قازاقستاننىڭ عارىشتى يگەرۋ قادامى نەدەن باستالدى؟ ءسال تاريحي شەگىنىس. قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان كەزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بىرنەشە رەت كسرو عارىشكەرلەر وتريادىنا ىلىگۋگە تالاپتانعان قازاقستاندىق ۇشقىش تالعات مۇساباەۆقا وسى ماسەلەنى وڭ شەشۋگە كومەكتەستى. ءسويتىپ, 1990 جىلدان باستاپ ول كەڭەستىك عارىشكەرلەر وتريادىندا دايىندىقتى باستادى. وسى جىلدىڭ باسىندا بايقوڭىر عارىش ايلاعىندا جالپى ماشينا جاساۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىعىمەن كەزدەسۋ كەزىندە ءبىرىنشى قازاقتىڭ عارىشقا ۇشۋى تۋرالى ماسەلە ءپرينتسيپتى تۇردە شەشىلدى, ول كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سىناۋشى ۇشقىشى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ بولدى. ال قازان ايىندا, توقتار ءاۋباكىروۆتىڭ عارىشقا ۇشۋى كەزىندە قازاقستاننىڭ عارىشتىق ەكسپەريمەنتتەرىنىڭ ءبىرىنشى عىلىمي باعدارلاماسى ورىندالدى. بۇل ۇشۋ – كوسموناۆتيكا تاريحىندا سوڭعى كەڭەس عارىشكەرىنىڭ ۇشۋى رەتىندە دە قالدى.
قازاق كسر پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان ن.ءا.نازارباەۆ 1991 جىلعى 31 تامىزدا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكانىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان «بايقوڭىر» عارىش ايلاعى قازاقستاننىڭ مەنشىگى دەپ جاريالانعان جارلىققا قول قويدى. بۇل كسرو قۇرامىنا كىرەتىن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ باتىل قادامى بولدى. ياعني, پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان عارىشىنىڭ دامۋىنا بەرگەن ۇلكەن ماڭىزىن كۋالاندىراتىن تاريحي قادام.
كسرو-نىڭ قيراۋى جانە ونىڭ ىزىنشە بولعان اۋىر ەكونوميكالىق داعدارىس ادامزاتتىڭ عارىشتىق ءداۋىرى باستالعان, عارىشقا ءبىرىنشى جەر سەرىگى ۇشىرىلعان جانە ءبىرىنشى ادام – يۋ.ا.گاگارين عارىشقا شىققان دۇنيەجۇزىلىك پراكتيكالىق عارىشنامانىڭ التىن بەسىگى – «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ الدىنا «بولۋ نەمەسە بورداي توزۋ...» دەگەن گاملەتتىك سۇراقتى كولدەنەڭ تارتقانى راس. ونى ءبىز قازىر جىلى جىميىپ قانا ەسكە الاتىن شىعارمىز, ال شىن مانىندە جاس مەملەكەت ءۇشىن بۇل وتە اۋىر سىناق ءارى بولاشاق ءۇشىن تاڭداۋ جاساۋدىڭ جاۋاپتى ءساتى ەدى. تەك تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, شەكتەن شىققان كۇشتەردىڭ قارسى ءىس-قيمىلىنا قاراماستان, ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ جاعدايىندا جالعىز دۇرىس شەشىم – «بايقوڭىر» كەشەنىن رەسەيگە جالعا بەرۋگە شەشىم قابىلداندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلتتىق اەروعارىش اگەنتتىگى «بايقوڭىر» كەشەنىنىڭ نىساندارىن تۇگەندەۋ جانە تەحنيكالىق جاعدايىن باعالاۋ جونىندە وراسان زور جۇمىس اتقاردى, ونىڭ ناتيجەلەرى «بايقوڭىر» كەشەنىن جالعا بەرۋ شارتىنا نەگىز بولدى. ءناتيجەسىندە رەسەيمەن ۇزاق مەرزىمدى جانە تىعىز ىنتىماقتاستىقتىڭ نىسانى بولعان, حالىقارالىق ىقپالداستىققا جول اشقان «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن ساقتاپ قالدىق.
كەڭەستىك كەزەڭدە باستالعان ءبىرىنشى قازاق عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتىڭ عارىشتىق ەكسپەريمەنتتەرىنىڭ عىلىمي باعدارلاماسىن تاۋەلسىز قازاقستان 1994, 1998 جانە 2001 جىلدارى تالعات مۇساباەۆتىڭ عارىشقا ءۇش رەت ۇشۋى جانە ۇشقىش-عارىشكەر ايدىن ايىمبەتوۆتىڭ 2015 جىلى عارىشقا ۇشۋى كەزىندە جالعاستىردى. قازاقستاندىق عارىشكەرلەردىڭ بۇل ساپارلارى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جان-جاقتى قولداۋى مەن ولاردى جوسپارلاۋعا, دايىنداۋعا جانە كەڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى كۇردەلى قارجىلىق جانە ۇيىمدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە تىكەلەي قاتىسۋىنىڭ ارقاسىندا عانا جۇزەگە استى.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عارىش دەرجاۆاسى رەتىندە قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاباندى ءارى بۇلجىمايتىن ساياساتىنىڭ ايعاعى ونىڭ «2005-2007 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا عارىش قىزمەتىن دامىتۋ» ءبىرىنشى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويۋى بولدى. بۇل باعدارلاماداعى ءپرينتسيپتى جاڭالىق وعان عارىش كەڭىستىگىن زەرتتەۋ بويىنشا عىلىمي جۇمىستارمەن قاتار عارىش كەڭىستىگىن پايدالانۋمەن بايلانىستى جوبالاۋ جۇمىستارىنىڭ ەنگىزىلگەنى بولدى. وسى باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە «كازسات-1» بايلانىس سپۋتنيگىن قۇرۋ جانە ۇشىرۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى, عارىش تەحنيكاسىنىڭ ارنايى كونسترۋكتورلىق-تەحنيكالىق بيۋروسى قۇرىلدى, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ عارىش ءجۇيەسىنىڭ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق ماقساتتاعى عارىش جۇيەسىنىڭ, عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىنىڭ, «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىنىڭ جوبالاۋ ماتەريالدارىن ازىرلەۋ باستالدى. سونىمەن بىرگە, العاشقى مەملەكەتتىك عارىش باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى ءتىپتى ويداعىداي بولدى دەپ ساناۋعا بولمايدى. اتقارىلعان جوبالاردىڭ اراسىندا تەك ءبىر جوبا – «كازسات-1» بايلانىس سپۋتنيگىن قۇرۋ جانە ۇشىرۋ جوباسى سوڭىنا دەيىن جەتكىزىلدى. الايدا, بۇل جوبا ساپاسىز ورىندالدى...
ءبىرىنشى مەملەكەتتىك عارىش باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋداعى ءساتسىزدىكتىڭ سەبەپتەرىن سىني تالداۋ بۇل سەبەپتەر جۇيەلىك سيپاتتا بولعانىن كورسەتتى. مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ءبىرتۇتاس باسشىلىق بولعان جوق, ونىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا ءۇش ۆەدومستۆو مىندەتتى بولدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن جانە جوبالاۋ ماتەريالداردى ازىرلەۋمەن بايلانىستى جوبالارعا جاۋاپ بەردى, اەروعارىش كوميتەتى «ءبايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىن قۇرۋ جوباسىنا جاۋاپ بەردى, اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس اگەنتتىگى «كازسات-1» بايلانىس سپۋتنيگىن قۇرۋ جوباسىنا جاۋاپ بەردى.
قازاقستاننىڭ عارىش قىزمەتىن نىعايتۋ تۋرالى اقيقات قامقورلىق مەملەكەت باسشىسىنىڭ عارىش قىزمەتى سالاسىنداعى باسقارۋدىڭ دەربەس مەملەكەتتىك ورگانى رەتىندە 2007 جىلعى 27 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى بولدى. ءسويتىپ, قازعارىشتىڭ الدىنا ەل پرەزيدەنتى قازاقستاندا زاماناۋي جانە تولىققاندى عارىش سالاسىن قۇرۋ ماقساتىن قويدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى بۇل شەشىمى كۇتىلگەندەي ناتيجە بەردى ونىڭ قىزمەتىنىڭ تەك 7 جىل ىشىندە قازاقستان عارىش قىزمەتىن دامىتۋدا ءوزىنىڭ عارىش قىزمەتىن دامىتۋشى كوپتەگەن ەلدەر ءۇشىن ونداعان جىلدار تەڭ جولدان ءوتتى. مىنە, قازعارىشتىڭ 7 جىلعى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ عارىش ينفراقۇرىلىمى ءبىرىڭعاي جەتەكشىلىككە توپتالدى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا عارىش قىزمەتىن دامىتۋ ستراتەگياسى ازىرلەندى. عارىش سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ عىلىمي جانە ينجەنەرلىك قۇرامىنىڭ بىلىكتى كادر توبى قالىپتاستى. پراكتيكالىق ءتاجىريبە مەن داعدى الۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ, ۋكراينانىڭ, فرانتسيانىڭ جانە ۇلىبريتانيانىڭ جەتەكشى عارىش كاسىپورىندارىندا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ, ينجەنەرلەر مەن كونسترۋكتورلاردىڭ تاعىلىمداماسى ۇيىمداستىرىلدى. وتاندىق سپۋتنيكتەردىڭ ەكى وربيتالىق توبى جاسالدى, ۇشىرىلدى جانە پايدالانۋعا بەرىلدى: ءبىرىنشىسى – «كازسات-2», «كازسات-3» ەكى بايلانىس سپۋتنيكتەن تۇراتىن توپ جانە ەكىنشىسى – «KazEOSat-1», «KazEOSat-2» ەكى جەردى قاشىقتىقتان سۋرەتكە تۇسىرەتىن سپۋتنيكتەن تۇراتىن توپ. جەردەگى عارىش ينفراقۇرىلىمىنىڭ نىساندارى – «كازسات» بايلانىس عارىش جۇيەسىنىڭ جەردەگى نەگىزگى جانە رەزەرۆتەگى كەشەندەرى, جەردەگى باسقارۋ كەشەنى جانە جعز عارىش جۇيەسىنىڭ جەردەگى كەشەنى, سونداي-اق جوعارى دالدىكتى سپۋتنيكتىك ناۆيگاتسيا جۇيەسىنىڭ نىساندارىنا قۇرىلىسى اياقتالدى جانە پايدالانۋعا بەرىلدى . ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر جانە تەحنولوگيالار ورتالىعى قۇرىلدى. 2010-2014 جىلدارى ورتالىق 37 عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىن ىسكە اسىردى, ونەرتابىسقا 5 پاتەنت الدى. ديففەرەنتسيالدى ستانسالاردى يگەرۋ بويىنشا ءتاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار اتقارىلدى جانە قر جسنج ءۇشىن سانى 50 دانا دس العاشقى پارتياسى شىعارىلدى. جەتەكشى عارىش دەرجاۆالارى: رەسەيمەن, ۋكراينامەن, فرانتسيامەن, گەرمانيامەن, قىتايمەن, ۇندىستانمەن, ۇلىبريتانيامەن, يتاليامەن, جاپونيامەن, وڭتۇستىك كورەيامەن, يزرايلمەن جانە باسقالارىمەن عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقساتتا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ سالاسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورناتىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «عارىش قىزمەتى تۋرالى» زاڭىنىڭ جوباسى ازىرلەندى, وعان ەل پرەزيدەنتى 2012 جىلعى 6 قاڭتاردا قول قويدى.
وسىلايشا, عارىش قىزمەتىن دامىتۋدىڭ وسى كەزەڭىندە وتاندىق عارىش سالاسىن قۇرۋدا ساپالى جۇمىس اتقارىلدى. زاماناۋي عارىش ينفراقۇرىلىمى قۇرىلدى, عارىش تەحنيكاسى مەن تەحنولوگياسىنىڭ وتاندىق ۇلگىلەرىن جاساۋ ىسىنە تىڭ سەرپىن بەرىلدى.
قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ قارقىنىنا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعىمسىز اسەر ەتتى. وسى جاعدايدان شىعۋدىڭ شەشىمى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2016 جىلعى 6 قازانداعى ەلدە اەروعارىش ونەركاسىبىن جەدەلدەتىپ دامىتۋ ءمىندەتى جۇكتەلگەن قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى بولدى. قۇرىلعان جاڭا مينيسترلىكتىڭ باسشىلىعى ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى جيناعان قارقىندى ورىستەتۋ ءۇشىن وراسان كۇش جۇمساۋدا.
مينيسترلىك وتاندىق وربيتالىق سپۋتنيكتەر توبىن ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا, عارىش تەحنولوگيالارىنىڭ جاڭا قوسىمشالارىن ازىرلەۋ بويىنشا, ەل ەكونوميكاسى سالالارىنىڭ مىندەتتەرىن شەشۋ ءۇشىن, عارىش جۇيەسىنىڭ ءونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنە وسكەلەڭ سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قۇرىلعان زاماناۋي عارىش ينفراقۇرىلىمىن پايدالانۋ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا جانە عارىش سالاسىنىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىن دامىتۋ بويىنشا ۇلكەن جانە قارقىندى جۇمىس جۇرگىزۋدە.
مارات نۇرعوجين, قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى, مەيىربەك مولدابەكوۆ, قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى اەروعارىش كوميتەتى توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى