى قايران قالدىرسىن دەيدى.
ءسوز ىشىندە ولەڭ-جىردىڭ جولى وزگە,
ىلىنبەيتىن ۋاقىتى جوق ءبىر كوزگە – دەپ, پوەزيا پاراساتى مەن سالتاناتىن سۇڭقارشا سەزىنىپ ءمالىمدەيدى.
جانە دە ويدىڭ ۇشىرلىعى مەن تاپقىرلىعى ءتىل مەن جۇرەكتىڭ بىرلەستىگىنەن تۋاتىندىعىن «ءبىر ەرتەگى» شىعارماسىندا قاداپ كورسەتەدى. نەگىزىندە, س.عىلماني تىلىمەن جەتىك جەتكىزەر بولساق, ونىڭ ىڭكار كوڭىلدەن, تازا پەيىلدەن مەيىرلەنىپ تۋعان جاراتىندىلارى «مول ويلى, عيبرات كوزدى», «سانالى, ساۋلەلىگە» ارنالعان. سەبەبى, ونىڭ ولەڭ-جىرلارىندا ءدىني-اعارتۋشىلىق سارىندار, اراب-پارسى وركەنيەتىنىڭ دانالىق دارىستەرى, داستۇرلەرى, اللانىڭ عىلىمى, جاراتىلىستانۋ عىلىمى, ادامتانۋ عىلىمى شەبەر ۇيلەسىم, ورايلى جاراسىم تاپقان.
س. عىلماني «ءمۇناجات», «زەيىن اشۋ ءبايىتى», «ساحار نازىم», «قاساس سۇرەسىنىڭ ءاز اياتى مەن ءتاپسىرى اۋدارماسىنىڭ مازمۇنى», «تاعى دا پايعامباردىڭ مىناۋ ءسوزى», «تاعى دا پايعامباردان سويلەنگەن ءسوز», «ۇزاق ءحاديستىڭ اۋدارماسى», «تاپسەردەن ءبىر اڭگىمە», «ابۋباكىر حازىرەتتىڭ ءبىراز جايى», «ءاتيىم ءۇشىن عازال» اتتى تولعاۋلارىندا جاراتقان يە, اللانىڭ ەلشىسى, اياتتار مەن حاديستەر الەمى حاقىندا تاعىلىمدى ءتامسىلدەردى, مايەك-دايەگى وزگەشە وي-پىكىرلەردى وربىتەدى.
ستاليندىك زوبالاڭنىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ كۋاگەرى سادۋاقاس عىلمانيدىڭ تۇرمە جىرلارىندا زامانا قايشىلىقتارى, «قاجىتقان سەبەپتەر» شىنشىلدىقپەن سۋرەتتەلىپ, ساي-سۇيەگىڭدى سىرقىراتادى, دەنەڭدى تۇرشىكتىرەدى, ۇرەيلەندىرەدى, توزاقتىڭ وتىنا كۇيگەندەي كۇيگە تۇسەسىڭ.
ەركىم ەسەن, ەر كوڭىلىم سولماسا,
ەركىندىكتى ەركىن قۇداي وڭداسا.
جالعىز باقىت مەندە بولسىن دەمەيمىن,
سولىپ, سونگەن ەركەلى ەلىم وڭالسا.
قىزىعى نە بارلىق ءومىر, تىرلىكتىڭ,
ەركەلەيتىن ەلىم ءوسىپ, وڭباسا.
كوڭىلدەگى سىرىم وسى, باسقا جوق,
امالىم نە, ويىم ورگە قونباسا − دەگەن مۇباراك تىلەگى, ءمارت جۇرەگى قانداي دەسەڭىزشى!
س.عىلماني «كالەندار تىسىنا جازدىم» دەيتىن جىرىندا (1929) بىلايشا تەبىرەنەدى:
ءتۇسىنشى, كوپ ويلانشى ءسوزدىڭ ءىشىن,
تۇڭىلمە ءۇستىرت قاراپ سىرتقى ءتۇسىن.
راسىندا, اقىن تولعاۋلارىنىڭ ءمانى دە, ءسانى دە دۇنيەتانىم تەرەڭدىگىنەن, ءبىلىمدارلىق زەردەسىنەن, ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ تازالىعىنان, ادامگەرشىلىك مادەنيەتىنەن, ادەپتى جاراتىلعاندىعىنان بولسا كەرەك-ءتى. ونىڭ تۇپكى ماقسات-مۇراتى دا – ەلدى ساۋلەلەندىرۋ, قوعامدى ىزگىلەندىرۋ, ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن وركەندەتۋ, «ءدىننىڭ تۇپكى نەگىزىن» ءتۇسىندىرىپ ۇقتىرۋ, «جاقسىلىقتىڭ تۇبىندە وسەرى بار, جاماندىقتىڭ تۇبىندە وشەرى بار» دەيتىن حالىق دانالىعىنا يمانداي سەنگەن ۇستازدىڭ مىناداي وي مەرۋەرتتەرى جىگەرىڭدى, جۇرەگىڭدى, تىلەگىڭدى نۇرلاندىرادى. مىسالى:
ادال جۇرەك, تالاپ-شارت,
تىلەك كەرەك ەلدى اعارت.
جۇمساق ءتىلدى مايدا بول,
«قازاق», «نوعاي», دەمەي «سارت».
(«شاكىرتتەرىمە جازعانىم»)
ءدىنسىز جاساۋ بولمايدى,
دۇنيە ءدىنسىز تولمايدى.
(«زەيىن اشۋ ءبايىتى»)
پا, شىركىن, كاپىر دۇنيە, بۇزىق دۇنيە,
وزىنە ەرگەندەرگە قىزىق دۇنيە.
دارديىپ شالقىساڭ دا, جايقالساڭ دا,
ۇمىتپا, بارلىعىن ءبىر سىزىق, دۇنيە.
سىزىققا قوجا دا بار بىلسەڭ, دۇنيە,
ەسەپتەپ اقىل, ميعا ىلسەڭ دۇنيە.
ءجون عوي دەپ بار ءىسىڭدى ايتار ەدىم,
بۇلتارماي ءبىر قالىپتى
جۇرسەڭ دۇنيە.
(«ءاي, دۇنيە»)
«تۇرمىستىڭ توقسان تاراۋ تارماقتارىن» كورگەن, «سىناپتاي ءجۇز تولقىپ قۇبىلعان» دۇنيەنىڭ تاۋقىمەتتەرىنە كونگەن, «تاعدىردىڭ كەرمەسىنە كەزدەسكەن», سويتسە دە ارىستانشا ارپالىسىپ وي ەڭبەگىنە ىڭكارلىكپەن قىزمەت ەتكەن جانكەشتى ساباز ساليقالى ويلارىمەن بولىسەدى.
ءدىن تاريحىنا جۇيرىك س.عىلماني حاق پايعامبار جيەنى قۇسايىن تۋراسىندا ءسوز قوزعاعاندا ءتورت قاسيەتتى ەرەكشەلەپ, ورنەكتى جەتكىزەدى. ول بىلايشا:
ول ءتورت قاسيەت بىرەۋى جاقسى ءناسىل,
ەكىنشى جومارت كوڭىل, ءسوزى دە اسىل.
ءۇشىنشى قولدا قۇران باسشى قىلعان
ءتورتىنشى كوركەم ءوڭدى اجارى اسىل.
اقىندىق مادەنيەتى جوعارى ەل ەركەسى, وي سەركەسى س.عىلماني ولەڭ قۇرىلىسىنىڭ قىر-سىرىن جىعا ءتۇسىنىپ, بايىپتاعانى بايقالادى. ماسەلەن, «تاعى سوعان», «ولجابايعا», «وكىنۋ», «قورىتىندى», «جۇمباقتى اجال» سەكىلدى ولەڭدەرى التى اياق ءولشەمىمەن شىعارىلعان. ءسويتىپ, ءمولدىر ماعىنالى سىڭعىرلاعان سۋرەتكە كوشىرگەن.
وي پىكىرىن تۇرلەندىرىپ, بەزەندىرۋ ماقساتىندا ءماندى دە مانەرلى ويۋلى-ويلى سويلەمدەرگە جۇگىنىپ وتىرادى. ايتالىق:
«جالقاۋعا ەشۋاقىتتا بولما جولداس»
«ەڭبەكسىز ەتكەن داۋلەت − قاردىڭ سۋى»
«مەن قاڭباقپىن ءبىر قۇيىن جەل ۇيىرگەن»
«تۇرمىس − جەل, ادام باسى
بولعان قاڭباق»
«جارىلعاساڭ جومارتسىڭ جارىلعامپاز»
«دۇنيە − كوپىر, ماقساتقا ءمىنىپ وتەر,
بولاتتان بەرىكتىگى بولسىن بەتەر»
«ەكى ايىر ءتىل, قىران بوپ ءىل,
عىلىم, ونەر ەگىز».
ءدىن عۇلاماسى كەيبىر رەتتە جىر-تولعاۋلارعا اراب تىلىندە ماعىناسى ءىرى, كەسەك ناقىل سوزدەردى كەلتىرىپ, وقىرمان دۇنيەتانىمىنا ساۋلە شاشىپ, جان دۇنيەسىن يمان قۋاتىمەن سۇلۋلاندىرۋدى ماقسات ەتكەندەي. بۇعان مىناداي افوريزمدەردى اتاۋعا بولاتىنداي: «مۇمكىن ءبىر كىسى ءبىر قاۋىم ەلدىڭ ورنىن باسار», «ادامدى سىناماي تۇرىپ, كەمسىتە كورمە», «اتاق, داڭق − اپات, بىراق بارشا ادامدار سوعان ۇمتىلادى», «حاساننىڭ شەشەندىگى, يبن مۇقلانىڭ قالامگەرلىگى, يبن ءادھامنىڭ دۇنيەگە قىزىقپاۋى, لۇقپان حاكىمنىڭ دانالىعى».
س.عىلمانيدىڭ پوەزيالىق شىعارمالارىنا ليريكالىق اۋەز, ەپيكالىق قارىم, ءدىني-فيلوسوفيالىق, مۇسىلماندىق-تۇركىلىك سارىن, اللەگوريالىق سيپات, دەرەكتىلىك پەن تاريحيلىق ءتان. سوندىقتان دا اعارتۋشى ءدىنداردىڭ اسىل مۇراسى ( الماتى: «ەل شەجىرە», 2010) ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان كاۋسار بۇلاق ىسپەتتى.
سەرىك نەگيموۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.