بۇرىن قازاق كىم ەدى؟ «ساپتاياققا اس قۇيىپ, سابىنان قاراۋىل قارايتىن» زاماندى باستان كەشىپ, الدىنا قۇيىلعان استى الاڭداماي ىشە المايتىن. كەيبىر ىشكەنگە ءماز, جەگەنگە توق بولىپ جۇرەتىن جاندايشاپتار بولماسا, بار قازاقتىڭ ارقاسىنا وكىمەتتىڭ دە, ونى القالايتىنداردىڭ دا تىزەسى باتۋداي-اق باتتى. قازاقتىڭ ونەرى, ولەڭى, دومبىراسى, تاريحى مەن ادەبيەتى – ءبار-ءبارى تۇككە تۇرعىسىز ءدۇنيە سانالىپ, ورىسشاعا اۋدارىلىپ, باسقالاردى مويىنداتقاندارى عانا امالسىز اۋىزعا الىناتىن.
ءبىر مىسال, قاجىمۇقاندى قوسا العاندا, بۇكىل قازاقتىڭ يگى-جاقسىلارى جينالعان جيدەبايداعى ابايدىڭ 100 جىلدىق تويىنا, و, توبا, رەسپۋبليكا, وبلىس تۇگىل, سول اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دا قاتىسپاعان عوي... بۇل ەرتە ۋاقىت دەسەك تە, سول جاعداي كەڭەس وداعى تاراعانشا ءوزگەرگەن جوق. اسىرەسە, ورتالىق پەن سولتۇستىك وبلىستاردا سىي-قۇرمەتتىڭ ءبارى قازاققا «قالدىق قاعيداتىمەن» عانا كورسەتىلەتىن. تالاي جىل تەاترلار مەن فيلارمونيادا شىرقاعان ءانشىلەرىمىز, رولدەردى كەلىستىرىپ ويناعان ونەرپازدارىمىز, ايتارىن ءدوپ ايتىپ, جازارىن جارىپ جازعان اقىن-جازۋشىلارىمىز پروپورتسيانى ساقتاۋ ءۇشىن عانا قالدىق اتاقتارعا يە بولىپ جاتاتىن. ايتپەسە ول دا جوق, ويتكەنى, «قازاقتىكى بوس ايعاي», ءىلىپ الارى جوق ءنارسە دەپ ەسەپتەلەتىن. ساياسات ءۇشىن بولماسا, ونەر تۇگىلى وندىرىستە دە وزىپ شىققاندارعا اسا وڭ قاباق تانىتىلا قويمايتىن.
ءبىر مىسال ايتايىن. پەتروپاۆلدا «سويۋزتسەلينۆود» اتتى اۋىز سۋدى قۇبىرلارمەن الىسقا تارتاتىن وداقتىق الىپ ترەست بولدى. سونى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ 25 جىل بويى قاتتاي كەنشىنباەۆ دەگەن ءبىر قازاق باسقاردى. كاسىپورىننىڭ 16 مىڭ شاقىرىم سۋ قۇبىرىن تارتىپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىرگەنى دە بار. سول قازاققا بۇيىرعانى ءۇش ەڭبەك قىزىل تۋ ءجانە ءبىر قۇرمەت بەلگىسى وردەندەرى. ال باسقا ءبىر ۇلتتىڭ وكىلى ءدال وسىلاي ەڭبەك ەتكەندە ەڭبەك ەرىن دە, مەملەكەتتىك سىيلىقتى دا الاتىنى اقيقات ەدى...
ال قازىر... ارينە, ءبارى جارىلقانىپ قالدى دەمەيمىز, بىراق قازاق باسقالارمەن شىن تەڭەلدى, ءتىپتى كەيبىرەۋلەردەن, قۇدايعا شۇكىر, وزىپ بارادى. «ەل كەنەلدى, ءتول تەڭەلدى» دەگەن وسى. جاستارىمىز بوكس, كۇرەس قانا ەمەس, اقىل-ويدىڭ سپورتى دەيتىن شاحماتتان دا ورتانى جارىپ, الەمدىك الدىڭعى قاتارعا شىعىپ جاتىر... الدىمەن سوعان قۋانۋىمىز كەرەك. ال بىراق وسىندايعا قاراماي كەيبىرەۋلەردىڭ ويپىرمايلاپ, باياعى «جيدەلىبايسىن» زاماندى اڭساي بەرەتىنىنە تاڭ قالاسىڭ. 25 جىل وتسە دە باياعى دۇرىلدەپ جاتاتىن زاۋىتتار قايدا, جەڭىل ونەركاسىپتىڭ فابريكالارى قايدا, 36 ميلليون قوي قايدا دەيتىندەر كوپ. وندايلار قوعامنىڭ وزىق ويلىلارى دەيتىن اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ اراسىنان دا كوپتەپ شىعاتىنىنا ەكى ەسە تاڭىرقايسىڭ... ءونىمىن ەشكىم الماسا, ساپاسى مەن باعاسىنان ەشقايدا وتپەسە, ونداي زاۋىتتار مەن فابريكالار بانكروت بولماي نە ەتۋشى وسى زاماندا؟
كەيبىرەۋلەر كىتاپتارىنىڭ شىقپايتىنىنا, كىتابى شىقسا, قالاماقىنىڭ دۇرىس تولەنبەيتىنىنە ناليدى. قازىر نە شىقسا دا, نە وندىرىلسە دە وسىنى الۋشى بولار ما ەكەن دەگەن سۇراقتى الدىمەن قويۋ كەرەك قوي. كىتاپتارىن ءوتكىزۋ ءۇشىن وسى زاماندا ناعىز مىقتى جازۋشىلار ءبىر-ءبىرىنىڭ جازعانىن تالداپ, سىناپ, قىسقاسى, سول شىعارماعا, اۆتورعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى تۋدىرۋ كەرەك ەدى عوي. سوندا ونداي كىتاپتى وقىرمان كۇتىپ جۇرەدى, شىققانىن ەستىسە, ىزدەپ ءجۇرىپ ساتىپ الادى. قازىر الەمدەگى جازۋشىلار سونداي امال-ايلاعا كوشكەن. كىتابى شىقپاي جاتىپ, اتاعىن جەتكىزەدى. ال بىزدىكىلەر تەك وكىمەتتەن دامەتىپ, قول جايا بەرۋدى بىلەدى.
باياعىدا جەتىممىن دەپ جىلاي بەرەتىن ءبىر اقىن اعامىزعا قۇرداستارى قالجىڭداپ: «جيىرمادا دا جەتىممىن دەپ جىلاعان, وتىزدا دا جەتىممىن دەپ جىلاعان, قىرىقتا دا جەتىممىن دەپ جىلاعان, سوندا بارلىق اقىن جينالىپ: وۋ, قويساڭشى ەندى دەپ سۇراعان» دەمەكشى, قالاماقىنىڭ جىرىن باسقا قىرىنان شەشەتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟! ونىڭ ۇستىنە, كىم كورىنگەن كىتاپ شىعارىپ, ءسوزدىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ جىبەردى. وقىرمان قازىر كىتاپ جوق دەمەيدى, وقىلاتىن كىتاپ جوق دەيدى. سوندىقتان وي-ءورىسى وزىق اقىن-جازۋشىلار كىتاپ وتكىزۋدىڭ قيسىندى جولدارىن وزدەرى تاۋىپ, «زامانى تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شالۋى» كەرەك سەكىلدى.