– جاستىق شاقتا كورگەن قيىنشىلىق وتەدى دە, كەتەدى. قۇداي قارتايعاندا قيىنشىلىق بەرمەسىن. شاش اعارعاندا, اسىرەسە, بالا-شاعانىڭ جاماندىعىن كورسەتپەسىن. وسى كۇنى بالالارى جاقسى بولىپ وسكەن دوس-جاراندارىمىزدىڭ ابىرويى جاقسى. باياعىدا اراق ءىشىپ جۇرگەندەرى دە, باسقاسى دا ۇمىت قالدى. بالاسى جاماندار كوپشىلىككە بارا الماي, اعايىنمەن ارالاسا الماي, جۇزدەرى تومەن بولىپ ءجۇر. قاي قىلىعىمىزدان وسىنداي بولدىق, قاي جەردە قانداي قاتەلىك جىبەردىك پۇشايمان بولىپ ءجۇر. ال ۇل-قىزى مەيىرىمدى بولىپ وسكەندەر قازىر كۋرورتتاردان شىقپايدى, ساناتوريلەردە دەمالادى. تۋعان كۇندەرىنە بالالارى التىن-كۇمىستەرىن سىيلاپ, شۋبا كيگىزىپ, جۇرتتىڭ الدىندا جوعارى كوتەرىپ وتىر. ىشتەن شىققان بالاڭ جاقسى بولىپ وسسە باياعىنىڭ ءبارى دە ۇمىت بولادى ەكەن, – دەدى قايتالاپ.
پايعامباردىڭ جاسىنان اسقاندا ءجۇرىپ وتكەن جولىنان پايىم الىپ وتىرعان ساعيرا اپانىڭ ءسوزى تۋرالى تۇنىمەن ويلانىپ شىقتىم. شىنىندا دا, ءوزىمنىڭ ازدى-كوپتى ومىرىمدەگى ادامداردىڭ تاعدىرىنا شولۋ جاسادىم. جاقسىدان تۋعان جامانداردى, جاماننان تۋعان جاقسىلاردىڭ تىزبەگى كوز الدىما كەلدى. ءتىپتى, جاقسىدان تۋعان جاقسىلاردى دا ەسكە الدىم. بۇكىل ءومىرىن كوك بوتەلكەگە بايلاپ بەرىپ, تۇبىنە اراق جەتكەن ادامداردان يماندى بالا قالعانىن, حالىققا عۇمىرىن ارناعان جانداردان ءبىر اياق اسقا العىسىز ۇرپاق تۋىلعانىنا دا مىسالدار تابىلا بەردى.
سوندا تاربيە سانادان با, اتا-انادان با؟ تاربيە ادامعا تەگىنەن بەرىلە مە؟ الدە ۇلاعاتتى دەيتىن وتباسىلارعا وسپادارسىز ۇل, ادەپسىز قىز سىيلاعان جازمىشتىڭ ءوز دەگەنى بار ما؟
مىنا ءومىردىڭ ميلليون مىسالىنان تۇراتىن بەتتەرىن قانشا اقتارساق دا, وسى سۇراقتىڭ ناقتى ءبىر عانا جاۋابى جوق.
دۇنيەگە قورعانىشسىز بولىپ كەلگەن ءار پەندە ءسابي كۇنىندە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنا ولشەۋسىز مۇقتاج بولسا, قارتايعاندا ءوزى بالاعا اينالىپ پەرزەنتىنىڭ مەيىرىمىنە ءزارۋ بولىپ قالاتىنى اي تۋعانداي اقيقات.
بىردە ەندىگى قىزىعىم دا, قالعان ءومىرىم دە – بالالارىم دەپ وتىرعان كورشىم قاتتى كۇيىندى. جەسىر كەلىنشەك تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى تاپقان-تايانعانىن ۇل-قىزىنىڭ اۋزىنا توسىپ, ەشكىمنەن كەم قىلماي, كۇندەرىن سارپ ەتىپ كەلە جاتقان جان بولاتىن.
«ە, قۇدايىم بالا بەر! بالا بەرسەڭ – سانا بەر! سانا بەرمەسەڭ الا بەر!» دەۋشى ەدى بۇرىنعىلار. راس ەكەن عوي, راس. ساناسىز, تاسمەيىر ەكەۋىڭە كەتكەن جاستىق شاعىم-اي, قور بولعان ءومىرىم-اي, – دەپ زارلاعاندا جۇرەگىڭ ەزىلەدى. «بالاڭ جاقسى بولسا, جەردىڭ ءۇستى جاقسى. بالاڭ جامان بولسا, جەردىڭ استى جاقسى», دەگەن وسىندايدا ەسكە تۇسەدى ەكەن.
شىنىندا دا, ءبىر ءوزى مىقشىڭداپ تاماعىن تاسىپ, جۇمىسىن ەل قاتارلى ىستەپ جاتقان كورشىمنىڭ ءبىر رەت بولسا دا قيسىق قىلىعىن, وعاش ءجۇرىسىن بايقاماعان ەدىك. مىنەزى دە بىرقالىپتى, كورشى-قولاڭعا جۇعىمدى بولاتىن. بىراق, بالاسى دا, قىزى دا ءتىلازار, ساۋساقتارىنىڭ ۇشىن قيمىلداتپايتىن. 26 جاسىندا جەسىر قالعان انالارىنا ءبىر رەت قولعابىس جاساماق تۇگىلى, ءسال رەنجىسە قىرىق ءسوز قايتارىپ, كوڭىلىن جەر باۋىرلاتىپ تاستايتىن ەدى. تيتتەيىنەن اكەدەن جەتىم قالعان بالالارىن اياپ, ماپەلەۋمەن وتكەن ءومىرىنىڭ وسىنداي وتەمى – كوڭىلىنە جينالعان بۇكىل قاياۋدى قوزعادى ما, كورشىم سول كۇنگە دەيىن ىشىنە جاسىرىپ كەلگەن شەرىن اقتارا جىلادى... وكسىپ-وكسىپ ءوز ءومىرىن قارعاپ جاتقان جاننىڭ جانايقايى توبە قۇيقامىزدى شىمىرلاتتى.
دەگەنمەن, مىنا ومىردە بۇل مىسالعا مۇلدە كەراعار وقيعالار دا بولىپ جاتادى. بالانىڭ قانداي بولىپ وسپەگى تاربيەدەن دەيىن دەسەڭ, ءبىر بيەدەن الا دا تۋعانىن, قۇلا دا تۋعانىن كورىپ جۇرگەن جوقپىز با؟
«كۇندىز «ەۋرازيا» ساۋدا ورتالىعىنان سىنىپتا بىرگە وقىعان قىزدى كوردىم. سوندا ءوزىنىڭ بۋتيگى بار ەكەن. مەكتەپ بىتىرگەلى ءبىرىنشى رەت جولىقتىرۋىم. ءبىز مەكتەپتە وقىعان جىلدارى جاعدايلارى وتە اۋىر تۇراتىن. اكەسى ىشىمدىككە سالىنىپ كەتكەن ادام ەدى. ءبىزدىڭ سىنىپتا ىلعي جاقسى وتباسىنىڭ بالالارى وقيتىن. اتا-انالارى جاقسى جەردە جۇمىس جاسايتىن, كوپشىلىگى زيالى ادامدار بولدى. ءبىز وسى گۇلنازدىڭ اكەسىنىڭ قىلىعىن كورىپ ەسەيدىك. وعان اياۋشىلىقپەن قارايتىنبىز. سول ادامنىڭ قاتالدىعىن, ەرەنسىزدىگىن كورىپ, ومىردە ونداي ادامداردىڭ بارىن ۇعىندىق. قاشان كورسەم, اكەسىنە: «پاپا, ۇيگە ءجۇرىڭىزشى»دەپ سۇيرەلەپ جۇرەتىن. بىراق ەشقاشان اكەسى جايلى جامان ايتقانىن كورمەپپىن.
اقىرى, ءبىز مەكتەپتى بىتىرەتىن جىلى اتا-اناسى اجىراسىپ كەتتى. ءوزى, باۋىرى اناسى ۇشەۋى بۇرىنعى ۇيلەرىندە قالدى. ال اكەسىن تارازداعى تۋىستارى الىپ كەتكەن-ءدى. ەكەۋمىز سويلەسىپ تۇرساق اكەسى حابارلاستى اقشا سۇراپ, قىزى «جارايدى پاپا, اقشا جىبەرەمىن, تەك كۇن سۋىتتى عوي. كوشەدە ءىشىپ ءجۇرىپ, توڭىپ قالماڭىز», دەپ شىرىلدايدى. اياپ كەتتىم.
اكەلەرى ءومىرى ىشۋدەن قولى تيمەي, بۇلارعا دۇرىستاپ قاراماسا دا, اكەسى ءۇشىن بالاسى شىرىلداعان بالاپان ءتارىزدى. بىلگەنىم, اكەسى ءالى كۇنگە دەيىن تارازدا تۋىستارىنىڭ قولىندا. ال قىزى ەشقاشان اكە مەيىرىمىن كورمەسە دە, وعان دەگەن پەرزەنتتىك پارىزىن جوعالتپاپتى. سىنىپتاسىمدى اياپ, ءبىر جاعىنان تاڭعالدىم. اياعانىم – ءبىزدىڭ سىنىپتاعى ەڭ جاعدايى تومەن وتباسى بولاتىن. ءبىز قالاعانىمىزدى الىپ, جۇرگەندە ونىڭ اسحاناعا بارۋعا اقشاسى بولماي وتىراتىن. سول ءبىر ءساتتىڭ ايانىشتى كەزدەرى كوز الدىما كەلدى. قايران قالعانىم, بىرەۋلەر مەيىرىمىنە بولەپ وتىرعان اتا-انالارىنان بەزىنىپ جاتادى. ال بۇل بولسا, تىم بولماسا, مەكتەپپەن قوشتاسۋ كەشىنە ءبىر كويلەك ساتىپ بەرە الماعان اكەدەن اينالىپ تۇر. ۇيادا كورمەگەن جىلىلىقتى, قايدان الدى؟ نە دەگەن توزىمدىلىك؟ ول قانداي بولسا دا مەنىڭ اكەم, مەن ونى جاقسى كورەمىن دەگەننەن تانباعان قىزعا تاڭقالۋمەن مەكتەپ بىتىرگەن ەدىك.
قازىر جاعدايلارى جاقسارىپتى, اناسى باياعىداي وسىنداعى ءبىر مەكتەپتە حيميا ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەكەن. باۋىرى ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپتى. ءوزى شەشەسىنە كومەكتەسەمىن دەپ, وقۋ وقي الماعانىن ايتتى. وسى وقيعادان تۇسىنگەنىم, بىرەۋلەرگە اقىلدى بالا بەرەدى. بىراق كەيبىر اتا-انا ونىڭ قادىرىن تۇسىنبەيدى», – دەيدى الەۋمەتتىك جەلىدەگى دوسىم ءارى ارىپتەسىم ءلايلىم مارات.
ال بۇعان ەندى نە ءۋاج ايتامىز؟! ءبىرەۋلەر بۇل وقيعانى ساراپتاپ, اناسى اقىلدى بولعان عوي دەسىپ جاتتى. بالالارىنىڭ بۇكىل بالالىق شاعىنىڭ ويرانىن شىعارىپ, انالارىنىڭ تاعدىرىن تەپكىلەگەن اكەگە دەگەن مۇلدە كەگى جوق قىزدىڭ بۇل قىلىعى اللانىڭ ماداعىنا لايىق. «اكە-شەشەڭ جىندى بولسا – بايلاپ باق» دەگەن ءتامسىلدىڭ بۇگىنگى مىسالى عوي بۇل.
سوندىقتان دا باقىتقا باستايتىن ەسىك بىرەۋ عانا ەمەس. تاعدىرىمىزدىڭ تارماقتارى سياقتى, باقىتتىڭ دا جۇماقتاي بولمەلەرى بار. ال ونىڭ ءبىر كىلتى – بالاڭنىڭ قولىندا, مەيىرىمنىڭ ۋىسىندا.
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى